Ata Zańǵa ózgeris – ýaqyt talaby

Konstıtýsııa – halyq pen bıliktiń arasyndaǵy basty shart. Ol – memlekettik qury­lymdy bekitýshi, adam men azamattyń quqyq­taryn jarııa etýshi jáne qorǵaýshy basty qural. Ony qabyldaý men óz­ger­tý­diń eki joly bar. El­basy ony ashyp, jik­tep aıtty. Birinshisi – refe­ren­dým, al ekinshisi – Parlament. Referendým qarjyny kerek etedi. Oǵan arnaıy merzim qa­jet. Referendýmdy qaı ýa­qyt­ta qoldanǵan durys? Ol – Kons­­tıtýsııanyń normalaryn túbegeıli ári kúrdeli ózgert­kend­e, halyqtyń jalpy qol­daýyn muqtaj etkende paı­da­lanatyn úderis. Iаǵnı, memleket­tik bılik organdarynyń forma­syn, azamattardyń quqyqtyq már­tebesin nemese ózge de baza­lyq normalardy túzetkende júginetin tetik. Al Parlament arqyly ózger­tý ońtaıly da jyldam. Búgin­gideı ókilettikti bólý úshin par­lamenttik tásil óte tıimdi. Jańa erejeler engizil­meıdi. О́ıtkeni, Konstıtýsııa, birin­shiden, zań. Joǵary ımperatıvti qýaty bar qujat. Qoǵamnyń belgili bir damý kezeńinde onyń ózgerýi, tolyqtyrylýy – zańdy qubylys. Qatyp qalǵan qaǵıda emes. О́mir ózgerip turady. Adam­nyń bılikke, menshikke, zań­ǵa kózqarastary ózgergen jaǵ­daıda ony retteý tetigi, ıaǵnı quqylyq qatynas ózgeredi. Konstıtýsııa normalary da ýaqyt pen keńistikke beıimdeledi. Keshegi mańyzdy másele búgin qarapaıymdanýy, al búgingi usaq másele erteń kúrdelenýi múmkin. Mine, osyndaı zamanaýı talap Konstıtýsııa, zań, dástúr, etıka, estetıka sııaqty áleýmettik normalardy da ózgeriske ákeledi. Elbasy usynǵan túzetýler­ge muqtajdyq osyndaı qoǵamy­myzdyń damý úrdisinen týyndap otyr. Qazaqstan prezıdenttik bıliktegi el bolyp qalyptas­ty. Bizdiń adamdar bıliktiń sımvoly Prezıdent dep túsinýge daǵdylandy. Osy ótken 25 jylda mem­leket bıligi qalyptasyp, qoǵa­mymyzdyń san-salaly ómiri da­mydy, azamattardyń qor­ǵalýy men qaýipsizdigi, bar­lyq muqtajdyqtardyń she­shilýi, eldiń halyqaralyq saıa­sat­qa bıimdelýi tek Prezı­dent ar­qy­ly júzege asty. Qara­pa­ıym adam memlekettik bı­lik­ti Pre­zı­dentsiz elestete de al­­maı­dy. Memleketti qa­lyp­tas­tyrýdyń al­ǵashqy jyldarynda bıliktiń Prezı­dent qolyna jınalýy, onyń ókilettiginiń qarym­dy bolýy sol kezeńdegi saıası ahýaldan týyndaǵan edi. Jáne ol ózin aqtaǵan, durys sheshilgen másele boldy. Endi qoǵamymyz jetilip, derbes kásibı memlekettik meha­nızm qalyptasqan kezde Pre­zı­denttiń moınyndaǵy júkti jeńildetip, biraz ókilettikti Par­lament pen Úkimetke bólip berý – ıini qanǵan jaǵdaı. Konstıtýsııasyz da zańdardan tys Prezıdenttiń halyq úshin moınyna alǵan jaýapkershiligi men ókilettikteri 100-den asady. Halyq Prezıdentke qamqorshy, qutqarýshy, ádiletti sheshimniń nar tulǵasy dep qaraıdy, úmit artady. Sondyqtan, ol kisi­niń qaraýyndaǵy quzyretter­di neǵurlym jeńildetip, Par­lament pen Úkimetke bólip berý bılik tarmaqtarynyń jaýap­kershi­ligin arttyrady jáne olardyń halyqpen baılanysyn nyǵaıtady. Bul máseleler qarastyrylyp jatqan reformada naqty aıqyndalýda. Jalpy­halyqtyq taldaýda jaqsy qoldaý tapty. Reformadan Prezıdent bıligi álsiremeıdi. Qaıta naqty fýnksııalarǵa baǵyttalady. Al Parlamenttiń ókilettigin kúsheıtý arqyly oǵan halyqtyń senimin, qurmetin arttyramyz. Jasyratyny joq, 90-shy jyldary eki Joǵarǵy Keńes taratylyp, keıingi shaqyrylymdar dúrkin-dúrkin ózderi taraý týraly bastama kóterip, depýtat bedeli, Parlament quzyry degender qarapaıym halyq pikirinde keri áser qaldyrǵan edi. Keńestik dáýirde konstıtýsııa dekla­ratıvti, qasań qujat boldy. Oǵan silteme jasamaq túgili, onyń negizgi normalaryn adamdar bilmeıtin. Qoǵam partııa sheshim­derimen, úkimet qaýlylarymen, mınıstr­likterdiń nusqaýlarymen basqaryldy. Búkil keńestik dáýirde 42-aq zań qabyldandy. Onyń ózi negizdik, retteýshi qýaty joq zańdar boldy. «Azamat» degen uǵymnyń quqyqtyq sıpatynan góri, epıkalyq sıpaty basym edi. Ol kezde ózimizdi «Qazaqstan azamaty» emes, partııa múshesi, jumysshy tap, kolhoz­shy, komsomol retinde ǵana sezinetinbiz. Sóılegende «men jumysshymyn» nemese «kommýnıspin» dep aıtatynbyz. Al búgin «Táýelsiz Qazaqstannyń azamatymyn» degen ardaqty sózdiń, ıaǵnı onyń quqyqtyq deńgeıi qandaı bolǵanyn 26-bap týraly pikirler bildirilgende kózimiz anyq jetti. Qazir halyqtyń quqyqtyq kózqarasy ózgergen, saıası saýaty jetilgen. Taǵy bir ózgeris, ol prokýratýra quzy­retine qatysty. Buryn onyń qyzmeti­niń baǵyttary Konstıtýsııada táptishtep jazylǵan edi. Ol, árıne, basy artyq retteý. Bulaı jazý prokýratýra organdarynyń múmkindik sheńberin taryltty. Konstıtý­sııaǵa ózgerister jobasynda prokýra­týra qyzmetiniń negizgi baǵyttary retinde joǵary qadaǵalaý men qylmystyq qýdalaý qal­dyrylyp, qalǵany zańmen belgilenetin bolady. Bul – óte durys qadam. Konstıtýsııada usaq qatynastardy retteý, ony tátpishtep jazý durys emes. Ol ult deńgeıindegi máselelerdi, ıaǵnı shekteý men ruqsat beretin normalardy bekitýi tıis. Mysaly, qazir ult pen rýlyq partııa qurylmaıdy degen shekteý bar. Al ómirdiń qalǵan qubylystary zań deńgeıinde rettelip otyrýy kerek. Konstıtýsııada áli de artyq, zaman men qoǵamnyń postsosıalıstik kóz­qarasynan týyndaǵan normalar bar. Olardy túzep, zań aıasyna jiberý – bolashaqtyń isi. Demek, tájirıbeden túıgenimiz, qandaı reforma bolsa da kezeńimen jasalǵany durys. Ár máseleniń óz ýaqyty men suranysy bolady. Qabylsaıat ÁBIShEV, Bas prokýrordyń asa mańyzdy tapsyrmalar jónindegi aǵa kómekshisi, Konstıtýsııalyq Keńestiń eks-múshesi