Julqardyń arpalysy

Keı-keıde balalyq shaqtyń qyzyqtaryn eske alatyn sátter bolady ǵoı. О́tkende oıda-joq­ta Julqardyń, ıtimizdiń eske túskeni. Aýyl­dan aýdan ortalyǵyna qonys aýdar­ǵanymyzda bizdiń Julqar qala tirshiligine kóndige almaı, beımaza ortaǵa sińise almaı ótti ómirden... Bala kezdegi sol bir oqıǵany eske ala otyryp, qazirgi adamı arpalys­tardy Julqardyń ıt-ómirine uqsa­tatynym bar... Julqar aýdan ortalyǵyna baýyr basyp kete almady. Bir-birine irkes-tirkes salynǵan úılerdi ja­ny jek kórdi. Árbir úı aǵash dýaldarmen qorshalǵan. Odan ishkeri qaraı ruqsatsyz kirý qıyn. Sosyn ár dýaldyń ishkerisinde «men osy aýmaqtyń tóresimin» deıtin ıttiń neshe atasy kezdesetinin qaıtersiń. Qazaqy tóbet bolsa bir sári, buryn-sońdy qazaqtyń aýylynda bolmaǵan alýan túrli salpańqulaq ushyrasady. Azýy qulaqtyń túbine deıin jetetin jyryq, talpaq tanaý býldog deısiz be, beli qýsyrylǵan, boıyna artyq et bitpegen ovcharka deısiz be, bári bar. Olardy aıtpaǵanda, shamasyna qaramaı shabalana abalaıtyn kanden degen páleni qaıtersiz. Julqardyń da jynyna tıetin osy pále. Basqalardyń qasynda shabalanyp, boı kórsetip júrgen ıt degen aty, áıteýir. Quddy qystyrylǵan quıysqan sııaqty... Aýyl ishinde san márte yryldasyp, bolmashy súıekke bola talasyp júrgen azýly shaǵynda ǵumyrdyń qysqalyǵyn sezbegen-di. Azýyn aıǵa bilegen aýyldyń alypsoqtarynan jasqanbaı, jan alysyp-jan berisip shaıqasatyn. Aldap-arbaý degen joq, ashyq aıqas. Ortadaǵy qos tóbetke eshkim bolyspaq emes. Janashyrlyq tanytsa, ishteı tanytatyn shyǵar, áıtse de, bolysý degen atymen joq. Kúshiń myqty bolsa jeńesiń, álsiz bolsań qan josa bolyp úıshigińe oralasyń. О́mir úshin, ózińdi moıyndatý úshin sheshýshi kúres bul. San saǵat boıy biriniń qımylyn biri baǵyp, berispeı jatatyn talaı sátter boldy ǵoı. Julqar da talaı-talaı qandy maıdandy bastan keshken, kúshiginde talanǵany da bar, óse kele azýy qandanyp, jeke shyqqanyn jelkeden alyp, qyńsylatqan sáti de az bolmaǵan-dy... Qalanyń sháýildekterimen arpalysyp ótip jatyr ómiri. Dalany emin-erkin kezip júrýge úırenip qalǵan Julqar qala zańyn moıyndaı almady. Qalanyń ıtterinde irilik jetispeıtindeı kórindi oǵan. Áneýkúni «kósheniń tóresimin» deıtin sholaq quıryq, apaıtós býldogpen betpe-bet keldi. Ary-beri áýeli Julqardyń denesin ıiskelep biraz júrgen, birtindep tisin aqsıtyp aıbat shege bastady. Á degende onyń áreketine moıynsunbaǵan Julqar, birazdan keıin býldogtyń jelkesine azýly tisteriniń tabyn batyra túsken edi. Qyzyqtyń kókesi sodan keıin bastaldy. Kósheni basyna kótergen beısharanyń qyńsyly údeı tústi. Daýysy sondaı aıanyshty bolar ma? Oǵan aýla-aýlalardan ún qosqan ıtterdiń daýystary kósheni azan-qazan qyldy. Japa-tarmaǵaı aýlasynan syrǵyp shyqqan tórtaıaqtylar toptasa bastady. Barlyǵy Julqardy qorshap aldy. «Qańǵyǵan neme, nege qutyrasyń?» deıtin tárizdi. «Nege basynasyń? Seni táýbeńe keltirmesek pe, atymyz óshsin» degen aıbatyn kórsetkender de boı kórsetti. Á degennen Julqar qaımyqqan joq. Dalada júrip talaı kókjal­darmen alysqan. Alyp urǵan sáti de az emes. Aınalasyndaǵy tobyrǵa kóz toqtatyp, qarap úlgeremin degenshe, bes-altaýy jabylyp Julqar­dy julmalaı bastady. Biri jelkeden, endi biri alqymnan alyp álek. Ánsheıinde sonadaıdan kórse quıryǵyn bulǵańdatyp qasha jóneletin ala qanshyq ta kekti sátin kútip júrgen tárizdi. Oń jaq jam­bas sonyń enshisine tıipti. Álgi sorly kandenniń tilersekten tart­qylaıtynyn qaıtersiń. Artqy sol jaq aıaǵymen urǵan soqqydan ózi de ońbaı qaldy bilem, qumyǵyp baryp úni óshkendeı. Alaıda, qalǵandarynyń bári tumsyǵyna ilikken tusyn julma­laǵanynyń ózi Julqardy sansyratyp jiberdi. Denesine batqan tistiń ýyty emes, onyń janyna batqan qalyń tobyrmen jalǵyz arpalysy edi. Bir sátte kóziniń aldy qantalap, aınalasyn kórýden qaldy. Býldogty alqymynan qysa tústi. Beısharanyń qansyraǵany sonshalyq, qarsylyǵy birte-birte báseńsip bara jatty. Qalǵandary da qanshama jandy jerinen tistele­geni­men, Julqar qadalǵan jerin bosatpasyna moıynsunǵandaı. Endi bir sát qasarysqan tisin býldogtyń alqymynan áreń ajyratyp aldy da, Julqar maıdan dalasyn tastap sytylyp shyǵa berdi... ...Myna qundylyqtar arzandaǵan ómirdegi keıbir sátter maǵan adam­dardyń bolmashy dúnıege bola tartysy sol bir kezdegi ıtterdiń arpalysyn elestetetindeı. Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan»