Amangeldi Keńshilikuly. «Knıgolıýbtaǵy» maqala

Úmitińdi úkilegen tuńǵysh kitabyńnyń qýanyshy júregińdi qalaı jylytsa, ol týraly baspasóz betinde bildirgen alǵashqy pikir odan beter janyńa ystyq. Qara ormandaı qaptaǵan oqyrman túgil, ádebı ortaǵa da áli jóndi tanylyp úlgermegen seniń ónerdegi birinshi qadamyńa sát-sapar tilegen jalǵyz aýyz sózdiń ózi shalqar shabyt syılap, kúdigińniń bultyn seıiltip, aldaǵy kúnge degen senimińdi arttyryp, balapan sezimińe qanat bitiredi emes pe? Tusaýy jańa ǵana kesilip, ádebıet tabaldyryǵynan ımenip attaǵan talapkerdiń óz tvorchestvosy jóninde jazylǵan maqalany oqyǵan kezde qalaı tebirenip, tátti áserdiń qushaǵynda balqyp, qandaı kúıge túsetinin táptishtep bermesem de túsinetin shyǵarsyz. Jıyrma jyl buryn dál osyndaı tilmen aıtyp jetkizýge bolmaıtyn ǵanıbet sezimdi basymnan keshkenim áli kúnge deıin esimde. Iá, ıá, sol jyly Alla jarylqap, ádebıet álemine qaraı alǵashqy qadamyn ba­syp, balapan sezimderine qanat bitip en­di tanyla bastaǵan meniń bir top za­mandastarymnyń tuńǵysh kitaptary ja­ryq kórdi. Memlekettik tapsyrys­pen, «Otyrar» kitaphanasy serııasymen shyǵyp, oqyrman­ǵa jol tartqan júz­degen kitaptardyń ishin­de meniń de «Aq jaýyn» atty syn ma­qa­lalar jı­naǵym bar-tyn. Toqsanynshy jyl­­dardyń seń soqqandaı sergeldeńge tú­si­r­gen ekonomıkalyq daǵdarystaryn eli­miz endi-endi eńserip, aıylyn jııa bas­taǵan óliarada shyqqan tuńǵysh ki­tap­tarymyz júregimizge ádemi senim uıa­l­a­typ, sónip bara jatqan úmitimizdiń sho­ǵyn úrlegendeı bolǵan. Kitabymyz qo­lymyzǵa tıgen soń burynǵydaı emes, óz­i­­mizdi ájeptáýir aqyn, jazýshy, synshy sezinip, shyǵarmalarymyzdy talantty aǵalarymyzǵa syılap, qýanyshymyz qoı­­­nymyzǵa syımaı, máz-máıram bolyp jat­­tyq. Ashyq aıtpasaq ta, bárimizdiń de kó­ńilimiz jaryqqa umtylǵan kóbelekteı alyp-ushyp, ádebı ortanyń bir aýyz le­bi­zin asyǵa kúttik. ...Kitabym shyqqan kezdegi qýa­ny­shym­nyń qyzýy basyla bastaǵan kúnderdiń birin­de meniń syn-maqalalar jınaǵyma al­ǵysóz jazyp, sát-sapar tilegen, ónerdegi us­tazym, hám qamqorshym Zeınolla Serik­qalıev aǵam oılamaǵan jerden habar­lasty. Telefon arqyly azdy-kem aman­dyq-saýlyq surasqan soń ol: «Seniń ki­tabyń týraly «Knıgolıýb» gazetine shyqqan orys tilinde jazylǵan maqalany oqydyń ba?» dep kútpegen suraq qoıdy. Ań-tań qalyp, oqymaǵanymdy moıyndadym. Zekeń bolsa: «Gazetti taýyp alyp, mindetti túrde oqyp shyq. О́te saýatty jazylǵan dúnıe. Kitabyńa ǵana emes, shyǵarmashylyǵyńdy da jan-jaqty taldap, joǵary baǵa beripti», – dep odan beter meniń qyzyǵýshylyǵymdy arttyra tústi. Erteńine búkil Almatyny tabanymnan taýsylyp sharlap «Knıgolıýb» gazetin kók bazardyń janyndaǵy dúńgirshekterdiń birinen ázer taptym. «Pervaıa knıga krıtıka» dep atalatyn gazettiń tutas betin alǵan kólemdi maqala rasynda da jaqsy jazylypty. Avtordyń meniń tvorchestvomdy ǵana emes, jalpy qazaqtyń ádebı áleminiń qazanynda qaınap jatqan dúnıelerdiń bárin de nazardan tys qaldyrmaı, oqyp júretini jazý mánerinen-aq baıqalyp turdy. Bir ókinishtisi, basylymda maqala avtorynyń aty-jóni kórsetilmepti. Kim­niń jazǵan dúnıesi ekenin bilgim kelip gazet redaksııasyna san márte telefon shal­ǵa­ny­mmen, eshkim jaýap bermedi. Kóńilim tolqyp, oıym san-saqqa júgi­rip, uıqym qashyp, túni boıy kirpigim je­limdenbeı qoıdy. «Orys oqyrmandary al­dyndaǵy meniń abyroıymdy asyryp, me­reıimdi ósirip tastaǵan jumbaq jan kim boldy eken?» degen jegi saýal tań at­qansha janyma tynyshtyq bermeı, mazam­dy aldy. Orys tilinde jazatyn, onyń ishin­de qazaqtyń sóz ónerin biledi-aý degen av­torlardyń bárin ishimnen tizip shyq­qa­nym­men, kimniń maqalasy ekenine aqy­lym jetpeı, basym qatty. Jaýaby tabylmaǵan talaı saýaldy mezgil tasqyny aǵyzyp áketkenimen, osy bir suraq oıymnan ketpeı, kóńilimniń bir túkpirinde berishteı bekip, tastaı ornyǵyp jatyp aldy. Qustaı ushqan ýaqyt zaýlap, kózdi ashyp-jumǵansha on jyl da zymyrap óte shyqty. 2008 jyldyń jeltoqsany edi. Bir sebeptermen qyzmet aýystyryp radıoǵa ju­mysqa turdym. Almatynyń kósheleri aq mamyqqa oranǵan qystyń ortasynda suhbat alý úshin ádebıetimizdiń aqsaqaly, ja­zýshy Gerold Belgerge jolyǵýǵa týra keldi. Syrtynan ǵana bilip, baspasózde jarııalanǵan eńbekterin oqyp júrgenim bolmasa, kezdesetin keıipkerimdi jyǵa tanymaımyn. Áýeli ekeýmiz telefonmen sóılestik. О́te bııazy, mádenıeti joǵary, zııaly adam eke­nin sóz saptaý mánerinen ańǵardym. Ol suhbat beretin ýaqytyn belgiledi. Saǵat tórt­ke kelistik. Keshigip qalmaýymdy ótin­di. Keshki beste Geraǵańa taǵy da bir tilshi suh­bat alýǵa keledi eken. Úıden erterek shyǵyp, saǵat tili týra tórtt­i kórsetkende jazýshy páteriniń túı­medeı qońyraýyn bastym. Esikti Gera­ǵańnyń ózi ashty. Amandyq-saýlyq su­rasqan soń, áýeli áńgimelesetin taqy­ry­by­myzdyń nobaıyn áıgilep aldyq. О́mirimde birinshi ret Geraǵańnan suh­bat alyp otyrǵan men ol kisiniń qan­daı qıturqy saýaldar qoıylsa da kúl­bil­te­lemeı, eshkimnen taısaqtamaı sóı­leı­tin ba­tyldyǵyna, oıyn ishinde búgip qalmaı, ashyq aıtatyn týrashyldyǵyna dán rıza boldym. Bul suhbatty alýǵa Gerold Belgerdiń «Kezbeniń úıi» («Dom skıtalsa») romanynyń Germanııada jaryq kórýi túrtki bolyp edi. Jazýshynyń kórkem týyndysy maǵan qatty unaǵan. Romanda kezinde jer aýdarylyp, qýǵyndalyp, taǵ­dyrlary tálkekke ushyrap Qazaqstanǵa kel­gen nemister jaıynda baıandalady. Ki­tapta jazýshynyń kózimen kórgen jaǵ­daı­­lary, basynan keshken oqıǵalary óte áserli sıpattalypty. Shyǵarmany oqı oty­ryp, qazaqtardyń nemisterdi qa­byl­daýynda jáne olardyń bizdiń ha­lyq­qa ońaı sińisip ketýinde tabıǵı zań­dy­lyq bar ekenin ańǵarasyń. Nege deı­siz ǵoı? Ne­mis­ter de, qazaqtar da ne­she túrli azap pen qorlyqty basynan ótkergen halyqtar ǵoı. Sondyqtan, ezgi men teperishti kóp kórgen ulttarda bir-birine degen baýyrmal sezim kúshti bolady jáne olar birin-biri jaqsy túsinedi. Geraǵańnyń qazaqtyń janyn jaqsy túsinip, baýyr basyp ketýiniń negizgi sebebi osynda jatqandaı bolyp kórinedi, maǵan. Áıtpese, sonaý toqsanynshy jyl­dardyń qıynshylyǵynda artyna qaraılamaı Germanııaǵa tartyp otyrsa, eshkim de ony kinálamas edi. Tabalap, sońynan sóz de aıtpas edi. Qany nemis bolǵanymen, rýhy qazaq edi, Geraǵańnyń. Rýhynan bas tarta almady. Jazýshymen suhbattasyp otyrǵanymda osy shyndyqqa kózimdi jetkizgendeı bolǵan oılardyń saǵymy sanamda munarlandy. – 1941 jyly bizdi Edil boıynan Qazaqstanǵa, Sibirge jer aýdardy, – dep bastady ol áńgimesin. – Ol jerde bizdiń avtonomııalyq respýblıkamyz bolatyn. Men sol respýblıkanyń astanasy Engels qalasynda týdym. Jeti jasymda Qazaqstanǵa kelip, sodan beri osy elde turamyn. Shyǵarmadaǵy negizgi oqıǵa osy­dan bastalady. Al, 1956 jyly Sovet odaǵynda turatyn nemister jylymyqty sezip, olarǵa az da bolsa bostandyq berildi. Oǵan deıin nemisterdiń barlyq jaǵynan joly kesilip, quqyǵy shektelip, tipti, olardy joǵary oqý ornyna qabyldamaıtyn. Erkin júrýge quqyǵy joq-tyn. Men sol jylymyqtyń arqasynda alǵashqylardyń biri bolyp joǵary bilim alý baqytyn ıelengen nemispin. 1954 jyly KazPI-ge bar-joǵy bes-aq nemis oqýǵa qabyldandyq. Bizge deıin ol bilim mekemesine birde-bir nemis oqýǵa túse almaǵan. Al, kásibı dıplom alǵysy kelgen keıbir nemister aty-jónin, ultyn ózgertip jazýǵa májbúr bolǵan. Meniń romanym nemisterdiń erkindik alýyna ruqsat etilgen osy kezeńmen aıaqtalady. Roman Astanadaǵy «Aýdarma» baspasynan 2003 jyly jaryq kórdi. Eki jyl buryn «Rarıtet» baspasy romandy qaıta basty. Biraz ýaqyt ótkennen keıin Germanııa­da­ǵylar romanǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, Berlındegi «Hans Shıller» baspasynan ne­mis tilinde shyqty. «Qazaq kitaphanasy» d­e­gen serııamen elimizde týǵan on bes shaqty avtordyń kitabynyń qatarynda nemis jerinde meniń romanym da jaryq kórdi. Marqum ákem endi men Edilge qaıt­paı­myn, óz Otanyma oralmaımyn, qazaqtyń ara­synda qalamyn degen sheshimge toqtap, aqyr sońynda qazaq aýylynda záýlim aǵash úı salǵan azamat. Romannyń oqıǵasy da osy bir epızodty sýretteýden bastalady. Shyǵarmadaǵy keıipkerler – aıaýly ákem, eńbek armııasynda bolyp, talaı qıyn­shy­lyq­ty kórgen inisi Hrıstıan jáne Garrı esim­di úshinshisi – ózim. Garrıdiń kózi arqyly qazaq aýylynyń tynys-tirshiligi, bozbala shaǵyndaǵy qazaq qyzyna qulaı ǵashyq bolǵan tuńǵysh mahabbaty, t.s.s bári baıandalady. Qazaqtarmen jaqsy qarym-qatynasynyń arqasynda al­ǵ­ash­­qylardyń biri bolyp tólqujat alǵan, osy darhan eldiń jaqsylyǵyn kórgen ne­mis balasynyń taǵdyry sıpattalady bul týyn­dyda. Romanda oıdan shyǵarylǵan oqı­ǵa joqtyń qasy. Jalpy, meniń jazý­shy­ly­ǵym­nyń bir ereksheligi keıipkerlerimniń kóp­shiligi ómirde bolǵan adamdar. Olardy sol kúıinde shyǵarmalarymda sıpattaı­myn da, tipti, keıbireýleriniń aty-jón­de­rin de ózgertpeımin. Shyǵarmamda bizdiń aýyl­daǵy talaı kisilerdiń esimderi sol qal­pynda júr. Meniń bul týyndymdy de­rek­­ti, avtobıografııalyq roman deseńiz de qa­te­lespeısiz. – Nemis halqy romanyńyzdy qalaı qa­byl­dady? – Ol týraly ázirshe habarym joq. Romannyń tusaýkeseri taıaýda ǵana ótti. Meni nemister Kelnge shaqyrǵan. Biraq densaýlyǵyma baılanysty bara almadym da, sol jaqtaǵy nemister, tanys jazýshylarym, dostarym, sosyn nemis tiline aýdarǵan Lıhtenfeılt deıtin kelinshek qa­tysyp, men týraly jaqsy pikir aıtyp, jy­ly lebiz bildiripti. Germanııadaǵy elsh­imiz Nurlan Ońjanov kitaptyń tusaý­keseriniń qalaı ótkenin habarlap maǵan hat jazdy, al Áljanov esimdi qazaq maǵan arnap nemis tilinde óleń jazyp, ony jurt aldynda oqyp berdi. Baspagerdiń aıtýy boıynsha, shyǵarmanyń taǵdyry durys bolatyn syńaıly. О́ıtkeni, onda shyndyq, nemisterge beıtanys qazaq tir­li­gi bar. Sondyqtan, baspager romannyń oqy­latynyna senip, taıaýda onyń ekinshi ba­sylymyn jaryqqa shyǵarýǵa áreket etip jatyr, – dedi Geraǵań kóńil kesesine syı­ma­ǵan qýanyshyn jasyra almaı, kúlimdep. Negizgi jumysymdy aıaqtap, suhbatty alyp bolǵannan keıin ekeýmiz ýaqyt taý­­yp búgingi ádebıet, qoǵamdaǵy túr­li oqı­ǵalar, saıasattaǵy ózgerister jaıyn­­­da da sóılestik. Qoshtasar kezde Geraǵań «Aıtpaqshy, sen synshysyń ǵoı. Jazǵandaryńdy oqyp júremin. Men de keıde qolym qalt etkende syn jazamyn, álime qaramaı. Bireýlerdi – synaımyn, bireýlerdi – maqtaımyn. Jaqynda sol jazǵandarym kitap bolyp shyqty. Sol eńbegimdi saǵan syılaıyn. Oqyp kó­rer­siń» dep qoltańbasyn jazyp, taıaý­da jaryq kórgen syn kitabyn berdi. Kúı­beń tirshiliktiń qamymen júrip apta so­ńynda ǵana kitapty qolyma alýdyń múm­kin­digi týdy. Úırenshikti ádetime sa­ly­nyp, aldymen kitaptyń mazmunyn qaraı bas­ta­ǵa­nym­da on jyl buryn oqyǵan «Pervaıa knıga krıtıka» degen maqala kózime ottaı basyldy.... Amangeldi KEŃShILIKULY