Orystyń ataqty aqyny Borıs Pasternak óz zamanynda Keńes Odaǵynyń «bas aýrýy» bolǵany anyq. 1957 jyldyń kúzinde Italııada onyń «Doktor Jıvago» romany basylyp shyqqan soń, kóp uzamaı-aq bul shyǵarmanyń Nobel syılyǵyna usynylýy múmkin ekeni aıtyla bastaǵan-dy. Shynynda 1958 jyldyń 23 qazany kúni Shvesııa akademııasy Pasternaktyń áıgili syılyqtyń ıegeri atanǵanyn jarııalap jiberdi.
Al, sheteldik syılyq pen marapattarǵa kúdikpen qarap, astarynan saıasat izdeıtin Keńes Odaǵy muny keshirsin be? Muny óz Otanyna jasaǵan opasyzdyq dep baǵalaǵan keńes bıligi B.Pasternakty Jazýshylar odaǵynyń músheliginen shyǵaryp, búkil úgit-nasıhat quraldary, shash al dese bas alatyn bıliktiń urda-jyq qolshoqparlary 68 jastaǵy aqynnyń Nobel syılyǵynan bas tartýy úshin bar kúshterin saldy. Keńes Odaǵynyń azamaty sheteldik syılyqty almaýy tıis degen úzildi-kesildi talap qoıǵan bıliktiń jazalaý «mashınasy» Pasternakty túrmege qamap, ıtjekkenge aıdap jiberýmen de qorqytty. Talantty aqyndy áıgili sheteldik uıymdardyń baǵalap, aspanǵa kóterýi sol kezdegi el basshysy Nıkıta Hrýshevtiń de ashý-yzasyn týdyryp, bul ispen KSRO bas prokýrory Roman Rýdenkonyń ózi tikeleı aınalysady.
Reseı jazýshysy Georgıı Prıahın «Tergeý» atty pesasynda qudaı bergen baǵy ózine sor bolyp jabysqan belgili qalamgerdiń qıly taǵdyrynyń sol bir sátin óte qarapaıym túrde baıandaıdy. Borıs Pasternak pen bas prokýrordyń sózben tistesken dıalogtary, dúleı kúsh pen týma talanttyń tartysýy, ańdysýy arqyly aqynnyń asqaq beınesi jarqyrap, jeke ómiriniń qaltarys tustary da ilese órilip, kórermenin eliktire jóneledi. Bul shyǵarmany alǵash ret M.О́temisuly atyndaǵy qazaq drama teatry sahnalap, Atyraý qalasynda ótken qoıylymdy avtordyń ózi de tamashalaǵan bolatyn. Qatty rıza bolǵany shyǵar, G.Prıahın teatrdy Máskeýge shaqyryp, qoıylymdy eshqandaı aýdarmasyz taza qazaq tilinde qoıýdy ótinipti.
Máskeý – úlken mádenıet pen ónerdiń ortalyǵy ǵoı. Qaladaǵy 170-ten astam teatrdyń arasyndaǵy básekelestik óte joǵary. Sonyń ishinde «Modern teatry» burynnan óz kórermenin qalyptastyryp, sahnasynyń tóri spektaklden bosamaıtyn óner shańyraǵy. Teatr basshylarynyń aıtýyna qaraǵanda, bir kúnde eki, keıde úsh spektaklge deıin qoıylady. Bılet quny 5-7 myń teńgeniń tóńireginde. Aldyn ala tapsyrys berip qoımasańyz, bılet tabý óte qıyn.
Máskeý saparynda Atyraý teatrynyń ujymyn eki másele mazalady. Birinshisi – jergilikti halyq qazaq tilindegi qoıylymdy qabyldaı ala ma, ekinshisi – zal kórermenge tola ma degen suraq. Árıne, osy eldegi qazaq qaýymdastyǵy da bul iske qulshyna kirisip, Reseı astanasynda turatyn qandastarymyzdyń birazyn qulaǵdar etip úlgeripti. Sondyqtan bolar spektakl bastalar kezde teatr aldy osynda bilim alyp júrgen qazaq jastaryna, tirshiligi osy kóne qalamen baılanysqan qarakóz baýyrlarymyzǵa tolyp ketti. Bul bir jaǵy týǵan jerge, elge, tilge, ónerge degen saǵynysh, adaldyq ekeni anyq. Al, aldyńǵy qatarlarǵa jaıǵasqan teatrdyń turaqty kórermenderi, máskeýlik turǵyndar aldyn ala taratylǵan aýdarma qaǵazdarǵa shuqshıyp jatty. «Modern teatry» basshylyǵynyń aıtýyna qaraǵanda, turaqty kórermender bul spektakldiń qysqasha ssenarııin aldyn ala oqyp-bilip alǵan. Iаǵnı, bulardy rejısserdiń sahnadaǵy sheshimi men akterlardyń sheberligi kóbirek qyzyqtyratyn kórinedi.
Birden kózge urǵan nárse, spektaklde oqıǵa tez órbip, sahnalyq kórinister tez-tez aýysyp, á degennen-aq kórermenin ilestirip alyp ketedi. Qoıylymnyń rejısseri Janat Teltaev. Basty róldi somdaǵan Asylbek Bádel, prokýror rólin oınaǵan Dastan Pyshanov, Pasternaktyń áıeli men kóńildesiniń rólindegi Aneta Baetova jáne Gaýhar Qabıeva orys kórermeniniń aldynda eshqandaı asyp-saspastan, mızanssenalarda emin-erkin sezinip, óz mindetterin sheberlikpen oryndaı bildi. Ásirese, Eltaı Shamanov oınaǵan Kýzmıch róli óziniń shynaıylyǵymen kórermenniń rızashylyǵyn týǵyzdy. Qyzdyń qos burymyndaı bir-birimen qatar órilgen prokýrordyń kabıneti men qarapaıym úıdegi eki oqıǵa alma-kezek aýysyp, sáti kelgende keıipkerlerdiń barlyǵy tergeý oryndyǵyna otyryp, óz shyndyqtaryn aıtyp shyǵady. Túptiń túbinde aqıqat jeńdi, biraq, jaýyzdyq báribir jalǵasyp jatyr.
Shynynda spektakldiń sátti shyqqany kórermen qaýym-nyń ystyq yqylasynan, uzaq ýaqyt qol shapalaqtap, qoshemet kórsetkeninen anyq ańǵarylyp turdy. Kórermen bop kelgen burynǵy elshi Ramız Abýtalybov, ádebıetshi Omar Aıshah jáne basqa da máskeýlik turǵyndar búgingi qoıylym jóninde jyly pikirlerin bildirdi. «Bul pesa osymen ekinshi márte qoıylyp jatyr. Aldaǵy kezde áli de tolyǵa túsetinine senimimiz mol. Qoıylymda uzaq-sonar áńgime, mezi qylatyn kórinister joq. Bári naqty ári túsinikti. Oqıǵa tez órbıdi. Máskeý tórinde qoıylǵan bul spektakl eki eldiń myzǵymas dostyǵynyń da aıqyn kórinisi. Biz qazaq teatrlarynyń qoıylymdaryn asyǵa kútetin bolamyz» deıdi olar.
M.О́temisuly teatrynyń dırektory Berik Jamenovtiń aıtýyna qaraǵanda, bul óner ujymynyń gastroldik sapary Máskeýmen ǵana shektelmeıdi. Aldaǵy ýaqytta teatr Qyrym, Túrkııa sahnalarynda óner kórsetýdi josparlap otyr.
Rahymjan Otarbaev, jazýshy, Atyraý oblystyq teatrynyń kórkemdik jetekshisi:
– Aqynnyń tragedııasy kez kelgen halyqtyń tarıhynda kezdesedi. Bul pesada ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldardaǵy náýbet, sol kezdegi saıası-áleýmettik jaǵdaı jaqsy kórsetilip, adam psıhologııasy ashylady. G.Prıahınniń bul áńgimesin oqyp, unatyp, teatrǵa sahnalaýǵa usynys bergen ózim edim. Tólegen Berishbaı men Álııa Dáýletbaeva áńgimeni qazaqshaǵa aýdaryp shyqty. Atyraýda qoıylǵan spektaklde Prıahın tebirenip, kózine jas aldy. Shynynda bul adamnyń jan-júıesin bosatyp, rýh beretin shyǵarma. Máskeý tórinde ótken bul qoıylymǵa kórermender óte jaqsy baǵa berip jatyr. Bir jaǵy bul sapar teatr akterlarynyń sheberlikterin de shyńdap, tájirıbelerin arttyrǵany anyq. Únemi bir qazanda qaınaı
berýge de bolmaıdy ǵoı. Atyraý teatry buǵan deıin Kaırde óner kórsetip, Gran-prıdi jeńip alǵan. О́nerde shekara joq. Qaı elde, qaı tilde qoısań da, shyn yqylas tanytqan adam bárin túsinedi.
Georgıı Prıahın, jazýshy:
– Osy qoıylymǵa kóptegen dostarymdy shaqyrdym. Olarǵa spektakl qazaq tilinde bolatynyn da birden aıttym. Keldi, kórdi. Rıza boldy. Shynynda óz basym sahnadaǵy
ártistiń árbir qımyl-qozǵalysynan aq oqıǵa qaı jerine kelgenin, ne aıtyp turǵanyn sezip otyrdym. Sol sııaqty dostarym da meniń áńgimemdi oqyǵan, árbir sátin jaqsy biledi. Eń bastysy, Pasternaktyń qazaq tilinde sóılegenine qatty qýandym. Teatrdyń deńgeıi óte joǵary. Rejısserdiń sheshimi de óte sátti shyqqan.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA –MÁSKEÝ – ASTANA