Aqpan revolıýsııasy nemese «tóńkeristik jarylys»

Búgin Reseıde bolǵan Aqpan revolıýsııasyna 100 jyl tolyp otyr. О́tken ǵasyrdyń basyndaǵy jahandyq saıası oqıǵalardyń (halyqaralyq qaqtyǵystar, birinshi dúnıejúzilik soǵys, revolıýsııalar) yqpalymen paıda bolǵan Alash qozǵalysyn Reseıdiń qazirgi zaman tarıhynan bólip-jaryp qarastyrý múmkin emes. Sebebi, HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda Álıhan Bókeıhan bastaǵan qazaq oqyǵandarynyń ekinshi tolqyny Reseıde jáne osy memleket arqyly Eýropa elderinde bilimderin tereńdetti. Olardyń kópshiligi stýdenttik shaqtan-aq Reseıde oryn alǵan irili-usaqty saıası mańyzy bar oqıǵalardyń bel ortasynda júrdi, ózindik qoǵamdyq-saıası kózqarastary qalyptasty. Ásirese, HH ǵasyrdyń bi­rinshi shıregindegi Reseıde bolǵan úzdiksiz revolıýsııalar (1905-1907 jyldardaǵy birinshi orys revolıýsııasy; 1917 jylǵy Aqpan revolıýsııa­sy jáne Qazan tóńkerisi) bilim qýǵan qazaq jastarynyń saıası saýattylyǵyn ushtap, kúresker retinde ósip-shyńdalýyna yqpal etti. Mysaly, Sankt-Peterbýrg Orman sharýashylyǵy ınstıtýty ekonomıka fakýltetiniń túlegi Álıhan Bókeıhannyń jas maman retinde Qazaqstandy zertteý maqsatynda uıymdastyrylǵan F.Sherbına, S.Shvesov ekspedısııalaryna qatysyp, ózekti jer máselesin jetik meńgerýi, keıingi oqıǵalar kórsetkendeı, onyń kóshbasshylyq mártebesin asqaqtata tústi. Tipti ol óziniń seriktesteri men izbasarlaryna «Ultqa paıdaly adam bolǵyńyz kelse, bárinen buryn orys óki­metiniń atamekenimizdegi jer saıasatyn muqııat zerttep, úıre­nýge tyrysyńyz. Sizge ne isteý kerektigin osy saıasattyń ózi-aq kórsetip beredi», dep únemi aıtyp otyrǵan. Á.Bókeıhannyń tóńiregine toptasqan ulttyq ıntellıgensııa ókilderiniń qoǵamdyq-saıası qyzmetindegi belsendilik birinshi orys revolıýsııasynan keıin aıqyn kórindi. Olar aldymen «Qarqaraly petısııasyn» uıymdastyrady, sosyn I jáne II Memlekettik Dýmanyń minbe­rin múmkindiginshe utym­dy paıdalanýǵa tyrysady, sol arqyly eki maqsatty: qazaq hal­qyn otarshyldyq buǵaý­dan bosatý jáne olardy da­my­ǵan órkenıetti elder qa­ta­ryna qosýdy kózdeıdi. Son­daı-aq, olar osy kezeńde Alash qozǵalysy arqyly patsha­lyq júıe men keńestik júıe­niń ortasynan oıyp turyp oryn alatyn «alashtyq júıe­ni» qalyptastyryp úlgerdi. «Alash qozǵalysy» uǵymyn otan­dyq tarıhnamaǵa tuń­ǵysh engizgen professor Mám­bet Qoıgeldıevtiń tujyrym­daýynsha, «1905-1907 jyldar­daǵy birinshi orys býrjýa­zııa­lyq-demokratııalyq revolıý­sııa­sy jyldarynan bastaý alatyn Alash qozǵalysy 1917 jylǵy aqpan revolıýsııasynan keıin sharyqtaý shegine jetti». Osy kúnge deıingi ǵylymı aınalymda júrgen qujattar men materıaldardyń negizinde Alash qozǵalysynyń tarıhyn shartty túrde úsh kezeńge (1905-1917 jj.; 1917-1919 jj.; 1920-1937 jj.) bólip qarastyrýǵa bolady. Birinshi kezeńdegi eleýli saıası oqıǵalar: joǵaryda atap ótkendeı ulttyq ıntellıgensııa ókilderiniń «Qarqaraly petısııasyn» uıymdastyrýy, I jáne II Memlekettik Dýma men Musylmandar fraksııasyna qatysýy, kadet partııasynyń bólimshelerin qurýy, qazaq sez­derin shaqyrý ıdeıasyn kóterýi, ulttyq merzimdi basylym­dardy shyǵarýy, soǵys, 1916 jylǵy kóterilis, «soldat alý» máselesi, 1917 jylǵy aqpan revolıýsııasynan keıingi oqıǵalar boldy. Alash qozǵalysynyń ekinshi kezeńindegi mańyzdy saıası oqıǵalar: ulttyq ıntellıgensııa ókilderiniń 1917 jylǵy «qos tóńkeris» aralyǵyndaǵy segiz aı ishinde atqarǵan jumystary jáne olardyń nátıjesi, atap aıtqanda, Qazaq komıtetteriniń qurylýy, Qazaq sezderiniń shaqyrylýy, «Alash», «Úsh júz», partııalarynyń qury­lýy, shaqyrylýǵa tıisti Búkil­reseılik Quryltaı jınaly­syna depýtattar saılaý, Túrkistan, Alash avtonomııalaryn jarııalaý, Alashorda úkimetiniń qurylýy, Alash áske­riniń jasaqtalýy, boldy. Alash qozǵalysynyń úshinshi kezeńindegi basty oqıǵalar: bas-aıaǵy bes júzden astam alashordashylardyń saıasattan múldem alastatylýy jáne olardyń jappaı aǵartýshylyq qyzmetke qaraı oıysýy, Qa­zaq avtonomııasyn keńestik negizde qurýǵa jáne onyń shekarasyn anyqtaýǵa at salysýy, aqyrynda jappaı qýǵyn-súrgin, qýdalaýǵa ushyraýy boldy. Alash qozǵalysy tarıhyndaǵy osy jáne ózge de máseleleriniń aýqymy óte keń, sondyqtan biz Alash qozǵalysynyń ekinshi kezeńin qamtıtyn 1917 jylǵy aqpan revolıýsııasy men qazan tóńkerisi aralyǵyndaǵy negizgi oqıǵalardy Reseıdegi saıası daǵdarystar aıasynda kórsetýge tyrystyq. Mustafa Shoqaı óziniń emıgrasııada júrip jazǵan bir maqalasynda «kóne patsha­lyq Reseıdiń orys halqyna jáne Reseı ústemdigi astyn­daǵy halyq­tarǵa qarsy eń sońǵy jas­aǵan qylmysy – dúnıe­júzilik soǵys pen tóńkeristik jary­lysqa jaǵdaı ázirleýi edi. Jary­lys sáti 1917 jyldyń aqpan-naýryz aıynda týdy. Roma­novtar monarhııasy qula­dy» – dep jazdy. Aqpan revolıýsııasy qar­sańyndaǵy patshalyq tártiptiń shekten tys kúsheıýi – halyqtyń eńsesin basyp, eseńgiretip tastaǵan edi. Patsha ókimetine qarsy saıası kúshterdiń (lıbe­raldyq býrjýazııa men dvorıandar, sharýalar men jumysshylar t.b.) toptasýyna túrtki bolǵan sebepterdiń biri – eki iri soǵys bloktary: Antanta (Anglııa, Fransııa, Reseı) men Úshtik odaq (Astrııa-Vengrııa, Germanııa, Ita­lııa) arasynda tutanǵan bi­rinshi dúnıejúzilik soǵys boldy. Osy soǵys jaǵdaıynda Re­seıde monarhııalyq bılik joıy­lyp, ornyna respýblıkalyq tártip ornady. 1917 jylǵy aqpan revolıýsııasynyń basty ereksheligi, onyń «qosókimet­ti­li­ginde» boldy. Orys býrjýa­zııasyna arqa súıegen Ýaqytsha úkimet pen Jumysshy, sharýa jáne soldat depýtattarynyń keńesteri quryldy. Alash qozǵalysynyń kór­nekti jetekshileri áý bastan-aq sóz, baspasóz bostandyǵy, saıası partııalar qurý, túrli mıtıngiler men jınalystar ótkizý sııaqty demokratııalyq bostandyqtarǵa jol ashqan Ýaqytsha úkimetti qoldady. Olar avtonomııaǵa tolyq bolmasa da, alǵashqy kezde jarym-jartylaı, ıaǵnı ımperııa sheńberindegi qazaq avtonomııasyna jalpy­reseılik demokratııalyq kúsh­ter­men birige otyryp, qol jetkizýge bolady dep túsindi. Keńestermen salystyrǵanda, Ýa­qytsha úkimettiń saıası ba­ǵyt-baǵdarlamasy, shyǵarǵan zańdary tolyq bolmasa da halyqtyń tilegine saı keletin. Aıtalyq, «1917 jyldyń 20 naýryzynda Ýaqytsha úkimet tarapynan shyǵarylǵan Reseı azamattarynyń quqyǵyndaǵy násildik, dinı kemsitýshilikti joıý týraly sheshimi jáne 8 pýnktten turatyn «jıylys­tar hám odaqtar» týraly qaý­lysy shet aımaqtardaǵy halyq­tar tarapynan qoldaý tapty. Munda kópshilik buqaranyń talabyna sáıkes meken-jaı, qonystaný quqyǵyna, mal-múlik menshiktigine, saýda men óndiristegi quqyqtaryna jáne oqý oryndaryna bilim alýlaryna jasalyp kelgen shekteý­ler zań júzinde joıyldy. Al til máselesine baılanys­ty ár halyqqa óziniń ulttyq tilin jekelegen mekemeleri men mektepterindegi is-qaǵazdarynda ǵana qoldanýlaryna ruqsat berilgen. О́kinishke qaraı, jańa úkimet Reseıdiń shet aımaqtaryndaǵy halyqtardyń taǵdyryna qatysty mańyzdy máselelerdi tolyq sheship bere almady. О́ıtkeni, sol kezde avtonomııa alýdan úmitti halyqtardyń ulttyq múddesinen týyndaǵan talap-tilekterin zańdyq negizde bekitýge tıis birden-bir demokratııalyq jáne quqyqtyq organ Búkilreseılik Quryltaı jınalysy bolatyn. Alash qozǵalysy jetekshi­leriniń Ýaqytsha úkimetti qol­daýy­nyń basty sebebi de, osy úkimettiń «Barlyq bılik Quryltaı jınalysyna be­rilsin!» degen urandy kóte­rýinen edi. Búkilreseılik Quryl­taı jınalysyn shaqyrý bastapqyda 1917 jyldyń 30 tamyzyna, keıinirek 28 qara­shaǵa belgilendi. Reseı aýma­ǵynda barlyǵy 73 saılaý okrýgi quryldy. Osy kezde uıym­dastyrylǵan Jetisý, Syrdarııa, Oral, Aqmola, Semeı sııaqty saı­laý okrýgteri de iske kiristi. Quryltaı jınalysyna partııa­lyq tizimmen depýtattar saı­laý Ekinshi jalpy qazaq se­ziniń sheshimderine sáıkes júrgizildi. Solardyń ishinde Ýaqytsha úkimettiń «Quryltaı jınalysyna saılaý týraly» zańy boıynsha «kandıdattyq tizimder» dep atalatyn 5-ta­raýy­nyń 48-pýnktinde «bir adamnyń kandıdatýrasy bir­neshe saılaý okrýgterinen usy­nýǵa bolatyndyǵyn, tek bes jerden kóp bolmaýy ke­rek­tigin» eskerip, Alash qaırat­kerleri A.Baıtursynov pen M.Dýlatovty osy zań aıasynda Quryltaı jınalysyna bes jerden usynylady. Qazaqtyń sosıalıstik par­tııasynyń jetekshileri Kólbaı Tógisov, Sháı­merden Áljanov, Muqan Áıt­penov, Ábilqaıyr Dosov, t.b. Omby qalasynda negizin qalaǵan «Úsh júz» partııasy da Quryltaı jınalysyna jeke kandıdattar tizimin usyndy. Onyń quramyna 13 adam engizildi. Kandıdattar tizimi Qazaqtyń sosıalıstik «Úsh júz» partııasynyń Orta­lyq Komıtetiniń qurylýy týraly habarmen qatar jarııalandy. Ortalyq Komıtettiń tóraǵalyǵyna M.Áıtpenov, onyń orynbasarlyǵyna K.Tógi­sov saılandy. О́kinishke qaraı, «úshjúzshiler» qurylǵan kúni­nen bastap-aq, «eki qazaq talassa, kórshi orysqa olja bolǵaly turǵanyn» túsingen joq. Eldiń ishki saıasatyndaǵy shaqy­rylýǵa tıisti Búkilre­seılik Quryltaı jınalysyna saılaý ótkizýge osyndaı múmkindikter bergen Ýaqytsha úkimettiń syrtqy saıasaty múldem syn kótermedi. О́ıtkeni, bılik tizginin ustaǵan kúnnen bastap Ýaqytsha úkimet «Eýropa soǵysynan bir joly eki úlken maqsattaryna jetip qalmaq boldy. Onyń biri – Rýssııadaǵy eski tártip ornyna jańa tártip qurý, ekinshisi – óshken Rýssııanyń syrtqy jaýlaryn jeńip, Ystam­bul, Dardaneldi qolǵa túsirý» boldy. Búkil álemdi sharpyǵan jahan­dyq soǵys pen eldiń ishki qaı­shylyqtarynyń kúrt shıe­lenisýi – Reseıde ótkir úsh saıa­sı daǵdarystyń týyndaýyna alyp keldi. Birinshi saıa­sı daǵdarys, 1917 jylǵy sáýirdegi syrtqy ister mınıstri P.Mı­lıýkovtiń Reseıdiń birinshi dúnıejúzilik soǵysty jeńiske jetkenshe aıaǵyna deıin júrgizý týraly málimdemesine baılanysty týyndady. Oǵan aldymen maıdannyń alǵy shebindegi soldattar men matrostar jappaı qarsy shyqty. Munyń nátıjesi Reseıdiń áskerı mı­nıstri A.Gýchkov pen syrtqy ister mınıstri P.Mılıýkovtiń qyzmetten ketýimen aıaqtaldy. Ekinshi saıası daǵdarys 1917 jyldyń maýsymynda qylań berdi. Oǵan Keńesterdiń I seziniń shaqyrylýy túrtki boldy. Resmı bılik úshin bolshevıktermen teketireske tús­ken eserler men menshevıkter Reseıdiń qýatty kúshine aınalǵan usaq býrjýazııaǵa arqa súıedi, olar sany jaǵynan da az emes edi. Aıtalyq, sol kezdegi málimetter boıynsha menshevıkter partııasynda 200 myńdaı adam bolsa, eserler sany – 0,5 mln adamdy quraǵan. 1917 jyldyń shildesinde bastalǵan úshinshi saıası daǵdarys, Oń­tústik-Batys maıdanyndaǵy soǵys shyǵynyna baılanysty halyq narazylyǵynan týyndady. Odan keıingi oqıǵalar jelisi eldiń jaǵdaıyn odan saıy­n ýshyqtyryp jiberedi. Endi iri kapıtal men memlekettik sheneýnikterdiń ókilderi áskerı dıktatýra ornatýǵa árekettendi. 1917 jyldyń jazynda tarıh sahnasyna general L.Kornılov shyqty. 25 tamyzdaǵy «Kornılov búligi» Ýaqytsha úkimet pen onyń jaqtastary úshin de sol sııaqty saıası kúshterdiń solshyl qanaty – bolshevıkter úshin de qaterli edi. Sondyqtan da Kornılov búligin talqandaýǵa A.Kerenskıı basqarǵan Ýaqytsha úkimet te, sol kúshterdi eń aldymen beıneleıtin bolshevıkter de at salysýǵa májbúr boldy. Osylaısha, 17-niń alasapyranynda ózara teketireske túsken Reseıdiń ártúrli baǵyttaǵy saıa­sı kúshteri, aqpan men qazan aralyǵynda qalyptasqan jańa saıası jaǵdaıdy óz paıdalaryna sheshýge tyrysty. Soǵan sáıkes Reseı keńis­ti­ginde paıda bolǵan Alash qozǵalysyndaǵy saıası kúshter de úsh tarmaqqa: batystyq (alash­ordashylar), shyǵystyq (túr­kistandyqtar) jáne sosıalıstik (úshjúzshiler) bolyp bólinip ketti. Buryn patshalyq júıeniń yqpalynda bolǵan qazaq qoǵamy Aqpan revolıýsııasynan keıin qalyptasqan alashtyq júıede de, odan keıingi keńestik júıede de Reseıge «táýeldilikten» aryla almady. Tujyrymdaı kelgende, HH ǵasyrdyń birinshi shıregindegi Reseı tarıhynda tuńǵysh ret respýblıkalyq tártipti ornatqan qosókimettilik, Aqpan revolıýsııasynyń ishki qaı­shylyqtary men eldiń qoǵamdyq-saıası turaqsyzdyǵyn aıqyn kórsetip berdi. Alash­tanýshy K.Nurpeıistiń sózimen qaıyrsaq, «1917 jylǵy qosókimettiliktiń aqyry bir­óki­mettilikke (Ýaqyt­sha úki­met nemese Jumys­shy, sharýa jáne soldat depýtat­tarynyń keńesi) kóshýi tıis edi. О́kinishke qaraı, menshevık­ter men eserler bıliktiń beı­bit jolmen Keńester qolyna kóshý múmkindigin jiberip aldy. Sonyń saldarynan sosıalızmge qıyn da, aýyr jolmen – qa­rýly kóterilis jáne Azamat so­­ǵysy arqyly barýǵa týra kel­di». Kúlpash ILIIаSOVA, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent