Kásipkerlik ýnıversıtet – adamı kapıtal sapasyn jaqsartýdyń basty quraly

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Jol­daý­ynda bilim berý salasyndaǵy ma­mandardyń nazaryn aýdaratyn ar­tyq­­­shylyqtardyń biri – tórtinshi ba­sym­dyq, ıaǵnı adamı kapıtal sapasyn jaq­sartý. Osy bólimde naqty aıtylǵan túı­in «Eń aldymen, bilim berý júıesiniń róli ózgerýge tıis. Bizdiń mindetimiz – bilim berýdi ekonomıkalyq ósýdiń ja­ńa modeliniń ortalyq býynyna aı­nal­dyrý. Oqytý baǵdarlamalaryn synı oı­laý qabiletin jáne óz betimen izdený daǵ­dylaryn damytýǵa baǵyttaý qajet», dep naqty tapsyrma retinde berilgen. Búginderi – osy maqsat Qazaqstan jo­ǵary oqý oryndarynda qandaı deńgeıde oryndalýda nemese ınnovasııalyq bilim be­rýdiń zamanaýı tetikteriniń qandaı túr­lerin qoldanǵanda kút­ken­­degideı je­tis­t­ikterge jetýge bo­la­dy degen másele oı túıinderin tar­qatýǵa jeteleıdi. Eger shet­eldik tá­ji­rı­be­lerge zer salsaq, álem­niń barlyq der­lik memleketterinde úki­­mettiń ınno­vasııalyq jolmen da­myp jatqan bi­lim berý júıesin qar­jy­landyrýda ádis-tásilderdiń tıimdi jol­daryn iz­des­tirýde ekenin ańdaımyz. Tip­ti, al­paýyt AQSh-tyń ózinde el úki­meti mem­lekettik ýnıversıtetterdi qar­jy­lan­dyrýda olardyń jalpy bıýd­je­ti­niń 30 paıyzynan asyrmaıdy. Osy tur­­ǵyda oqý oryndary ózderiniń damý qar­­qyny úshin ózdiginen qosymsha qar­jy kózderin izdestirip, kásipkerlik qu­ry­­l­ymdardy damytýǵa májbúr. 1998 jyly Berton R.Klark alǵash ret osy fenomenniń júıeli ǵylymı má­nin qoldanýǵa talpynys jasap, ǵylymı aınalymǵa «Enterpreneurial University» («kásipkerlik nemese anterprenerlik ýnı­versıtet») termınin engizdi.  Atalǵan ýnıversıet neni usynady? Kásipkerlik ýnıversıtettiń ámbebep jáne aýqymdy anyqtamasynyń qaınar kózi retinde bizge, álbette, kásipkerlik belsendilik elesteıdi. Degenmen, óz ke­ze­ginde joǵary mektepterge qatysty ká­sipkerlik qyzmet degenniń máni qalaı tú­sindiriledi degen saýal týyndaıdy? «Kásipkerlik qyzmet: ınstıtýttyq damýdyń strategııasy» atty maqala­syn­da P.Shýlse ýnıversıtettiń ká­sip­ker­lik qyzmetin iske asyrýdyń eki jo­lyn kórsetedi. Onyń alǵashqy baǵyty bo­lashaq kásipkerlerdi, ıaǵnı ózderiniń men­shikti bıznesteriniń negizin qalap, ol úshin jaýapkershilikti moınyna ala bi­l­e­tin adamdardy daıarlaýǵa qatysty. Ekinshi baǵyty – dál sol ýnı­ver­sı­tettiń óziniń kásipkerlik qyzmeti. Iаǵ­nı, onyń bıznes-ınkýbatorlardy, teh­noparkterdi, enshiles fırmalardy, t.b. kásipkerlik nysandardy qurýy bo­lyp tabylady. Ol úshin ýnıversıtet, stýdentter men bitirýshi túlekterdi aq­parattyq-keńes berý, ıaǵnı teorııa ǵana emes, sondaı-aq, resýrstyq kómek kór­setý arqyly da kásipkerlikke tartýy tıis. Bul arada teorııa men praktıkanyń bir­ligi, jandy baılanysy meńzelip otyrǵ­any belgili. Máselen, Oksford ýnı­versıtetiniń janynda jekeleı al­ǵanda, jalpy jyldyq qarjylyq aı­na­lymy 4 mlrd dollardan asatyn 300 fırma bar, olardan ýnıversıtet qor­jy­nyna jylyna 1 mlrd dollar qa­ra­jat túsetin kórinedi. Áńgimeniń bastaýy tek kásipkerlik tý­raly jáne jańa kásiporyndardy qu­rý­da ǵana emes, básekelestik artyq­shy­lyqtaryna súıene otyryp, joǵary mek­tepter ǵylymnyń aralasýyn qajet ete­tin ınnovasııalyq óndiristerdi qu­ras­tyra alatyn áleýetke ıe bolýynda. Jalpy, bul qyzmettiń ınstıtýttyq ne­gizi ýnıversıtettik bıznes-ınký­ba­­tor­lar men tehnoparkter bolyp ta­bylady. Dúnıe júzinde keńirek ta­ra­ǵan bıznes-ınkýbatorlar AQSh-ta. On­da olar kóptegen ǵylymı teh­no­l­o­gııa­­lyq parkter quramyna kirik­ti­ril­gen. Búgingi kúni AQSh ta 160 bıznes-ın­kýbator óz qyzmetin ýaqyt talabyna saı atqarýda. Osy baǵytta Izraıl memleketiniń Mashav halyqaralyq oqytý ortalyǵy ǵy­lym men təjirıbeni yrǵaqty ush­tas­tyryp, jaqsy nátıjelerge qol jetkizip otyrǵan álemdegi bir­den-bir sapaly ortalyq bolýda. Osy tre­nıng ortalyǵy jaqynda Qa­zaq­stan EKSPO-2017 halyqaralyq maman­dan­­dyrylǵan kórmesine tańdap al­ǵan taqyryp boıynsha álemniń 25 eli­nen ǵalymdardy shaqyrtyp, «Ja­syl eko­no­mıka» nemese munaı-gaz, ener­gııa kóz­derin únemdi paıdalaný ta­qy­ry­byn­­­da jıyn ótkizip, soǵan qatysqan bo­­­la­tynmyn. Men olardyń balabaqsha –mek­­­tep – ýnıversıtet arasynda satylap bap­­tap-tárbıelep oqytyp, tulǵany ma­­man­ qylyp qalyptastyryp shyǵarý tá­­ji­rı­belerine tánti boldym. Mysalǵa, bolashaq aýyl sharýa­shy­ly­­­ǵy mamandaryn mektep ja­sy­nan, tip­­­ti ba­labaqshadan bastap daı­yn­daı­­­dy eken. Sapar barysynda aýyl sha­­­rýashylyǵy ma­mandaryn daıar­laı­tyn mektepte bol­dyq. Ol jer­de 6 jas­­tan bastap oqýshyǵa aýyl sha­rýa­­shy­­lyǵynyń qyr-syry, qara jer­diń be­ti men qoınaýy, tamyryn jaıa­tyn tu­­­qym, ósken dán, jemisin kó­rý úshin ony kútip-baptaý jáne t.b. oqy­ty­la bas­taıdy. Balalar balǵyn sha­ǵy­nan ba­labaqshada óziniń bolashaq ma­man­dy­ǵyn tańdap, arnaıy baǵytta daı­yn­daı­tyn mektepke barady. Sonymen qatar, bolashaq energııa kóz­de­rin almastyrýǵa baılanys­ty ju­mys istep jatqan óndiris oryn­­darynda, ýnı­ver­s­ıtettegi bı­z­nes-ınkýbatorlarda ınno­va­sııa­lyq tehnologııalardyń jańa da­mý ba­ry­symen tanystyq. Izraıldegi bilim be­­rý isi klasterlik júıedegi ınno­va­sııa­lyq bilim berýdiń modelimen erek­she­lenedi eken. Agrarlyq saladaǵy jet­ken jetistikteri shynymen de adam tańǵalarlyq. Bul tájirıbeler, olardyń je­tis­tik­teri – órkenıetke umtylyp, álem­de­gi ozyq otyz elmen ıyq teńestirýge um­ty­lyp otyrǵan bizdiń memleketimiz úshin de asa ózekti. Elimizde «Barshaǵa a­rnalǵan tegin kásiptik-tehnıkalyq bi­lim berý» jobasy iske asyryla bas­ta­dy. Joldaýda «Tegin oqytýmen eń áýeli jumyssyz jáne ózin ózi tıim­siz jumyspen qamtyǵan jastar, son­daı-aq, kásiptik bilimi joq eresek adam­dar qam­tylýy tıis. Kásiptik bi­lim berý júıe­sinde men aıtqandaı, eko­no­mı­ka­daǵy jańa óndirister úshin ma­man­­dar daıyndaýǵa den qoıý kerek», dep aı­tyldy, bunyń bilim berý salasyn ın­tegrasııalaý, álemdik tájirıbelerdiń ozyq modelderimen oqytýdyń za­ma­naýı dil­girliginen týǵan óskeleń ta- l­ap­tar eken­digine kúmán joq. Osy arada Narxoz ýnıversıtetiniń rek­­tory Kshıshtof Rybınskı myr­zanyń sarapty tujyrymdaryna jú­gin­sek, biz Qazaqstandy ult bolashaǵy – keıingi urpaq úshin ósip-órkendegen «Máńgilik Elge» aınaldyrýda ada­mı kapıtaldyń negizi – bilim berý úde­risteriniń ahýaldarynan bylaısha ha­­bardar bolar edik. Ásirese, me­ned­j­ment­ke mamandandyrylǵan JOO-larda jo­ǵary bilim berý júıesiniń sapasy tó­men dep sanalady. Mundaı kóńil kón­shitpeıtin pikirlerdi Qazaqstanda jumys isteıtin kompanııa basshylary jıi aıtady. «Jýyrda menedjment sa­la­synda bilim sapasy úshin úzdik bi­lim be­rý akkredıtasııasyn jáne ıns­tı­týt­tyq menedjmenttiń joǵary sa­pa­sy úshin CEEMAN jeńimpazy retinde ma­rapattalǵan ýnıversıtet rektory re­tin­de men Qazaqstannyń joǵary bilim berý júıesin túbegeıli ózgertýdiń qa­jet­tiligi týraly tynbastan kún saıyn, sa­ǵattar saıyn aıta bergen bolar edim», deıdi K.Rybınskı. Máselen, ýnıversıteti álem­­dik bedeldi ýnıversıtettermen já­ne bıznes- mekteptermen ıyq tir­es­tire otyryp menedjment boıynsha baǵ­darlamalar jasap shyǵaryp, me­nedjment-bilimdi túbegeıli tran­s- for­ma­sııa­laıtyn ınnovasııalardy engizýde. Qazaqstan taýar jáne qyz­met kórsetý na­ryǵy reıtınginde qat­ty quldyraýdy bas­tan keshirdi. El­de naryqqa tótep be­retin belsendi bá­sekelestik deńgeıi tómen, sheteldik taý­ar óndirýshilerdiń naryǵyna shyǵý qa­tań qadaǵalanyp ba­qy­lanady, usy­nylatyn taýarlar men kór­setiletin qyz­met túrleriniń sa­­pa­sy­na teris áser etetin ımport pen bá­se­ke qatty shek­telgen. Otandyq ónim ón­dirýshiler klıentterdi baǵ­dar­lap ny­sa­nalaýshy bo­la almaı ab­dy­rap otyr. Osy oraıda Narxoz ýnıversıteti óz tájirıbelerimen bólise alady. Saıabek ZIIаDIN, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory