Taýdaı taǵylym

Ismet aǵa ómiri men qyzmetiniń negizgi kezeńderin rım sıfrymen nómirlep, bir paraq aq qaǵazǵa jazyp ketken eken. 1-kezeń aýyl mektebinde moldadan oqyǵan 7 jyl merzimdi qamtıdy. Onda osy jyldarda alǵan bilimi men oqyǵan kitaptary týraly mynadaı derekter keltirilgen. Ony ózi arab sanymen belgilegen eken. Men de sol tártippen berip otyrmyn: 1.Ábjad, aýýaz, huttı, qalaman 2. Áptıek 3. Quran 4. Sopaldıar (shaǵataı tilinde) 5. Fıkaıdan (parsysha) 6. Muhtasar (eki tilde: arabsha, parsysha) Bul keltirilgen derekterden aǵanyń bala kezinde aýyl moldasynan alǵan bilim deńgeıin shamalaý qıyn emes. Birinshiden, arab áripteriniń qyr-syryn, mán-maǵynasyn túsinip, jaq­sy bilip alǵan. Ekinshiden, áp­tıekti tamamdap, Quran Kárim­di túpnusqadan oqı alatyn dáre­jege jetken. Úshinshiden, arab-parsy tilderinen habardar bol­ǵan. Tórtinshiden, shaǵataı tilin jaqsy meńgergen. Ismet aǵa 1921-1922 jyldary Túrkis­tan qalasyndaǵy mek­tepte, 1922-1926 jylda­ry Tashkent qalasyndaǵy Qazaq aǵar­tý ınstıtýtynda oqıdy. 1926 jyly osy ınstıtýt qazaq pedagogıkalyq ınstıtýty bolyp qaıta quryl­ǵan kezde soǵan túsedi de, oqýyn ári qaraı jalǵastyrady. Daryn­dy­lyǵymen, zerektigimen kózge tús­ken stýdent ekinshi kýrsty bi­tir­gennen keıin 1928 jyly qa­zirgi Sankt-Peterbýrg qala­syn­daǵy Shyǵystaný ıns­tı­tý­tynyń túrkologııa bóli­mine aýy­sady (Ol kezde Túr­ko­logııa se­mınary dep atalǵan). Mun­da ol attary álemge áıgili oqy­mys­tylardyń dárisin tyń­dap, jalpy lıngvıstıkalyq, túr­­­kologııalyq bilim alady. V.V.Bartold túrki halyq­ta­ry­­­­­­nyń tarıhynan, A.N.Sa­moı­lo­­­­­vıch jalpy túrkologııa­dan, S.E.Malov kóne túrki jaz­ba eskertkishterinen, I.Iý.Krach­kov­skıı, N.Iа.Marr, I.I.Mesha­nınov ıafetıdologııadan, L.V. Sherba jalpy til bilimi men jalpy fo­netıka pánderinen dáris oqy­ǵan. 1931 jyly Shyǵystaný ıns­tıtýtyn bitirip, Almatyǵa kele­di. Ismet Keńesbaevtyń ómir joly, eńbekke aralasýy, negi­zinen alǵanda, osy kezden bastalady. Sol jyldary oqý-aǵartý mekemeleri men mektepter baǵ­dar­lamalar men oqýlyqtarǵa asa muqtaj edi. Ismet aǵa mádenı qu­rylysymyzda máni zor bul iske belsene aralasady. Bas­taýysh mekteptiń 1-2-synyptaryna arnalǵan qazaq tili oqý­lyǵy 1934-1936 jyldary 3 ret basylypty. Alǵashqy basylymy 1938 jyly jaryq kórgen álippe 1963 jylǵa deıin 25 ret qaıta basylǵan. 1949 jylǵa deıin jeke óziniń avtorlyǵy­men shy­qsa, odan keıin basqa avtorlarmen birlesip jazǵan eken. 5-6-synyptarǵa arnal­ǵan «Qazaq tili grammatıkasy» da 1942 jyldan 1965 jylǵa deıin 15 ret qaıta ba­sylypty. Bul oqýlyqtyń 7 ba­s­ylymy S.Jıenbaevpen, 8 basy­ly­my A.Ysqaqov jáne K.Aha­­nov­pen birlesip jazylǵan. 1954 jyly jaryq kórgen «Qazirgi qazaq tili» joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyq retinde jazylǵan edi. Osy oqýlyqtyń fonetıka bólimin Ismet Keńesbaev jazdy. Mine, sonaý 30-jyldardan bastap kúni búginge deıin basylyp kele jatqan Ismet Keńesbaevtyń oqýlyqtarynan qanshama búldirshin saýatyn ashyp, qanshama stýdent-jastar ana tiliniń qyr-syryna qanyǵyp keledi deseńshi?! Ǵalymnyń osy saladaǵy sińirgen ulan-ǵaıyr eńbegin professor Kerimbek Syzdyqovtyń myna sózimen ádiptesek: «Qazirgi aǵa býyn, keıbir orta býyn ókilderi mektepte akademık Ismet Keńesbaev jazǵan «Álippeden» saýat ashyp, orta mektepte sol kisi jazǵan «Qazaq tili» oqýlyǵynan til ustartyp, joǵary oqý oryndarynda «Qazirgi qazaq tili» eńbeginen kásibı mamandyq alǵan. Olar úshin «Qazaq tili» páni men I.Keńesbaev esimi egiz uǵym sııaqty bolǵany anyq». Taqyryptyq jaǵynan ǵa­lymnyń ǵylymı jumystary san salaly bolyp keledi. Biraz eńbekteri qazaq ádebı tiliniń problemalyq máselelerin zertteýge arnalǵan. Ismet Keńes­baevtyń «Abaı – osnovopolojnık kazahskogo lıteratýrnogo ıazyka» degen maqalasy 1955 jyly jarııalandy. Bul maqalasynda «Abaı Qunanbaev, velıkıı poet ı myslıtel kazahs­kogo naroda, vyshel v ısto­rııý kýltýry ı kak osno­vopo­lojnık novogo kazahskogo lıteratýrnogo ıazyka», dep jazdy. Jazba ádebı tilimizdiń qaınar kózi týraly sóılegen sózinde ǵalym «Qazaq jazba ádebı tiliniń irgetasyn qalaýshy Abaı men Ybyraı tili máselesi, negizinde, basy ashyq, daýsyz má­sele. Ǵylymı, ádebı jurt­shy­lyǵymyz máseleniń bul ja­­ǵyn talassyz dep tanıdy», dese, ári qaraı «Aýyz áde­bıeti tili men aýyzeki tildi áde­bı til dá­rejesine jetkizý tradı­sııa­synyń bastamasy Abaı, Yby­raıdan bastalǵan bolatyn. Ol tek bastama edi. San jaǵy­nan da, sapa jaǵynan da ádebı tili­mizdi eń joǵary satyǵa shy­ǵar­ǵan – qazaq jazýshylary», deıdi. Ulaǵatty ustaz, kórnekti ǵa­lym leksıkologııa men leksıkografııa salalarynan da kesek-kesek dúnıeler berdi. Túr­­­ko­logııada az zerttelgen lek­­sı­­kografııa teorııasynan qun­­dy eńbek jazdy («Sózdiń ma­ǵynalyq sıpaty haqynda», 1959 j.). Ártúrli sózdikterdi quras­ty­rýǵa, redaksııalaýǵa belsene at salysty. Qazaq tiliniń úlken orfo­grafııalyq sózdiginiń eki ba­sylymy da (1963, 1978 jj.) I.Keńesbaevtyń tikeleı qaty­sýymen, redaksııasymen shyq­qany málim. Sondaı-aq, túr­kitaný tarıhyndaǵy tuńǵysh sózdik – eki tomdyq «Qazaq tili­niń túsindirme sózdiginiń» (1959, 1961) shyǵýyna basshylyq etti. 1956 jyly fılologııa ǵylymynyń doktory T.Janu-zaqovpen birlesip, lıngvıs­tı­­ka termınderiniń oryssha-qazaq­sha sózdigin qurastyryp bas­tyr­dy. Ol sózdik 1966 jyly to­lyq­­tyrylyp, qaıta basylyp shyq­ty. «Abaı tiliniń sózdigi» (1968), 10 tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi» (1974-1986), 2 tomdyq «Oryssha-qazaqsha sózdik» (1978-1981) sııaqty lek­sı­­kografııalyq eńbekterdiń shyǵýyna redaksııa alqasynyń múshesi retinde kóp eńbek sińirdi. Akademık Til bilimi ınstı­týtyndaǵy túrkologııa men qazaq tili tarıhy bóliminiń basshysy retinde sońǵy jyldary jazba eskertkishterdi zertteý jumysyna da belsene aralasty. «Orta ǵasyr eskertkishterin zertteý jaıynda birer sóz» dep atalatyn problemalyq kó­lemdi maqala jazyp, eń aldymen olardy baspa júzinde ja­rııalap, ǵylym ıgiligine aınaldyrý kerektigin basa aıtty. «Mádenı, ádebı, tildik máni zor bul eskertkishter problematıkasyn tarıh tarazysyna salyp, kózden túgeldep ótkizýdiń tetigi kompleksti túrde zertteýde jatyr», dep túıindedi. О́ziniń uıymdastyrýymen jáne redaksııalyq basshylyǵymen til tarıhyna arnalǵan birneshe jınaq ta jaryq kórdi. Máselen, «Qazaq ádebı tiliniń qalyptasý tarıhy men damý joldary» (1981 j.), «Eski túrki jazba es­kert­kishteri týraly zertteýler» (1983 j.) dep atalatyn eki jınaq shyqqan boıda halyq arasyna tez tarap ketti. Akademıktiń bar kúsh-jigerin sarp etip, uzaq jyldar boıy izdenip, arnaıy shuǵyldanyp negizin qalaǵan ǵylym salalary – fonetıka men frazeo­logııa. Fonetıka salasynan jazylǵan «Qazaq tiliniń ekpin kategorııasy», «Qazirgi qazaq tiliniń daýyssyz dybystary», «Osy kúngi qazaq tiliniń daýysty dybystary», «Qazirgi qazaq tiliniń býyn kategorııasy» sııaqty maqalalary sonaý 1940-1950 jyldary jaryq kórgen eken. Dybys júıesiniń keleli máse­leleri jaıyndaǵy ǵalym­nyń ár jyldarda júrgizgen osyndaı zertteýleri «Qazirgi qazaq tili» (leksıka, fonetıka) degen kitaptyń «Fonetıka» bóliminde jańadan qaıta jınaq­talyp, 1962 jyly jaryq kórdi. Akademıktiń bul eńbeginiń bel­gili til mamany, bilikti ǵalym Seıitbek Nurhanov aýdarǵan oryssha nusqasy «Sovremennyı kazahskıı ıazyk» (Almaty, 1962) atty kitapqa endi. Qazaq til biliminde frazeo­logızmderdiń jınalyp, bir júıege túsýi jáne onyń teorııa­synyń jasalyp, kóptegen túıin­di máseleleriniń sheshim tabýy I.Keńesbaevtyń esimimen tyǵyz baılanysty. Buryn-sońdy esh­kim qalam tartyp kórmegen til biliminiń osy bir tyń jatqan salasymen aınalysýdy ǵalym 1930 jyldardyń aıaǵynda qolǵa alǵan eken. Otyz jyldan astam ýaqyt boıynda ǵulama tilimizdiń máıegi bolyp esepteletin turaq­ty sóz tirkesterin jınaýdy áste toqtatpaǵan. Tek jınap qa­na qoımaı, ushan-teńiz materıaldar­dy suryptap 1977 jyly «Ǵylym» baspasynan «Qazaq tiliniń frazeologııalyq sózdigi» degen atpen jeke kitap etip shyǵardy. Bul – búkil túr­kologııa áleminde kólem jaǵy­nan da, sapa jaǵynan da osy saladaǵy tuńǵysh eńbek bolyp sanalady. Sózdiktiń kólemi 88 baspa tabaq (711-bet). Mun­da halyq ómiriniń áralýan jaq­taryn beınelep kórsetetin on myńnan astam frazeologızm qamtylǵan. Bul eńbekte turaqty tirkesterge baılanysty tereń teorııalyq tujyrymdar da berilgen. Sóıtip, tilimizdiń naqyl sóz baılyǵynyń úlken salasy – frazeologııa óz aldyna derbes pán ekendigin dáleldep, tujyrym jasady. Bul teorııalyq konsepsııa Sózdiktiń qorytyndy sheshiminde anyq dáleldengen. Sózdik avtory I.Keńesbaevqa 1978 jyly Ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyq berildi. Eńbek jarııa­lanǵan boıda belgili iri túrki­tanýshy ǵalymdarymyz ony joǵa­ry baǵalady. A.N. Kononov, Á.Nájip, Á.Qaıdar, R.Syzdyq, Sh.Sarybaev, T.Januzaqov, shetel ǵalymdarynan T.Tekın, I.Sırtaýtas, t.b. ádil syndar jazdy. Sózdik «Shyńjań halyq baspasynan» 1990 jyly arab árpimen qaıta basylyp shyqty. Sóıtip, bul eńbek Qytaıda turatyn qazaqtardyń da ıgiligine aınalyp otyr. Akademık I.Keńesbaev kóp jyl boıy basshy qyz­metterde boldy. 1946 jyly 39 jasynda Ulttyq akademııanyń tolyq múshesi bolyp saılandy. 1951 jylǵa deıin onyń vıse-pre­­zıdenti bolyp, búkil qoǵam­dyq ǵylym salasyna basshylyq etti. 1961 jyldyń mamyr aıynda Til men ádebıet ınstıtýty negizinde eki derbes ınstıtýt ashyldy. Onyń biri – Til bilimi ınstıtýty, ekinshisi – Ádebıet jáne óner ınstıtýty dep ataldy. Bulaısha bir ıns­tıtýttyń eki derbes ınstıtýtqa aınalýyna Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezovpen qatar, Ismet Keńesbaev ta bir kisideı at salysqan eken. Sol 1961 jyldan 1978 jylǵa deıin Til bilimi ıns­tıtýtyn ózi basqardy. Osy jyldary ınstıtýt jumysy ilgeri basyp, onyń zertteýleri Odaq kóleminde tanyldy. Bul kezeńde qazaq til biliminiń kemeline kele zerttelýi, qaryshtap damýy, kúlli túrki tilderiniń aldyń­ǵy qa­tarynan oryn alýy I.Ke­ńesbaevtyń qaırat-jige­riniń, uıymdastyrýshylyq zor qabi­letiniń nátıjesi ekeni daýsyz. Almaty qalasynda úlken ǵalym, belgili pedagog, qoǵam qaıratkeri Ismet Keńesbaevtyń atynda kóshe bar. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sozaq aýdanyn­da ǵalym týǵan aýyldyń eń úlken kóshe­sin jerlesteri Ismet aǵanyń atymen ataǵan bolatyn. Al 1996 jyly Taýkent poselkesindegi №36 qazaq orta mektebine akademık-ǵalym Ismet Keńesbaevtyń esimi beril­di. Endigi bir úlken tilek – respýb­lıkamyzdaǵy joǵary oqý oryn­darynyń birine ǵalymnyń qasıetti esimi berilip, aldyna bıýst qoıylsa. Bul – kóptegen shákirtteriniń tilegi. Ájibaı KERIMULY, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent