«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy balanyń quqyqtary týraly» Zańǵa sáıkes, elimizde balanyń quqyqtaryn qorǵaýdy júzege asyratyn birqatar uıym, onyń ishinde, kámeletke tolmaǵandardy beıimdeýdiń 20 ortalyǵy (KBO), minez-qulqy aýytqymaly balalarǵa arnalǵan 7 arnaýly bilim berý uıymy, 4 pana úıi (jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan bilim berý uıymdaryna jatady) jumys isteıdi.
Atalǵan uıymdardyń fýnksııalary, jobalyq qýaty, shtattyq kestesi men ınfraqurylymy olar qurylǵan kezdegi talaptarǵa sáıkes aıqyndaldy. Alaıda, qazirgi ýaqyttyń bolmysy atalǵan uıymdar qyzmetiniń tıimdiligin, sondaı-aq, kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý salasy úshin eń ózekti mindetterdi qaıta qaraý qajettiligin kórsetip otyr. Máselen, KBO-lar Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ıýrısdıksııasyna aýysqannan keıin, kámeletke tolmaǵandarǵa kórsetiletin qoldaýdyń negizgi bóligi – balanyń ata-anasyn izdestirý, onyń KBO-ny bitirýi úshin qajetti qujattarmen jumys júrgizý bolyp tabylady.
KBO-daǵy balalarǵa pedagogıkalyq jáne psıhologııalyq qoldaý da kórsetiledi, alaıda, ýákiletti organdarmen kelisilgen, birtekti, arnaýly áleýmettik qyzmetter nysanynda iske asyrylǵan ońaltý jáne tárbıe berý baǵdarlamalary usynylmaıdy. Kámeletke tolmaǵandardy ýaqytsha oqshaýlaý, beıimdeý jáne ońaltý ortalyqtaryna qaraǵanda, solardyń negizinde qurylǵan KBO-lar qylmys jasaǵan jáne qoǵamnan ýaqytsha oqshaýlanýy tıis balalardy ustaýdy júzege asyrmaıdy. Fýnksııalaryn qysqartý jáne ózge de obektıvti sebepter nátıjesinde shtattyq kestesi júz birlikke deıin jetetin kóptegen KBO-larda bir mezgilde ustalatyn balalardyń sany, kóbinese, olarǵa qyzmet kórsetetin personaldan áldeqaıda az bolady.
Keıbir óńirlerde KBO-larmen qatar, olardyń fýnksııalaryn qaıtalaıtyn pana úıleri jumys isteıdi. Minez-qulqy aýytqymaly balalarǵa arnalǵan arnaýly bilim berý uıymdarynyń resýrstary budan da az deńgeıde paıdalanylyp keledi. Olardyń barlyǵy derlik edáýir aýmaqta ornalasqan, birneshe korpýstary bar jáne aıtarlyqtaı materıaldyq-tehnıkalyq resýrstarǵa ıe.
Oqý baǵdarlamalaryn jetildirý jáne ony jergilikti mektepterdiń bazasynda júzege asyrý qajettiligi bóliginde kámeletke tolmaǵandardy oqytý prosesin uıymdastyrý máselesi kóńil bólýge laıyq. Arnaýly mektepterdiń basym bóliginiń tárbıelenýshileri úshin tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý baǵdarlamalary boıynsha birinshi kásipti alý úshin tolyqqandy jaǵdaı jasaý talap etiledi, sebebi, oqytý óńirde suranysqa ıe mamandyqtar eskerilmeı, kórineý eskirgen jabdyqta júzege asyrylady, osyǵan baılanysty olarǵa formaldy sıpat tán.
Elimizde turmysy qıyn jaǵdaıdaǵy balalarmen jumys isteý úshin kadrlyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq resýrstardyń jetispeýshiligi joǵaryda atalǵan uıymdardyń jumys isteýiniń, onyń ishinde solardy ustaýǵa baǵyttalatyn qarajatty paıdalanýdyń tıimdiligin arttyrý máselesin aıryqsha ózekti etip otyr. Joǵaryda aıtylǵandardy eskere kele, KBO-lardyń fýnksııalaryn naqtylaý jáne olardyń bazasynda (ne solardyń janynan) turmysy qıyn jaǵdaıdaǵy, onyń ishinde zańdy buzǵan kámeletke tolmaǵandardy beıimdeý jáne ońaltý ortalyqtaryn qurý oryndy. Mundaı ortalyqtar kúndizgi ýaqytta balalarǵa jáne olardyń otbasylaryna keshendi áleýmettik, psıhologııalyq jáne basqa da kómek túrlerin kórseter edi.
Osy ortalyqtar mektepke barmaıtyn balalarmen júrgiziletin jumysta jalpy bilim beretin mektepterge de qoldaý kórsete alady. Bilim alýshylardyń oqıtyn orny boıynsha turý múmkindigi eskerile otyryp, arnaýly mektepterdiń bosatylatyn materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn óńirlerde kásiptik-tehnıkalyq bilim berýdiń jańa memlekettik baǵdarlamalaryn iske asyrý úshin paıdalanýǵa bolady. Bul jumysqa úkimettik emes uıymdardy tarta otyryp, mektepterdiń bazasynda balalarǵa ǵana emes, sonymen qatar, osy jerdiń halqyna da qajetti basqa da baǵdarlamalardy damytý múmkin bolar edi.
Osy problemalar depýtattar tarapynan tıisti zań jobasynda zańnamalyq deńgeıde kórsetilgen. Sonymen birge, olardyń basym bóligine, negizinen, uıymdastyrýshylyq sıpat tán. Olardy sheshý úshin qymbat turatyn jáne uzaq merzimdi baǵdarlamalyq qujattardy qabyldaý talap etilmeıdi. Sondyqtan Úkimet olardy sheshýge nazar aýdarar degen úmittemiz.
Svetlana BYChKOVA,
Májilis depýtaty