Aýyldy mektep saqtaıdy, mektepti kim saqtaıdy?

"Egemen Qazaqstan" elimizdegi shet aýdandardyń máselesin der kezinde kóterdi. О́ıtkeni, túıtkildi túıinder bar. Keń-baıtaq Qazaqstannyń kórshiles eldermen shekarasy jalańashtanyp, kóshken eldiń jurty qalmas úshin tez arada shuǵyl sharalar qabyldaý qajet. Reseı Federasııasynyń bes oblysymen irgeles jatqan Batys Qazaqstan oblysynyń shekaralas aýdandaryna saraptama jasaı otyryp osyǵan kózimiz anyq jetti. Astrahan, Volgograd, Saratov, Samara jáne Orynbor – Batys Qazaqstan oblysymen shek­tesip jatqan Reseı gýbernııa­­lary osy­lar. Beseýi de ındýs­trııa­­ly, halyq sany da kóp, ekonomıkasy da da­my­ǵan óńir­ler. Al olarmen ir­ge­les jat­qan qazaq aýyldary she? Shetinen bastaıyq.

Jol bolsa, kelýshi de kóp bolar edi

Bókeı ordasy oblys ortaly­ǵy­nan eń alys jatqan aýdan. Or­ta­­lyǵy Saıhyn selosy Oral­dan 550 shaqyrym qashyqtyqta jatyr. Aýdannyń terrıtorııasy – 1 921 445 ga, onyń 944 979 gek­tary Kapýstın Iаr áskerı polıgonynyń jeri. Ortalyq­tan alys bolǵan soń ba, bókeıor­dalyqtar ejelden óz eńbegine, óz kúshine ǵana se­nip alǵan. Sonyń arqasynda aýdan­da adam sany da, mal basy da jyl sanap kóbeıip keledi eken. Gazben tolyq qamtylǵan, aýyz sý ár aýylǵa jetkizilgen orda­lyq­tar negizinen aýqatty turady. – 2016-2017 oqý jylynda aýdanda 2 465 oqýshy 18 mektepte bilim alyp jatyr. Onyń toǵyzy orta, toǵyzy bas­taýysh mektep, – deıdi Bókeı ordasy aýdany ákiminiń orynbasary Larısa Qaıyr­ǵalıeva. – Balalardy mekt­e­paldy daıarlyqpen qamtý máse­lesi de 100 paıyz jolǵa qoıyl­ǵan. Apat jaǵdaıynda turǵan nemese úsh aýysymda oqıtyn mektep joq. Úsh jyl buryn Mámbet aýylynda bas­taýysh mektep jabylǵan edi. Endi ol jerde bala sany qaıta kóbeıip, mektepti qaıta ashý máselesi kóterilýde. Bısen okrýgyn­daǵy Kókterek aýylynda mek­tep jasyndaǵy jáne odan tómen 70-ke jýyq bala tirkeldi, ol jerge jańa mektep salamyz ba degen oıdamyz. Degenmen, Bókeıde bári oıda­ǵy­daı deý­ge kelmes. Eń basty túıt­­­kil – jol má­se­­­lesi. Oral­dan shyq­­qan asfalt jol Jańa­­­­­qalaǵa je­tip toqtaıdy. Onda asfalt tósel­­­megen. Kúz ben kók­temde, qys­qy boran­da turǵyn­dar jol aza­byn tarta­dy. 300 shaqy­­rymǵa jýyq dala joly Sandybad­tyń se­gi­zin­shi saparyna mysal bolardaı. Buryn bul másele qalaı sheshil­di? Aýdannyń batys beti­men 85 shaqyrym Reseı Federa­sııa­synyń Prıvoljsk temir joly ótedi. Biraq, qazirgi shekara bo­ıynsha Qazaqstan aýmaǵyna eki márte kirip-shyǵyp ótetin Reseı poıyzdary Qazaqstannyń Jánibek stansasyna da, Saı­hynǵa da toqtamaıdy, júıtkip óte shy­ǵady. Sebebi, poıyz­dar toq­tar bolsa, ol jerge ke­den­dik baqy­laý, shek­ara beketteri ashylyp, jolaýshylar qujat tekserýden ótýi tıis. Iаǵnı, az aralyqta mem­leket­tik she­karany tórt márte kesip óte­tin jolaýshylar poıyzy kóp ýa­qytyn joǵaltady. Son­dyq­tan Reseı jaǵy birneshe jyl­­dan beri bul usynysty qabyl­­damaı keledi. Aýdan, tipti oblys basshylyǵynyń quzy­ry­nan tys, memlekettik dáre­je­de sheshilýi tıis bul máse­leni bókeıordalyqtar men jánibek­tikter talaı márte kóterip júr. – Burynǵy Jáńgir hannyń stavkasy ornyna kóterilgen «Bókeı ordasy» tarıhı mýzeı kesheni – respýblıkalyq dáre­je­degi týrızm ortalyǵy. 1828 jyly salynǵan Han Saraıy, 1867 jyly ashylǵan Qazynashylyq, 1868 jyly ashylǵan Tarǵyn ýchas­kelik mektebi, 1883 jyly ashyl­ǵan qyzdar mektebi syndy tarı­hı-arhıtektýralyq ǵı­ma­rat­­tar jáne 1835 jyly salyn­ǵan han meshitiniń negizinde qal­pyna keltirilgen meshit ǵı­ma­raty tutas bir kompozı­sııa­ny quraıdy. Mý­zeı­ge kelý­shiler sany 2016 jyly 17 myń adamǵa jetti. Onyń 5-10 pa­ıy­zy – shetel­dikter. Shetel­dik­ter­­diń kóbi Reseı­diń Samara, Elton, Volgo­grad, Voljskıı, Más­keý, Bas­qunshaq, Pallasovka, Oryn­bor qalalarynan keledi. Árıne, qarym-qatynas, jol máse­lesi sheshilse, áıgili Han Or­da­­syn kórýshiler sany eselep artar edi, – deıdi mýzeı-kesheniniń dırektory Ǵaısa Maqymov.

Gaz ben sý bar, adam kerek

Jánibek aýdany da oblys orta­­ly­ǵy­nyń­ ońtústik-batys qıyrynda 454 sha­qy­rym­ qashyq­tyqta ornalasqan. Jánibek aýdany Reseı Fede­ra­sııa­sy­nyń Volgograd jáne Saratov oblystary­men shekaralas. Bul aýdanda da jol, ob­­lys ortalyǵymen qatyna­sý úlken pro­­b­lema. Talov, Borsy, Taý aýyldary aý­dan ortalyǵy Jánibek selosynan 100 shaqyrymdaı qashyqtyqta jatyr. Dál she­ka­ra­­daǵy Borsy aýylyndaǵy Ǵ.Qarash atyn­da­ǵy orta mektepte qazir 77 oqýshy ǵana qalǵan. Ob­lys­tyq bilim bas­qarma­sy bergen kes­te­ge qara­ǵanda, 2016 jyly Talov­ta – 1, Taý men Borsy aýyl­daryn­da 2 sá­bı­den ǵana dú­nıe­ge kelgen. Kógildir otyn aýdannyń bar­lyq okrý­­gi­ne birneshe jyl buryn jet­kizil­­gen bo­la­t­yn. Endi shaǵyn eldi me­­ken­derge de gaz tartyla bas­tady. J­áni­bektikterdiń en­­digi máse­lesi – taza sý. Jaqynda ǵa­na tur­­ǵyn­dar al­d­yn­­­da esep bergen aý­dan áki­mi Naý­ryz­­baı Qaraǵoıshın aýyl­­dyq ok­rýg­­ter­diń 8 ortalyǵy or­ta­­lyq­­tan­­­dy­­ryl­­ǵan aýyz sý quby­ry­na qo­syl­­­ǵa­­­nyn ha­barlaǵan. 2018 jylǵa deıin bar­­lyq ok­rýgke «Aq bulaq» jetpek. Aýdan aýmaǵyndaǵy avtokólik jol­­darynyń jalpy uzyndyǵy 366,8 km bol­sa, sonyń 95,8 shaqyrymy res­pýb­lı­kalyq mańyzy bar jol. 2015-2016 jyl­dar aralyǵynda osy joldyń 11,2 sha­qyrymyna jóndeý júrgizilgen. Bıyl «RSÝ-1» JShS respýblıkalyq bıýdjet qara­jaty esebinen «Jánibek-Qaztalov» res­pýblıkalyq mańyzy bar avtokólik jo­lynyń 20 km bóligine kúrdeli jóndeý ju­mystaryn júrgizýde. Jobanyń jalpy quny – 2 mlrd 680 myń teńge. Osy yr­ǵaqpen júre berse, Jánibekti Oralǵa jal­ǵ­aý úshin áli biraz jyl kerek bolady. Aýdan ákiminiń esebine qaraǵanda, 2016 jyly 222 sábı dúnıege kelip, 108 adam ómirden ótken. Tabıǵı ósim – 114 adam. Tym táýir-aq. Biraq, 2015 jyly aýdanǵa 279 adam kóship kelse, 391 adam basqa jerge qonys aýdarǵan. Saldo mınýs 112 bolyp tur. Shyny kerek, shekaralyq aımaqta el­di turaqtandyrý keshendi sharalar jıyn­ty­ǵyn talap etedi. Týǵan jerdi tastap kó­shý ońaı emes, kóbine mundaı sheshimdi ózi­ne sengen, bilikti, bilimdi mamandar qa­byldaıdy. Al onyń ornyn basatyn, ke­tikti toltyratyn kelesi adam kim? El ishinde «Mamandardyń biliktiligine baılanysty Jánibek aýdandyq aýrýhanasy jabylady eken», degen sybys shyǵyp tur. Keńes ókimeti kezinde alys, turmysqa qolaısyz óńir turǵyndaryna túrli qo­sym­sha járdemaqylar tólenip turǵan. «Osyn­daı jeńildik Oraldan eń shalǵaı jat­qan Bókeı ordasy men Jánibek aýdan­dary turǵyndaryna jasalar bolsa, halyqty turaqtandyrýǵa, jastardy tý­ǵan jerde qaldyrýǵa yqpal eter me edi», deıdi aýdan ákiminiń orynbasary Larısa Qaıyrǵalıeva.

Reseıde bólimshege deıin jol bar

Qaztalov aýdany Reseıdiń Saratov ob­lysy Aleksandrov-Gaı aýdanymen shektesedi. Aýdan ortalyǵynan Oral qala­syna deıingi qashyqtyq – 330 sha­qy­­rym. 1990 jyldardyń ortasyndaǵy ońtaı­lan­dyrý naýqany tusynda Qaztalov aýdany tarap kete jazdaǵan. Biraq sol kezdegi ob­lys basshylyǵy Qaztalovty saqtap, ke­ri­sinshe, halqy kóp, áleýeti myqty Jal­paq­tal (burynǵy Fýrmanov) aýdanyn ta­ratyp, Qaztalovqa qosty. El dúrligip, dúm­pýi Almatyǵa deıin jetkenimen, «She­ka­ralyq aýdandy taratýǵa, el shetin ja­la­ńash qaldyrýǵa bolmaıdy!» degen ýáj ba­sym tústi. Búginde aýdan quramyna 16 ákim­shilik-aýmaqtyq bólinis kiredi. Halqy bireý­den ilgeri, bireýden keıin tirshilik etip jatyr. Qaztalovtyń hal-jaıyn bilý úshin shekaradaǵy eki aýyldyń jaǵdaıyna toqtalaıyq. Qaraoba aýyly – aýdan ortalyǵynyń ar jaǵynda 72 km jerde ornalasqan qıyrdaǵy eldi meken. Dál shekarada tur. Qaztalov-Jánibek kúre jolynan da 60 shaqyrymnyń ústinde qashyq. Sondyqtan, bul aýyl da ásirese bıylǵydaı qarly qysta jol azabyn kórip-aq jatyr. – Degenmen, bizdiń aýyldyń jaǵdaıy jaqsy, – deıdi okrýg ákimi Nurlyǵalı Dúısekov. – Qaztalov aýdany boıynsha bolashaǵy bar, «tirek aýyl» degen mártebege ıe 3 eldi mekenniń birimiz. Qaraobada 1564 adam turady. Ár úıge kógildir otyn men taza sý kirip tur. Shynynda da, halyqaralyq gaz magıstraliniń boıynda ornalasqan Qaraoba aýylyna kógildir otyn 1992-1993 jyldary berilgen. Aýyz sý 2012 jyly tartylǵan. Shákirtteriniń oqý úl­ge­rimimen únemi alda júretin Ǵ.Qarash atyn­daǵy mektep-gımnazııada 311 oqýshy oqı­dy. Eńbek degen eldi mekende 25 oqý­shy bilim alatyn bastaýysh mektep, klýb, med­pýnkt, kitaphana jumys isteıdi eken. – Bizdiń aýylda kóshý joq, kerisinshe, jyl saıyn 5-6 úı salynady. Bosap qalǵan úı joq. Aýylymyzda «Qaztransgaz» mekemesiniń fılıaly, «Semser» kúzet fırmasynyń fılıaly bar. Onda 50 shaqty adam jumys isteıdi, jalaqy joǵary, – deıdi Nurlyǵalı Saǵynǵalıuly. Shekaralyq eldi meken turǵyndaryna arnalǵan «jeńildetilgen pýnkt» arqyly qaraobalyqtar Reseıdiń irgeles eldi me­ken­­derine baryp turady eken. – Jaqynda Jánibekten ótip, Pallasov­kaǵa baryp qaıttym. Baıqaǵanym – Re­seı­­de qymbatshylyq. Qazir orystar ben­zın­di bizden alady. Bizdiń aýyldarmen salystyrǵanda orys aýyldarynyń jaı­-kúıi júdeýleý kórindi, – deıdi N.Dúısekov. Qaztalovtyń Reseımen irgeles jatqan ta­ǵy bir eldi mekeni – Qaıyńdy aýyly. Qara­ ózenniń jaǵasynda, naǵyz shekarada ornalasqan aýyl. О́zenniń arǵy beti – Re­seı, bergi beti – Qazaqstan. Okrýgte 1300-deı halyq turady, Qaıyńdy orta mek­tebinde 139 oqýshy bar. – 1-6-synyptarda oqýshy sany jyl saı­yn ósip keledi. Al 7-den keıin qalaǵa, Nazarbaev zııatkerlik mektebine, basqa da lıseılerge aýysatyndar kóp. Qaıyńdy – bel­gili boksshy Dáýren men Danııar Eleýsinovtiń týǵan aýyly ǵoı. Bizde boks óte jaqsy damyǵan. Áıgili jerlesterine elik­tep, sport jolyn qýǵan jastar da kóp. Marat Eleýsinovtiń ózi birneshe bala­ny Asta­naǵa, olımpıadalyq mektepke alyp ket­­ti. Osylaısha joǵary synyp oqý­shy­la­­ry azaıyp qalady, biraq oǵan renjı al­maı­­myz, – deıdi mektep dırektory Serik­jan Súleımenov. Bul aýyl da kógildir otynnyń qyzy­ǵyn tym erte, 1987 jyldan-aq kóre bas­ta­ǵan. «Taza sý» baǵdarlamasy boıynsha aýyz sýdy tazartqysh qondyrǵydan alyp kel­­gen eken. Endi 2017 jyly aýyldaǵy mek­­tep pen balabaqshaǵa «Aq bulaq» baǵ­dar­lamasy boıynsha qubyrmen sý tar­tyl­maq. 2018 jyly búkil aýylǵa tartylady. Bul aýyl da tek jol joqtyǵynan ja­pa shegip otyr. Tasqala baǵytyndaǵy asfa­lt jolǵa deıin 85 km, Jalpaqtalǵa deıin 60 km dalanyń qara jolymen júrýge týra ke­ledi. – 2006-2007 jyldary urlyq kóp boldy. Shekaradan ári ótken maldy olar joq qy­­latyn, beri ótken maldy bizdikiler ber­meı ketetin. Qazir ol tyıyldy. Onyń ús­tine, shekarashylar da daladaǵy sheka­ra boıyna sym tartyp, memlekettik sheka­ra belgilerin qoıyp jatyr, – deıdi S.Súleımenov. Qaıyńdydan Aleksandrov-Gaı qala­sy (qazaqtar Alǵaı deıdi) 14 sha­qy­rym ǵana. Áýelden aýyly aralas, qoıy qo­ralas, aǵaıyn bolyp ketken el ǵoı. Bi­raq Alǵaıǵa barý úshin qaıyńdylyqtar Qaztalovpen aınalyp, «Fomın» beketine barady. «Tártip boı­yn­­sha shekaradan juma kúni kirsek, jek­sen­bi kúni ekintiden qalmaı keıin shyǵyp ke­týimiz kerek. Bir keremeti, Reseıde jol jaq­sy. Bólimshelerine deıin qatty jol sa­lyp tastaǵan», deıdi mektep dırektory.

Lımıttiń sheginde turǵan mektepter

Tasqala aýdany oblystyń soltústik-ba­tys bóliginde, Qazaqstan men Ortalyq Azııa­ny Reseıdiń eýropalyq bóligimen qo­satyn temir jol men Oral-Saratov av­to­kólik jolynyń boıynda ornalasqan. Saratov oblysymen shektesedi. Aýdannyń jalpy aýmaǵy 806,1 myń gek­tar, halyq sany 2014 jyldyń 1 qań­ta­ryna 17,6 myń adam boldy. Aýdan orta­ly­ǵy – 7,9 myń halqy turatyn Tasqala aýy­ly, Oral qalasynan 80 shaqyrym jerde or­nalasqan. Oraldy Reseıdiń Saratov qa­la­symen jalǵaıtyn bul jol eki jyldan beri kúrdeli jóndeýden ótýde. Aýdan ákimi Sanjar Álıevtiń ja­qyn­da ǵana halyq aldynda bergen esebine qa­ra­­ǵanda, turǵyndardyń 96,7 paıyzy kó­gildir otynmen, 92%-y ortalyq sý júıe­­simen qamtylǵan. Aýdanda aýyl­sha­rýa­­shylyq taýarlaryn óndiretin 329 sharýa qojalyǵy bar eken. Sonyń 181-i mal sha­rýashylyǵymen aınalyssa, 102-si egin men mal azyǵy daqyldaryn óndirýmen shuǵyldanady. Endi shekaralyq aýyldar bolashaǵynyń ındı­katory – bilim berý nysandaryndaǵy jaǵ­daıǵa keleıik. Oblystyq bilim berý basqarmasy daıyndaǵan kestege qara­ǵan­da, Tasqalanyń Mereke, Dostyq, Ynty­maq, Bastaý, 2-Shejin, Amangeldi aýyl­da­ry shekara boılaı ornalasqan. Bul aýyl­da­ǵy mektepterde jalpy sany 569 oqýshy bi­lim alyp júr eken. Máselen, Dostyq aýy­l­yndaǵy Semıglavyı Mar orta mek­tebinde – 91, Yntymaqtaǵy Krýtoı ne­giz­gi mektebinde – 42, bastaýdaǵy Va­vı­lın bastaýysh mektebinde 5 oqýshy ǵa­na tirkelgen. Bul – Úkimet qaýlysymen be­kitilgen lımıttiń eń tómengi shegine ti­re­lip turǵan kórsetkish. Joǵaryda atalǵan aýyl­darda sońǵy úsh jylda dúnıege kelgen sábı sany da saýsaqpen sanarlyq eken. Bo­la­shaqta ne bolady?

Jyl boıy bir shildehana bolmaǵan aýyl

Zelenov aýdany Batys Qazaqstan ob­lysynyń soltústik bóliginde orna­las­­qan. Aýdan aýmaǵy 7,4 myń sharshy sha­qyrymdy quraıdy. Ortalyǵy Pere­met­nyı aýyly oblys ortalyǵy Oral qala­syna eń jaqyn, 38 shaqyrym jerde ornalasqan. Taratylyp, Zelenovqa qo­syl­ǵan Prıýral aýdanynyń aýyldaryn qos­qanda munda 22 aýyldyq okrýg, 68 el­di meken kiredi. 2017 jyldyń basynda Zelenov turǵyndary 54,4 myń adam bo­lypty. Aýdan Reseıdiń 3 oblysymen shek­tesedi. Zelenov aýdany aýmaǵynan 3 halyq­ara­lyq dárejedegi Samara – Shym­kent, Oral – Saratov, Atyraý – Samara avtomo­bıl joldary jáne Kıev – Máskeý, Tash­kent – Saratov temir joldary ótedi. Bir qaraǵanda baı, qýatty bolyp kó­rinetin Zelenov aýdanynda da sheka­ra­lyq aýyldar bos qalyp, el irgesi ja­la­ń­ashtanyp jatyr. Ásirese Chırov, Sulý­kól aýyldaryndaǵy másele kúrdeli. Ta­bı­­ǵaty keremet, jeri qunarly, gaz ben sý jetkizilgen aýyldan turǵyndar nege ke­tedi?! Oblystyq bilim basqarmasy da­ı­yn­daǵan kestege kóz salsaq, Zelenov aý­da­­nyndaǵy Egindibulaq aýylynyń orta mek­tebinde 76 oqýshy qalǵan. «Orta mektep» dá­rejesi úshin keminde 81 oqýshy bolýy ke­­rektigin eskersek, bul bilim oshaǵy qaı­ta qurylyp, «negizgi mektepke» aınalýy bek múmkin. Chývashka aýylyndaǵy orta mek­tep oqýshylarynyń sany 88-ge túsip, sha­ǵyndalyp keledi. Chırov, Sulýkól, Kır­sanov aýyldaryndaǵy negizgi mektepter­de bala sany tıisinshe 43, 44, 43 bolyp, ta­q­yl-tuqyl tur. Úkimet qaýlysy boıynsha oqý­shy sany 41-den azaısa, negizgi mektep ja­b­ylyp, bastaýyshqa aınalýy tıis. Joǵarydaǵy aýyldarda 2016 jylǵy ba­la týý kórsetkishin qaradyq: Jeleznov aýy­l­ynda – 5 bala, Shalǵaı aýylynda – 4 sábı, Pogodaevta – 3 sábı, Egindibulaq, Raz­dolnyı aýyldarynda 2 sábıden, Chývashka, Sulýkól, Kırsanov aýyl­da­ryn­d­a 1 ǵana sábıden dúnıege kelgen. Al Chırov aýylynda jyl on eki aıda bir de bir shildehana bolmapty. Statıstıkaǵa qaraǵanda, 504 adam tu­ra­­tyn, Reseı Federasııasy shekarasynan 1,5 km ornalasqan eldi mekenniń basynan neg­e baq taıyp barady? Okrýg ortalyǵy aty bar eldi mekende orta mektep túgili, ne­gizgi mekteptiń jabylyp qalý qaýpi bar. Nege?! – Aýyl halqynyń, jastardyń týǵan jer­de turaqtamaýynyń bir sebebi – el­di meken mańynda kásipkerlikpen aına­lysýǵa, mal ósirýge bos jer qal­ma­ǵan­dy­ǵynan, – deıdi «Nur Otan» partııasy Zele­nov aýdandyq fılıaly tóraǵasynyń bi­r­in­shi orynbasary Nurjan Dúzbatyrov. – Son­dyqtan, aýyl mańynda jalǵa berilip ket­ken jerler keıin qaıtarylyp, aýyl tur­­ǵyndarynyń ortaq paıdalanýyna be­ril­­gen kezde bul aýyldardyń ekinshi ty­ny­sy ashylady dep senip otyrmyz. Chırov aýylynyń ákimi Nıkolaı Pet­ro­vıch Shtyktiń pikirine qulaq túreıik: – Aýylymyzda sý júıesi, elektr qýaty, gaz – bári bar. Barlyq áleýmettik mańyzdy ny­sandar jumys istep tur. Alaı­da sońǵy jyl­dary halyq sany azaı­yp jatyr. Ne­ge?! Máseleniń bári mektepterdiń ja­bylýy­nan, orta mektepterdiń negizgi mek­tepke, odan bastaýyshqa aınalýynan. Mektep dárejesi kishireıgen saıyn mu­ǵa­limder de qysqarýǵa ushyraıdy. Saǵat sa­ny azaıady. Sóıtip, kóshý – qysqarýǵa, qys­qarý – kóshýge sebep bolady. Nıkolaı Petrovıchtiń aıtýynsha, Chırov aýylymen kórshiles ornalasqan Reseı aýylynda 27 oqýshy qalǵanyna qa­ra­­mastan, orta mektep mártebesi saqtalǵan kó­rinedi. О́ıtkeni orystar shekaralyq eldi me­kendi saqtaý úshin osyndaı qadamǵa bar­ǵan. Bizge nege solaı jasamasqa? [caption id="attachment_103354" align="aligncenter" width="560"] Shyngyrlaý aýdany Elek ozeni. Ozennin argy beti - Reseı[/caption]

Qazynaly aýdannyń qarqyny táýir

Qazynaly Qarashyǵanaq ornalasqan Bóri­li aýdany oblystyń soltústik-shy­­ǵys bóliginde ornalasqan. Sol­tús­ti­gi­n­de Jaıyq ózeni boıymen Reseı Fede­ra­­sııasynyń Orynbor oblysymen shek­te­se­di. Aýdan aýmaǵy 5556 myń sharshy metr­di quraıdy. 2016 jyldyń sońyndaǵy má­limet boıynsha, aýdandaǵy halyq sany – 55393 adam. Aýdan ortalyǵynan Oral qa­lasyna deıingi qashyqtyq – 140 km. – Bórili aýdanynyń Reseımen shekaralas aýyldarynda 10 mektep bar. Bir táýiri, bul mektepterde jyldan-jylǵa bala sa­ny kóbeıip kele jatqany baıqalady. My­sa­ly, Býmakól aýylyndaǵy bastaýysh mektep­te 2015-2016 jyly 70 oqýshy bilim al­sa, bıyl oqýshy sany 89-ǵa jetti. Bórili aýy­lyndaǵy qazaq mektebinde de bala sany artyp, negizgi mektepten orta mek­tep­­ke aınaldy. Munda 20 balaǵa arnalǵan ınt­ernat jumys isteıdi, – deıdi BQO bi­lim basqarmasy basshysynyń orynbasary Záýre Ǵumarova.

Shekaralyq aýdanǵa erekshe kózqaras kerek

Shyńǵyrlaý aýdany oblystyń shyǵys bó­liginde ornalasqan. Aýmaǵy – 7,2 myń shar­shy shaqyrym. Aýdan turǵyndarynyń sa­ny 2017 jyldyń 1 qańtarynda 14797 adam bolǵan. Aýdanda eki shekara ótkizý beketi or­na­lasqan. Aýdannyń bir aýmaǵy Reseımen she­karalas. Orynbormen qońsylas jatqan Shyńǵyrlaý aýdanynda halyq sany jyldan-jylǵa tómendep keledi. О́tken jyly aýdanda 173 sábı dúnıege kelip, 122 adam dú­nıeden ótken. 402 adam kóship kelip, 572 adam kóship ketken. Teris saldo 170 adam bo­lyp otyr. Bizdegi málimetter boıynsha, mektepte oqý­shy sanynyń azdyǵy, jyldan-jylǵa mek­­tepterdiń qysqarýy saldarynan 2014-2015­ oqý jylynda 1 orta mektep ne­gizgi bo­­lyp, 4 negizgi mektep bastaýysh bo­lyp qys­­qarǵan. Bir bastaýysh mektep ja­byl­ǵan. Qazirgi ýaqytta aýdanda 16 mektep, 2000-ǵa jetpeıtin oqýshy qalǵan. – Tabıǵaty ásem, tirshilikke qolaıly bolǵanymen, Shyńǵyrlaý aýdanynyń kóp­tegen eldi mekeni aýdan ortalyǵymen baı­lanysa almaıdy. Ashysaı men Aman­geldiden basqa aýylda jol joq, kóktem, qys, kúz aılarynda qatynas qıyndaıdy. Tas­mola, Belogor, Poltavka, Qaraǵash, Aq­sýat aýyldarynda uıaly baılanys je­li­si, ınternet joq. Ashysaı, Amangeldi aýyl­daryna aýyz sý aýdan ortalyǵynan ta­syp jetkiziledi, sýdy turǵyndar satyp alady, sý tasymaldaıtyn kólik jetis­peı­di, – deıdi 2016 jyldyń kúzine deıin osy aýdanda turyp, muǵalimdik qyzmet at­qarǵan, búginde Oral qalasyna kóship kel­gen Aqylbek Esenalın. – Shekaralyq aýyldardyń joıylyp bara jatqany bizdiń janymyzǵa da qatty batady, – deıdi Shyńǵyrlaý aýdany ákiminiń orynbasary Qalııar Aıtmuhambetov. – Úkimet qaýlysymen be­kitilgen lımıt bizge qolbaılaý bolyp tur. Ol boıynsha negizgi mektepte bala sany 41-den azaısa, mektep ja­bylyp, bastaýyshqa aınalýy tıis. My­sa­ly, Elektiń boıynda, naǵyz shekarada Shoq­ty­baı degen aýyl bar. 60 shaqty úıi bar, hal­qy eńbekqor. Alaıda mektepte bala sany bıyl 38-39-ǵa túsip ketti. Zań boıyn­sha endi mektep jabylýy tıis. Qalııar Shadııarulynyń pikirinshe, Úki­­met qaýlysynda shekaralyq aýyl­dar­dyń jaǵdaıy eskerilýi kerek.

TÚIIN

Mine, Batys Qazaqstan oblysynyń Re­seı Federasııasymen irgeles jatqan jeti aý­danyndaǵy jaǵdaıǵa sholý jasaǵanda baı­qaǵanymyz, aýyl bolashaǵynyń ke­pi­li mektep ekendigi anyq kórindi. Aýyl­dy mek­tep saqtaıdy, al mektepti kim saq­taı­dy? Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy