«Reseıdiń Shtıýrmerde, al Shtıýrmerdiń Reseıde ne aqysy bar?»
Patsha ókimeti 1916 jyly 20 qańtarda úkimet quramyna ózgeris jasady: premer-mınıstr bolyp erekshe qabileti baıqalmaǵan, biraq qyzmetke tııanaqty B. Shtıýrmer taǵaıyndaldy. Bul qoǵamda abyrjýshylyq týdyrdy. Graf I.M.Tolstoı sol kúnderde: «Bul pravoslavıe senimindegi nemis baıaǵydan belgili bolatyn: ...qatal adam, aqyly, ákimshilik tájirıbesi bar jáne sypaıy adam. Biraq dál búgingi kúni nemisti premer qylyp taǵaıyndaý Reseıde jáne ásker arasynda qandaı áser týǵyzady degen suraq paıda bolady. Sodan keıin onyń pravoslavtyq ekenin jáne nemis tilinen góri orys tilinde áldeqaıda jaqsy sóıleıtinin dáleldep kór», – dep jazady. Al Syrtqy ister mınıstrliginiń ekonomıkalyq departamentiniń jetekshisi knıaz L.V.Ýrýsovtyń kúndeligine: «Shtıýrmer týraly eshbir jerde eshkimnen jaqsy sóz estilmeı tur – búkil jurt ony nege taǵaıyndaǵanyn túsine almaıdy jáne ony óte tómen baǵalaıdy... Petrogradtyń toǵysharlary Reseıdi nemis basqaratyn boldy dep ashýlanyp jatyr, alaıda bul túsinbeýshilik. Reseıdiń Shtıýrmerde, al Shtıýrmerdiń Reseıde ne aqysy bar?». Úkimetke jaqyn toptar bul sheshimdi patsha Grıgorıı Raspýtınniń yqpalymen qabyldady degen oıda boldy (qujattyq derekter bul máseledegi ımperatordyń sheshimine patsha-hanymnyń yqpaly bolǵandyǵyn kórsetedi). 1916 jyly 1 qarashada kadetterdiń jetekshisi P.Mılıýkov Dýmanyń májilisinde úkimet eldi qıynshylyqtan shyǵarýǵa eshqandaı áreket jasamaı otyrǵanyn aıta kelip, «bul ne – aqymaqtyq pa álde satqyndyq pa?» degen suraq qoıdy. Shtıýrmer patshaǵa únemi Memlekettik Dýmany jamandaýmen boldy. Bul úkimet pen Memlekettik Dýma arasyndaǵy qatynastardy qatty shıelenistirip jiberdi. Aqyry patsha 11 qarashada Shtıýrmerdi ornynan aldy. Jalpy, soǵystyń úsh jylynda Reseıde tórt premer-mınıstr aýysty. Bul ókimettiń daǵdarysqa ushyraýynyń kórinisi boldy. Patshanyń revolıýsııanyń qarsańynda júrgizgen saıasaty Romanovtar áýletiniń Eýropadaǵy bıleýshi áýletterdiń «aǵartýshylyq absolıýtızmi» degen ataýǵa ıe bolǵan tájirıbesinen sabaq almaǵandyǵyn kórsetti. Reseı monarhııasy eldiń qoǵamdyq ómirindegi ózgeristerine beıimdelýge umtylǵan joq, absolıýttik monarhııanyń kúni ótip bara jatqanyn túsine almady. Oppozısııa monarhııalyq tártipti joıý, eldi demokratııalandyrý maqsatymen memlekettik tóńkeris jasaýǵa daıyndaldy. Áıtse de tóńkeris tómennen bastalyp ketti. Ońshyl toptar men uıymdar soǵysta jeńip shyǵýdy jáne sol jeńisti qamtamasyz etetin patsha ókimetin qoldaýdy uran qylyp kóterdi. Lıberaldyq baǵyttaǵy partııalar (oktıabrıster men kadetter) soǵys jaǵdaıynda Reseıdiń jeńiske jetýine kedergi keltirmeý úshin ýaqytsha monarhııalyq tártipke qarsy kúresti toqtata turý qajet dep tapty. Áıtse de maıdandaǵy orys áskerleriniń jaǵdaıy nasharlaǵan kezde kadet partııasynyń ishinde ártúrli pikirler týdy. Solshyl kadetter patsha bıligine qatysty qatań saıasatqa kóshýdi talap etti.«Aınalam tolǵan satqyndyq...»
23 aqpanda (8 naýryzda) Vyborgta jumysshy áıelder Halyqaralyq áıelder kúnin atap ótýge arnalǵan jıyndarynda búkil qala jumysshylaryn qymbatshylyq pen joqshylyqqa qarsy narazylyq ereýilderin jasaýǵa shaqyrdy. Sol kúni Petrogradtyń kóptegen kásiporyndarynda ereýilder bastaldy. 27 aqpanda (12 naýryzda) sosıalısterdiń usynysy boıynsha Petrograd jumysshy jáne jaýynger depýtattarynyń Keńesi quryldy. Atqarýshy komıtettiń tóraǵasy bolyp menshevık N.S.Chheıdzeni taǵaıyndady, al onyń orynbasary eser A.F.Kerenskıı boldy. Osy kúni Memlekettik Dýmanyń músheleri Ýaqytsha komıtet quryp, ony M.V.Rodzıanko basqardy (1911-1917 jj. Memlekettik Dýmanyń tóraǵasy). 25 aqpanda (10 naýryzda) Mogılevtaǵy áskerı ortalyqtaǵy patsha Nıkolaı II astanadaǵy jaǵdaı týraly habar alyp, Petrogradqa qaraı jolǵa shyqty. Joldaǵy ártúrli kedergilerden ótip, patsha 1(14) naýryzda Pskovtaǵy Soltústik maıdannyń shtabyna kelip jetti. Patsha Memlekettik Dýmanyń tóraǵasy M.V.Rodzıankomen telefon arqyly sóılesip, eger Dýma Petrogradtaǵy jaǵdaıdy retteı alatyn bolsa, óz tarapynan barlyq talaptarǵa kelisetinin aıtty. Rodzıanko jaǵdaıdy retteý múmkindigi múlde joq ekendigin eskertti. О́ıtkeni, 28 aqpanda (13 naýryzda) úkimet qyzmetten ketip, mınıstrlerdiń birqatary tutqyndalǵan bolatyn. 1(14) naýryzdyń keshinde knıaz G.E.Lvov bastaǵan Ýaqytsha úkimet quryldy. Nıkolaı II patshaǵa taqtan bas tartý týraly usynys jasaldy. Patsha maıdandardyń qolbasshylarymen, ózine jaqyn adamdarmen aqyldasty, olar taqtan bas tartýdan basqa jol joq degendi aıtty. 2 (15) naýryzda inisi Mıhaıldyń paıdasyna taqtan bas tartty. Sol kúni Nıkolaı II óziniń kúndeligine myndaı ókinishti sózder jazdy: «Meniń taqtan bas tartýym qajet eken. Reseıdi qutqaryp qalý úshin jáne áskerdi maıdanda tynysh ustap turý úshin men osy sheshimge bel baılaýym qajet. Men kelistim. Stavkadan Manıfestiń mátinin jiberdi. Keshke qaraı Petrogradtan Gýchkov pen Shýlgın keldi, men olarmen sóılesip, Manıfestiń ózgertilgen jáne qolym qoıylǵan nusqasyn berdim. Túngi saǵat birde Pskovtan shimirkengen aýyr sezimmen attanyp kettim. Aınalam tolǵan satqyndyq, qorqaqtyq jáne aldaý-arbaý!». Kelesi kúni Mıhaıl taqqa otyrýdan bas tartyp, búkil bılikti Ýaqytsha úkimetke berdi. Osylaısha Reseıde monarhııa is júzinde joıyldy (resmı túrde respýblıka 1917 jyly 1 qyrkúıekte jarııalandy). 9 (22) naýryzda Amerıka Qurama Shtattary men Ulybrıtanııa, 11(24) naýryzda Fransııa men Italııa Reseıdiń jańa úkimetin resmı túrde moıyndady. Osy kúnderde AQSh áskerı-teńiz flotynyń hatshysy I.Danıels óziniń kúndeligine prezıdent Výdro Vılson orys revolıýsııasyn «jasampaz áreket» dep ataǵany týraly jazǵan edi.«Qudaı qalasa, bári retteledi!»
Aqpan revolıýsııasynyń alǵashqy kúnderinde knıaz G.E.Lvov osy sózdi jıi aıtatyn edi. Bul sóz eńbekqor, bilimdi, zııaly, adal, halyqtyń qýatyna sengen adamnyń sózi bolatyn. Nıkolaı II patshaǵa daǵdarystan shyǵý úshin burynǵy úkimetti taratyp, jańa úkimet qurýdy usynǵandardyń barlyǵy da jańa úkimet basshysy qyzmetine knıaz G.E.Lvovty ataǵan edi. Taqtan bas tartý týraly málimdeme jasamaı turyp, patsha burynǵy úkimetti taratý jáne G.E.Lvovty jańa úkimettiń basshysy etip taǵaıyndaý týraly jarlyqqa qol qoıǵan bolatyn. Alaıda, bul kezde burynǵy úkimet bılikten aıyrylyp qalǵan edi, sondyqtan lıberaldar patshadan basqa qujat – taqtan bas tartýy týraly málimdemeni talap etti. Biraq Memlekettik Dýmanyń músheleri úshin patshanyń atalǵan jarlyǵy aıryqsha mańyzdy boldy, ol bıliktiń patsha taǵaıyndaǵan úkimettiń qolynan Dýma qurǵan úkimettiń qolyna zańdy túrde ótkeniniń aıǵaǵy sııaqty edi. Knıaz Lvov basqarǵan Ýaqytsha úkimet eldi Quryltaı jınalysy shaqyrylǵanǵa deıin basqarýǵa tıisti boldy. Eldi basqarý túri men konstıtýsııa jasaý sııaqty túbirli máselelerdi Quryltaı jınalysy sheshýge tıisti edi. Ýaqytsha úkimet 3 naýryzda óziniń birinshi kezekte iske asyratyn sharalary týraly málimdeme jarııalady. Bul qujatta saıası jáne dinı kózqarasy boıynsha tutqyn bolǵandardy bosatý, sóz, baspasóz, odaqtar, jınalys jáne ereýilder bostandyǵyn berý, soslovıelik, dinı senimdik jáne ulttyq shekteýlilikterdi joıý, Quryltaı jınalysyn jalpyǵa birdeı, teń, qupııa jáne tikeleı daýys berý negizinde shaqyrýǵa dereý daıyndyq jasaý, jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna saılaý júrgizý, taǵy basqa mindetter belgilendi. Ýaqytsha úkimet 19 naýryzda agrarlyq másele týraly qaýly shyǵardy. Qaýlyda jer máselesin ony bireýlerden tartyp alý arqyly sheshýge bolmaıdy, «zorlyq pen tonaý – ekonomıkalyq qatynastar salasyndaǵy naǵyz jaman da qaýipti ádis», jer máselesi zańdy jolmen sheshilýge tıisti degen málimdeme boldy. 21 sáýirde jer komıtetteri quryldy, olar barlyq pomeshıkterdiń, shirkeýlerdiń jáne ımperatordyń jer ıelikterin esepke alýǵa tıisti boldy, esepke alynǵan jerler bolashaqta halyq ıeligine berilýge tıisti edi. Soǵys máselesi Ýaqytsha úkimettiń aldyndaǵy kezek kúttirmeıtin másele qoıdy. Ýaqytsha úkimet halyqaralyq qatynastardyń sol kezdegi qalyptasqan dástúrli qaǵıdalaryn saqtaýǵa tyrysty, soǵystan shyǵý jáne separattyq bitim jasaý degen oı múlde bolǵan joq, úkimet Anglııamen jáne Fransııamen odaqty kúsheıtý qajet dep tapty. Ýaqytsha úkimet qoǵamdy demokratııalandyrý baǵytynda birqatar qadamdar jasady. Barlyq saıası tutqyndar bosatyldy, senzýra joıyldy, sóz, baspasóz, jınalys, odaqtar qurý bostandyǵy jarııalandy. 3(16) naýryzda ádilet mınıstri A.F.Kerenskıı Petrogradtyń bitimshilik sottaryna halyqtyń ártúrli toptary arasyndaǵy qaqtyǵystyq máselelerdi sheshetin ýaqytsha sottar qurýǵa qatysý týraly usynys jasady. 12(25) naýryzda ólim jazasyn joıý týraly qaýly shyqty. Bul sol zamandaǵy adamshylyq qaǵıdasyn engizgen mańyzdy qujat boldy. Ásker men flotta áskerı-dala sotyn qurý júıesi joıyldy. Mamyr aıynda jergilikti ózin-ózi basqarý mekemelerine saılaý júrgizý týraly zań shyqty. Saılaýǵa aýdannyń barlyq azamattary qatysa alatyn boldy. Úgit-nasıhat jumystaryn júrgizýge erkindik berildi. Elde 8 saǵattyq jumys kúni engizildi. Kásipkerlik erkindigi jarııalandy, kooperatıvter qurýǵa jol ashyldy. Patshalyq kezeńniń polısııasy taratylyp, halyqtyq mılısııa quryldy. Qalalyq, ýezdik, aýdandyq jáne aýyldyq mılısııa bastyqtary men olardyń orynbasarlaryn jergilikti ózin-ózi basqarý mekemeleri saılaıtyn boldy. Osy sharalardyń barlyǵy Ýaqytsha úkimettiń demokratııalyq sıpatyn kórsetedi. 6 mamyrda G.E.Lvov basqarǵan úkimet quramyna Petrograd jumysshy jáne jaýynger depýtattary Keńesiniń ókilderi kirgizildi. Sol kúni qurama (koalısııalyq) úkimettiń baǵdarlamasy jarııalandy. 7 mamyrda «Izvestııa» gazeti Petrograd Keńesi óz ókilderiniń Ýaqytsha úkimet quramyna engizilgenin kópshilik daýyspen maquldady dep habarlady. Bul is júzinde eldegi bılik qos ókimet júıesinen zańdy bir ókimet júıesine ótkendigin kórsetedi. Alaıda, bolshevıkterdi eldegi negizgi saıası kúshterdiń osylaısha ymyralasýy qanaǵattandyrmady, olar jeke ózderiniń bıligin ańsady. Ýaqytsha úkimettiń músheleri arasynda Ýkraınaǵa avtonomııa berý týraly úkimet málimdemesine baılanysty alaýyzdyq týyp, 2 shildede kadetter úkimet quramynan shyǵyp ketti (jeke ulttarǵa avtonomııa berý máselesin Quryltaı jınalysy sheshýge tıisti edi). Ýaqytsha úkimettiń Ońtústik-Shyǵys maıdanda shabýyldy óristetip, shıelenisken jaǵdaıdy retteýge baǵyttalǵan áreketi sátsizdikke ushyrady. Maıdandaǵy sátsizdikterdi paıdalanyp, bolshevıkter Ýaqytsha úkimetke qarsy úgit-nasıhatty kúsheıtti. Shilde aıynda bolshevıkter Petrogradta jarty mıllıon adam qatysqan sherý uıymdastyrdy. Sherý kezindegi qaqtyǵys Ýaqytsha úkimettiń bedeline úlken nuqsan keltirdi. 7 shildede Lvov premer-mınıstr qyzmetinen ketti de, ornyna A.F. Kerenskıı taǵaıyndaldy. Ýaqytsha úkimet pen bolshevıkterdiń arasynda ashyq kúres bastaldy.«Keshigý – ólimmen teń!»
Lenın bolshevıkter partııasynyń aldyna qarýly kóteriliske daıyndalý mindetin qoıdy. L.B. Kamenev, G.E. Zınovev sııaqty baısaldy bolshevıkter qarýly kóterilis bastaýǵa qarsy bolyp, Quryltaı jınalysyn kútýdi, ókimet bıligin zorlyqsyz, zańdy jolmen alýdy usyndy. Alaıda, 16 qazanda Ortalyq Komıtet qarýly kóterilis týraly sheshim qabyldady (19 daýys qoldady, 2 adam qarsy boldy, 4 adam qalys qaldy). Qarýly kóterilisti daıyndaýdy Áskerı-revolıýsııalyq komıtet iske asyrýǵa tıisti boldy. Alaıda, 24-25 qazanda Petrogradta bolǵan oqıǵalar aýqymdy qarýly kóterilis deńgeıine jetken joq edi. Lenın «Reseı azamattaryna» degen qujat daıyndady. 25 qazanda tańerteń jarııalanǵan bul qujatta Ýaqytsha úkimet qulatyldy, bılik Petrograd Keńesi men Áskerı-revolıýsııalyq komıtettiń qolyna kóshti dep habarlandy. Alaıda, Ýaqytsha úkimet áli qulaǵan joq edi. A.F. Kerenskıı 25 qazan kúni tańerteń Ýaqytsha úkimetke adal áskerdi Petrogradqa alyp kelý úshin Soltústik maıdanǵa attanǵan bolatyn. Lenın bolshevıkterdiń aldyna Ýaqytsha úkimet maıdannan kómekke ásker shaqyryp úlgermeı turyp, Qysqy saraıdy jyldam basyp alý mindetin qoıdy, Lenınniń «keshigý – ólimmen teń!» degen sózi osy turǵydan aıtylǵan edi. Kerenskıı úkimetiniń Jumysshy depýtattary keńesiniń aldynda bedelinen aıyrylyp qalýyna, Keńesterde bolshevıkterdiń yqpalynyń kúsheıýine general Kornılovtyń búligi de áserin tıgizdi. Eki jaqtan – ońshyldardyń jáne bolshevıkterdiń – qyspaǵyna ushyraǵan Ýaqytsha úkimet jeńilis tapty. Keńestik kezeńde A.F. Kerenskıı týraly óte bir jaǵymsyz pikirler qalyptastyryldy, sondaı-aq «Kerenskıı áıel kıimin kıip, Petrogradtan qashyp ketti» degen ańyz taratylǵan edi. Keńestik «Baspasóz jańalyqtary agenttiginiń» tilshisi Genrıh Borovıkpen ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda kezdesken kezde, Kerenskıı áńgimesin «Men Qysqy saraıdan áıel kıimin kıip qashqan joqpyn!» degen sózben bastaǵan. Kerenskıı 1917 jyldyń mamyrynda Ýaqytsha úkimettiń quramyna jumysshy depýtattary keńesiniń ókilderin engizý týraly ıdeıany ashyq aıtyp, demokratııalyq partııalardyń ymyralasýyna muryndyq bolǵan-dy. Petrograd bolshevıkterdiń qolyna kóshken kezde Kerenskıı maıdandaǵy áskerge jetken edi, alaıda oǵan birinshi kezdesken áskerler buryn Kornılov basqarǵan korpýstyń 3-shi atty ásker bólimi bolyp shyqty. Kerenskııdi qoldaýǵa az ǵana kazaktar bólimi kelisti de, olar Petrogradqa bet aldy. 14 qarashada olar Gatchıno saraıyna ornalasqan kezde bolshevıkterdiń qarýly toby kelip, Kerenskııdi ustap berse, kazaktardyń úılerine qaıtýyna ruqsat beremiz dep málimdedi. Kerenskıı men kómekshisi bolshevıkterdiń qolyna túskenshe, ólimdi artyq kórip, daıyndala bastaǵan edi. alaıda, olardy eserler partııasynda bolǵan jas jaýynger qutqaryp alyp, alystaǵy aýylǵa jetkizdi. Keıinnen 5 qańtarda Quryltaı jınalysynyń ashylýyna kenetten barmaqshy bolyp nıettengen Kerenskııdi partııalas áriptesteri toqtatty, bul qadam Kerenskııdiń ómirin saqtap qaldy. Odan keıin aǵylshyn elshiliginen serb ofıseriniń atyna pasport alyp, Kerenskıı Mýrmansk portynan fransýz kemesine otyryp, shetelge sapar shekti, sodan uzaq ýaqyt Londonda, Berlınde, Parıjde turdy. Fransııany nemister basyp alǵannan keıin Kerenskıı Amerıka Qurama Shtattaryna ketti. 50-60-jyldarda Kerenskıı amerıka tarıhshysy R.P.Braýdermen birlesip, Gýver ınstıtýtyndaǵy orys qujatttaryn rettep, aýdaryp, jınaq shyǵardy. Stenford ýnıversıtetinde orys revolıýsııasynyń tarıhy boıynsha semınar júrgizdi. 1965 jyly Kerenskııdiń esteligi basylyp shyqty. Kerenskıı týraly Reseıde shyqqan jarııalanymdarda Ýaqytsha úkimettiń sońǵy tóraǵasy týraly ártúrli, qaıshylyqty pikirler aıtylyp jatady. Degenmen de, bul adam Reseı tarıhynda ózindik orny bar qaıratker ekeni daýsyz.«Orys proletarıaty tek qana azamat soǵysyn týdyrady...»
25 qazanda keshke qaraı Jumysshy jáne jaýynger depýtattary Keńesteriniń II sezi ashyldy. Sezde bılik, bitim jáne jer týraly dekretter qabyldandy. Onda Reseı soǵystan shyǵady, demokratııalyq bitim jasalynady, sharýalarǵa jer beriledi dep kórsetildi. Úkimet Halyq Komıssarlarynyń Keńesi (HKK) dep ataldy, tóraǵasy V.I. Lenın boldy. Osylaısha Quryltaı jınalysynyń shaqyrylýyna jetkizbeı, bolshevıkter memlekettik tóńkeristiń nátıjesinde bılik basyna keldi (memlekettik tóńkeris revolıýsııa emes). Bolshevıkter zańdy jolmen ókimet bıligin ala almaıtyn edi, óıtkeni halyq arasynda jaqtaýshylar asa kóp partııa eserler (sosıalıst-revolıýsıonerler) partııasy bolatyn. Quryltaı jınalysynyń 707 depýtatynyń qatarynda 410 eser, 175 bolshevık boldy. Quryltaı jınalysy 1918 jyly 5 qańtarda ashyldy. Iа.M. Sverdlov «Eńbekshi jáne ezilgen halyq quqyqtarynyń deklarasııasyn» bekitýge usyndy. Bul qujatta Reseı jumysshy, jaýynger jáne sharýa depýtattary Keńesteriniń Respýblıkasy dep jarııalanǵan bolatyn. Quryltaı jınalysy kópshilik daýyspen qujatty qabyldamaı qoıdy. Quryltaı jınalysy Keńesterdiń II sezinde qabyldanǵan dekretterdiń kúshin joıdy. О́zine qaýip tóngenin sezgen keńes ókimeti Quryltaı jınalysyn taratý týraly sheshim qabyldady. Osylaısha Reseıde parlamenttik demokratııaǵa, kóppartııaly júıege ótýdiń bir múmkindigi joıyldy. Menshevıkterdiń solshyl tobynyń jetekshisi L. Martov Keńesterdiń sezinde sóılegen sózinde bolshevıkterdiń ókimet bıligin zorlyqpen tartyp alýy demokratııalyq kúshter arasynda alaýyzdyq týǵyzdy, bul azamat soǵysyna aparýy múmkin dep málimdegen-di. G.V.Plehanov ta óziniń Petrograd jumysshylaryna 1917 jyldyń 27 qazanynda jazǵan hatynda tap osyndaı eskertý jasady: «Sizderdiń kópshiligińiz A.F. Kerenskııdiń qurama úkimetin qulatqan jáne saıası bılikti Jumysshylar men áskerler depýtattarynyń Petrograd Keńesiniń qolyna alyp bergen oqıǵalarǵa qýanyshty ekenińizge kúmán joq. Sizderge ashyq aıtaıyn: men bul oqıǵalarǵa qynjylamyn. Jumysshy tabynyń saltanat qurýyn qalamaǵandyqtan emes, qaıta sony búkil janymmen tilegendikten qynjylamyn. ...Orys proletarıaty ókimet bıligin kezeksiz alyp, áleýmettik revolıýsııa jasaı almaıdy, ol tek qana azamat soǵysyn týdyrady, al bunyń ózi ony osy jyldyń aqpanynda jáne naýryzynda qol jetkizgen jetistikterinen de tym artqa qaraı shegindirgen bolar edi....». Bul joramal keıinnen rasqa shyqty, elde azamat soǵysy bastaldy jáne onda jeńip shyqqan bolshevıkter Reseıdi totalıtarlyq memleketke aınaldyrdy. Ýaqytsha úkimettiń kezinde Reseı respýblıkasynyń demokratııalyq reformalary múlde joıyldy. Adam quqyqtary men bostandyqtary tek qaǵaz júzinde qaldy.«Zulymdyqty tek qana mahabbat jeńedi...»
E.G.Lvov Ýaqytsha úkimettiń basshysy retinde patshanyń bolashaq taǵdyryn sheshýge tıisti boldy. Nıkolaı II general M.V.Alekseev arqyly patsha otbasynyń Mýrmansk portyna jaqyn jerge barýyna ruqsat berýdi ótindi, óıtkeni bul portta aǵylshyn áskerı kemeleri turǵan edi. Patshanyń saıası pana retinde Anglııany tańdaýy kezdeısoq emes-ti. Anglııa Reseıdiń soǵystaǵy odaqtasy bolýymen qatar Georg V korol Nıkolaı II patshanyń týǵan bólesi bolatyn (zamandastarynyń aıtýynsha, bolashaq monarhtardyń bir-birine qatty uqsaıtyndyǵy sondaı, osy eki balany keıbireýler shatastyryp ta alatyn). 6 (19) naýryzda Lvov kelisimin berip, general Alekseevke jedelhat jiberdi. Alaıda, Petrograd jumysshy jáne jaýynger depýtattary keńesiniń tóńiregine birikken saıası kúshter bul maqsatty iske asyrýǵa jol bermeı, patshany tutqyndaýdy talap etti de, Ýaqytsha úkimet patsha men patsha-hanymdy tutqynǵa alý týraly sheshim qabyldaýǵa májbúr boldy. Degenmen de Ýaqytsha úkimettiń Syrtqy ister mınıstri P.N.Mılıýkov Reseıdegi aǵylshyn elshisi Dj.Bıýkenenge orys patshasyna Anglııadan saıası pana berý týraly ótinish jasady. Mılıýkovtyń resmı ótinishine Ulybrıtanııanyń Syrtqy ister mınıstrligi orys patshasynyń otbasy úshin qolaıly turaq Danııa nemese Shveısarııa bolatyn shyǵar degen joramal aıtty. Dese de, 22 naýryzda patsha otbasy Ulybrıtanııadan pana tabatyny týraly kelisimge qol jetti, biraq Dj.Bıýkenen patsha otbasy durys ómir súrýi úshin Reseı úkimeti jetkilikti túrde qarjymen qamtamasyz etý týraly máseleni sheshedi dep úmittenetindikterin aıtty. Alaıda, Reseı úkimeti tarapynan qarjy máselesi týraly sheshim berilgen joq, al aǵylshyndar jaǵy bul máseleni jyldamdatý týraly bastama kóterýge asyqpady (osy máselege baılanysty korol saraıy men brıtan úkimeti arasynda orys patshasynyń otbasyn qutqaryp almaǵandary úshin birin-biri aıyptaý oryn aldy). Keıinnen brıtan qupııa qyzmeti patshanyń otbasyn qutqarý áreketin josparlady, biraq bolshevıkterdiń kúsheıip ketýi jáne maıdandaǵy jaǵdaılarǵa baılanysty bul jospar iske aspaı qaldy. Degenmen de eshkim bolshevıkterdiń patsha men onyń otbasynyń taǵdyryn aıaýsyzdyqpen sheshetinin kútken joq. Patsha otbasy áýeli bes aı shamasynda úı tutqynynda boldy, tamyzda olardy Tobolsk qalasyna alyp keldi. Bolshevıkter ókimet basyna kelgenge deıin patshanyń otbasyna qatty qaýip tóngen joq edi. 1918 jyldyń sáýir-mamyr aılarynda patshanyń otbasyn Ekaterınbýrg qalasyna ákelip, Ipatev úıine ornalastyrdy. Nıkolaı II otbasynyń bul jerdegi ómiri asa aýyr boldy. Olar óz ómirine qaýip tónip turǵanyn aıqyn túsindi. Patshanyń úlken qyzy Olga óziniń hatynda: «Ákem... ol úshin kek saqtamaýdy ótinedi, óıtkeni ol barlyǵyn keshirdi jáne olar úshin qudaıǵa qulshylyq qyldy, jáne qazirgi álemdegi zulymdyq budan da kúsheıe túsetinin, alaıda zulymdyqty zulymdyq jeńbeıtinin, ony tek mahabbat qana jeńetinin este saqtaýdy ótinedi», – dep jazǵan. Shildeniń 16-synan 17-sine qaraǵan túnde Ipatev úıiniń tómengi qabatynda bolshevıkter Nıkolaı II patshany, patsha-hanym Aleksandrany, olardyń balalary Olga, Tatıana, Marııa, Anastasıa jáne Alekseıdi azappen óltirdi. Olarmen sońǵy demi bitkenshe birge bolǵan dáriger E.Botkın, qyzmetshiler A.Tramp pen A.Demıdova, aspaz I.Harıtonov ta qaza tapty. Eger tarıhqa kóz jibersek, XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy alǵashqy revolıýsııalarda ǵana patshany ólim jazasyna kesý oryn alǵanyn kóremiz. Al HIH-HH ǵasyrlardaǵy revolıýsııalarda monarhtar taqtan túsken soń, shetelderge ketýine bóget jasalmaıtyn. Patsha hanym Aleksandranyń týǵan bólesi kaızer Vılgelm II Gogensollern 1918 jyly taqtan túsken soń, Gollandııaǵa ketip, 82 jasqa deıin ómir súrdi. 1919 jyly Parıj konferensııasy kaızerdi soǵys qylmystysy retinde jaýapqa tartpaq bolǵan kezde, Gollandııa korolevasy Vılgelmına ony berýden bas tartty. HH ǵasyrda, álemde gýmanızm, quqyqtyq memleket, erkindik pen bostandyq ıdeıalary jeńip jatqan kezde, Reseı patshasynyń ózin ǵana emes, beıkúná balalaryn da azaptap óltirý qajet pe edi? Gúljaýhar Kókebaeva, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor