Tirkeldińiz be, azamat?

Osydan bir aı buryn azamattardy turǵylyqty jeri boıynsha ýaqytsha tirkeý máselesi kún tár­tibine shyqqan bolatyn. Se­b­e­bi, ótken jylǵy 22 jel­toq­san­da Mem­­leket basshysy «Qazaq­stan Res­­pýblıkasynyń keıbir zań­na­ma­lyq aktilerine ekstremızmge já­ne ter­rorızmge qarsy is-qımyl má­s­e­leleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań­­ǵa qol qoıǵan soń, ol bıylǵy 7 qańtarda kúshine tolyqtaı engen edi. Soǵan oraı osy zań sheńberinde ishki kóshi-qon barysyn retteıtin bir­qatar zańnamalyq aktilerge, atap aıt­qanda, «Halyqtyń kóshi-qony tý­ra­ly» Zańǵa, «Ákimshilik quqyq bu­zý­shy­lyq týraly» Kodekske, «Turǵyn úı qatynastary týraly» Zańǵa, t.b. zańnamalyq qujattarǵa tıisti óz­gerister men tolyqtyrýlar engizildi. Bul ózgerister men tolyqtyrýlardyń bas­­­ty maqsaty ishki kóshi-qon barysyn ba­­qylaýdy kúsheıtý, monıtorıngileý eken­digi túsinikti. Dál qazirgi kezde elde tir­kel­me­­gen azamattardyń sany edáýir kó­­ri­­nedi. Halyqqa qyzmet kór­se­tý orta­lyq­ta­ryna júgingen aza­mat­tar­dyń sany sha­mamen 8-9 myńdy qu­­rap otyr, bul ústi­mizdegi jylǵy qań­tar aıyndaǵy kór­setkishtermen sa­lys­tyr­ǵ­anda ál­deqaıda az, óıtkeni, qań­tar aıynda kúnine 25-40 myń adam túpkilikti jáne ýaqytsha tirkelgen bolsa, qazir olar­dyń sany 3-4 esege azaıa túsken. Mun­daı jaǵdaı azamattardy ózderiniń áleý­­mettik qoldaýlarǵa, birinshi kezek­te, densaýlyq saqtaý jáne bilim be­r­ý salalaryndaǵy ıgilikterge qol­je­­timdiligin aıtarlyqtaı shekteıdi. Al turǵyn úılerdiń menshik ıeleri kóp jaǵdaıda ózderiniń páterlerin jal­ǵa alýshylardy tirkemeıdi. Bul – olar qoldanystaǵy zańnamany buzyp otyr degen sóz. Osylaısha, «jasyryn kóshi-qon» men zańsyz paı­­­­­da tabýshylar máselesi túpkilikti she­­­­shilmeýde. Bir aıdan astam merzimge ýaqytsha tu­rý úshin kelgen ishki kóship-qoný­shy­lar alǵashqy kúninen bastap kún­tiz­belik 10 kún ishinde ýaqytsha bola­tyn ne­mese turatyn jeri boıynsha tir­ke­lýi tıis. Bul zańnamalyq talaptardy buz­ǵan jaǵdaıda, ıaǵnı azamat ýaqytsha tu­­ryp jatqan jerinde bir aıdan asa ýa­­qyt tirkeýsiz turǵany úshin oǵan 7 AEK, ıaǵnı 15 883 teńge aıyppul salynady. Osy buzýshylyq bir jyl­dyń ishinde qaıtalanǵan jaǵdaıda aıyp­pul 13 AEK, ıaǵnı 29 497 teńge bo­­lady. Pá­ter, turǵynjaı menshik ıe­­leri óz páterinde turyp jatqan aza­mat­tar­dy tirkeýge qoımaǵany úshin 10 AEK, ıaǵnı 22 690 teńge aıyppul tóleıdi. Olar je­ke tulǵa emes, shaǵyn kásipkerler bol­sa, aıyppul kólemi 15 AEK-ke nemese 34 035 teńgege, al iri kásip­ker­lik sýbektileri bolsa, 50 AEK kór­set­kishke, ıaǵnı 113 450 teń­ge­ge deıin ar­tady. Alaıda, zań kúshine engenimen, aıyppul salyna qoıǵan joq. О́ıtkeni, aıyppul salý reti áli de birqatar nor­ma­tıvti-quqyqtyq aktilerdiń qabyl­da­nýyn talap etedi. Sondyqtan, bú­gingi kúni azamattardyń ýaqytsha bol­ǵan jeri boıynsha tirkeýsiz turýyn anyq­taý sharalary júrgizilip jatqan joq. Tek naýryz aıynan bastap bul zań buzýshylyqtarǵa jol bergen aza­mat­­tarǵa qatysty ákimshilik sharalar qabyldanatyndyǵy eskertildi. Sóı­tip, úı nemese páterdi jalǵa beretin adam­dar onda turatyn azamattardy tir­keýi mindetteldi. Al turǵylyqty jáne ýaqytsha bol­atyn (turatyn) jeri boıynsha tir­kel­ýdiń esh qıyndyǵy joq. Eń bastysy, qajetti qujattardy tirkeý ornyna alyp barý kerek. Máselen, ol úshin úı ıesiniń kelisimi, úı ıesiniń jeke kýá­li­gi, tirkelýshiniń jeke kýáligi já­ne tir­kelý úshin 226,9 teńge baj sa­lyǵyn tóle­geni týraly túbirtek qa­jet. Sony­men qatar, tirkeletin úı ıe­siniń ózi ke­lýi shart nemese onyń no­tarıýs kýálandyrǵan senimhaty qa­jet. Budan bas­qa, bıylǵy jylǵy 17 qań­tardan bast­ap elektrondyq úkimet por­taly ar­­qyly ýaqytsha bolatyn (tu­ratyn) je­ri boıynsha tirkelý múm­kindigi tý­dy, ıaǵnı elektrondy sı­frlyq qoly bol­ǵan jaǵdaıda, azamat elektrondyq úkimet portalyna jú­gine alady. Osyndaı túrli jeńildikterge baı­la­­nysty búginde azamattardy tur­ǵy­­­lyqty jeri jáne ýaqytsha bolatyn (turatyn) jeri boıynsha tirkeý ba­­­rysy qaıta qarqyn ala bastady. Bıyl­ǵy 7 qańtardan, ıaǵnı zań kúshine en­­gen kúnnen bastap 14 aqpanǵa deı­in­­gi merzim ishinde 876 969 azamat tir­­­­kelgen, olardyń 392 191-i tur­ǵy­lyq­­ty jeri boıynsha, al 484 778-i­ ýa­­­qytsha bolatyn (turatyn) jeri boı­­y­nsha tirkelgen. Sonyń ishinde tir­­kelgen azamattar sanynyń basym bó­­­­ligi – Almaty (165 229), Astana qa­la­­­laryna (132 104), Almaty (82 130), Oń­tústik Qazaqstan (71 364) jáne Shy­ǵys Qazaqstan oblystaryna (62 915) tıesili bolyp otyr. Al siz tirkeldińiz be, azamat?

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan»