Sóz soıyl №37

Áıelim durys aıtady...

– Barǵan jerińde tynysh otyrmaı­syń­ ba?.. Adamdardy bir-birine qaı­rap, túımedeıdi túıedeı jasaısyń da jaıbaraqat jandardy «jyndandyryp» ketesiń... – Jaı qaljyńdadym ǵoı, soǵan búline qoıatyndaı... – Áı, eldiń bári seniń qyryq jyl­dan bergi qıqar sózderińe kónip kele jatqan, qulaǵynyń quıqasy qat­qan men deımisiń... Bir gúli ashyl­maǵan on segiz jasymda osy úıdiń bosaǵasyn attaǵaly bir jóni túzý áń­gime aıtqan kúniń boldy ma?.. Ti­liń­men tistelegeniń óz aldyna, shala pisken nanymdy salmaqtap, «tóńirekte dushpan az emes, daladan dúbir shyqsa úıde «zeńbirektiń» daıyn bolǵanynan zııan joq» dep keketetinsiń... Qaınaýy kelispeı qatyp qalatyn «varenemdi» shanyshqymen basyńa kóterip: «Jaýyn­dy kúni qolshatyrdyń keregi ne?»­ deı­­tinsiń... Qasymyzda otyrǵan she­­sheń mar­qum qosa kúletin. Jynym kelip jal­ǵyz qalǵanymda jylap alatyn­myn. Tuńǵyshyma bosanar aldynda komandırovkaǵa ketken seniń tańǵy tórttiń poıyzynan túsip, úı syrtyndaǵy dárethanada otyrǵanyńdy qaıdan bileıin... Esigin asha bergenimde: «Sálemetsiń be?!» degeniń... Shalqalap baryp sharbaqqa súıengenimdi emis-emis bilemin. Esimnen aıyrylsam kerek, kózimdi ashsam kerýette jatyrmyn... – Qatyn-eı, ótkendi qozǵap qaıte­siń, qudaı saqtap ulymyz ornynda qaldy... – Ol az bolǵandaı kelesi kúni tús­te qııar toly bóshkeni domalattyryp, keshkisin buryn ǵashyq bolǵan qy­zyń­nan hat kelip, aqyry tań qylań bere roddomǵa attandyrdyń ǵoı... – Erterek bosandyń... – Taǵy birde, uıqyda jatqanymda «por­toshkadan» kiremin dep shoshyttyń... – Uıqyńdy bólmeıin dep... Onda sen qyzymyzǵa júkti bolatynsyń... – Júkti bolatynsyń... Qazirdiń ózin­de bergen jaýabyń teris-qaǵys. Senen úırengen bala qaıda barsyn. Jóni túzý sóıleıtin bireýi joq. Qyńyr tar­typ, qısaıyp jatqandary báriniń. Qol­daryńnan keletini qaljyńmen qaǵytý... – Báıbishe, kúlgen adam kóp jasaıdy. Bes bıeniń sabasyndaı bolyp dóńgelenip otyrǵanyń ázil-qal­jyń­nyń arqasy... Áıtpese, Qasymbek pen Aıtqannyń qatynyndaı qabyrǵalaryń yrsıyp, súıekteriń syqyrlap, jel aıdaǵan qańbaqqa uqsap qalar ediń... – Ońbaısyń?!. Anada kelinshegin kórsete kelgen Ketik baýyryńa: «Bir aı buryn tanystyrǵan kelin basqa edi ǵoı...» dediń betiń búlk etpesten... Bir qyzaryp, bir bozarǵan abysynymdy arqasynan qaǵyp, qosarlasa júrip qosaǵyna áreń qosqanymyzdy umytpaǵan shyǵarsyń... «Tórt balań – tórt túrli » degeli kórshi úıdegi Qo­qan men qatyny Qatıgúl kúnde qyrqysady. – Kózben kórgenim, qulaqpen estigenim... – Qyryq jylǵa jýyq seniń qıqar minezińe kónip kele jatqan maǵan ólgende altynnan eskertkish qoıý kerek. ...Aıtpaqshy, búgin merekesi eken, úndemeı qutyldym. Áıelim durys aıtady... Turlyhan KÁRIM TALDYQORǴAN  

Áıelder «áldıi»

Eki áıel áńgimelesip tur. – Kúıeýiń – morıak. Bir ketkende molynan ketedi. Bir jylda bir-aq apta bolady úıińde. Men saǵan qatty tańǵalam, qalaı shydaısyń? – Bir aptaǵa shydaýǵa bolady ǵoı. * * * – Ajyrasqannan keıin ońbaǵan kúnde qońyraý shalatyn boldy... – Keshirim surap, qosylaıyq deı me?! – Joq, maǵan alǵys aıtyp júr, albasty! * * * Eki kelinshek syrlasyp otyr: – Meniń kúıeýim bizdiń qaı kúni úılengenimizdi de bilmeıdi. – Erkekterdiń bári sondaı umytshaq keledi. – Munyń bir jaqsy jaǵy bar: qysta bir ret, kóktemde bir ret esine túsirip qoıamyn da, jylda eki syılyq alamyn... * * * – Jigitiń seni únemi qolyna kóterip júrgenine qalaı qaraısyń? – Bylaı... maǵan onyń moınynda otyrsam da jeter edi...

Túsinip kór 

Alaqanymen jaǵyn tirep, terezege muńaıa qarap ústel basynda Paýl otyr. О́zine jany ashyǵany sondaı, tipti, kózine jas úıiriledi: munyń qosaǵy Lızhen anaý uzyntura Petrge ketken, tipti, kıim-keshegin de almaǵanyn qaıtersiń. Bulaı bolady dep Paýl oılap pa, sirá? Kúni keshe mundaı hıkmet úsh uıyqtasa túsine kirmeıtin. Al búgin...

Ne úshin deseńshi? Sonyń kóńilinen shyqsam-aý dep janyn jemedi me, bul. Biraq, Lızhen bar ma, ol endi adam bilip bolmaıtyn bir jan... Olaı deseń de jaqpaısyń, bylaı de­seń de jaq­paı­syń. Otyrsań – opaq, tursań – sopaqsyń. Beý shirkin, ájesi marqum : «Paýl­hen, áıel zaty erkektiń sharýaqor bol­ǵanyn qalaıdy», – deýshi edi. Paýl da ámise solaı bolýǵa tyrysatyn. Mine, endi teń qurbysynyń aldy boldy dese de syıady: dańǵaradaı úıi mynaý, sý jańa «Jıgýlıi» qańtarýly turǵany, baý-baqshasy anaý, mal-jan degeniń, tipti, yrǵyn. Endi kelip Lızhen osynyń bárin tárk etip, kóneleý velosıpedi men salpańqulaq ıtinen ózge dymy joq uzyn-sıraq Petrge aýyp ketýin qarashy. Naǵyz erkek deıtinniń ne ekenin áli bilmegeni-aý, sirá... Bul bolsa jumysqa tek tóbesin kór­setip qaıtý úshin baratyn, al uzaq­ty kúnge óz sharýasynan artyl­maıtyn. Erteli-kesh bel jazbaı eńbek etti, keıbir erkektershe gazet oqyp, dıvanda shánıip jatpady. Gazet degendi jazdyryp­ ta almaıtyn, uzaqty kúnge sarylyp ­teledıdar da qaramaıtyn. Munyń orynsyz aqsha jumsap, ashy­lyp-shashylǵanyn kórgen kim bar eken, káne, aıtsynshy? Muny eń aldymen Lızhenniń ózi aıta almas bo­lar, óıtkeni, Paýl qaıdaǵy bir opa-dalap, átir-mátir degenderge shashylyp kórgen jan emes. Jo-joq, ol Lızhenge kádimgideı qundy nárse syı­laıtyn, óıtkeni, jaramdy men jaq­sy­ny úılestire biletin. Ájesi marqum aıtýshy edi ǵoı: «Paýlhen, áıelge syılaǵan zatyń onyń kóńilinen de shyqsyn, keregine de jaraıtyn bolsyn», – deýshi edi. Paýl osynyń bárin oı eleginen qaı­ta-qaıta ótkize kelgende, ózin sha­rýaqor emes dep eshkim aıta almasyna kózi anyq jetetin. Sony Lız­hen­ge de talaı dáleldep edi-aý. Aıtalyq, áıeli eski sháınek ábden tozyp ketti dep emeýrin tanytsa boldy, bul oǵan sý jańa sháınek syılaı qoıatyn. Al úılený toıynyń kezekti birjyldyǵynda qyzylshaqa toraı satyp áperdi. Tipti, qaıyn enesi de ólgenshe rıza bolsyn. Ras, Lızhenniń týǵan kúnine ápergen syılyǵy azdap yńǵaısyzdaý shyqty – elektr ustara jap-jańa bolǵanymen, áıeli túskir oǵan qýana qoımady. Biraq Paýldiń munysy da bilgendik edi, óıtkeni, burynǵy elektr ustarasy sonyń aldynda ǵana buzylyp, jaramaı qalǵan, al úı bolǵan soń bir ustara bolýy kerek qoı. Áıteýir, túkke paıdasy joq gúl syılaǵannan osynyń ózi jaqsy, álgi sorańdaǵan Petrdiń gúl syılaǵany da jetip jatyr... Osy oıǵa tirelgende Paýldiń bet álpeti tyrjıyp ketti, biraq dál osyǵan baılanysty bir oı jylt etti: aıtpaqshy, páleniń bári osy gúl-púlde jatqan joq pa eken?!. Degenmen, Paýl bul oıdan dereý aınydy: olaı bolýy tipti, múmkin emes. Munyń Lızheni ondaı aqymaq emes edi ǵoı. Biraq, sálden soń álgi oı taǵy bir qaryp ótti... aý, shynymen-aq áńgimeniń tórkini gúlde jatsa she?!. Paýldiń júregi muzdap qoıa berdi... shynynda, áıel zatyn túsinip bolmaıdy.

Aleksandr DITE

Ápende áje

Turǵyzyp jýyndyrady

Ájemizdiń kórshisiniń áıeli uzaq jyldar aýyryp jatyp qaıtys bolǵasyn, kórshisi tósek jańǵyrtyp, úıine jóndeý jumystaryn júrgizipti. Jýynatyn bólmesindegi vannasyn syrtqa shyǵaryp tastap, onyń ornyna «dýsh» kirgizip jatqanyn kórip kórshileri: «Bunysy nesi eken?» depti. Sonda qojanasyr áje: – Burynǵy áıelin jatqyzyp jýyndyratyn edi, endigisin turǵyzyp qoıyp jýyndyraıyn degen ǵoı, shamasy, – depti.

Jubatý

Nemeresi kelip: – Áje, meni balalar mazaqtaı beredi, – depti. Sonda ańǵal ájemiz: – Ne dep mazaqtaıdy seni? Seniń aıaǵyń aqsaq pa, qolyń sholaq pa, kóziń soqyr ma, murnyń pushyq pa, aýzyń qısyq pa? – dep qaıta-qaıta qadap aıtyp, nemeresin jubatypty. Sóıtse, dastarqan basynda aıaǵy joq qaınaǵasy, qoly sholaq qudasy, kózi soqyr bir qonaǵy, murny pushyq bir sińlisi, aýzy qısyq qaıynsińlisi otyr eken.

Júnde de aqyl joq eken

Ájemizdiń bir inisiniń shashy sırep, mańdaıy, tóbesi qasqalanyp qalypty. Biraq, álgi inisiniń qolyna shyqqan júni qalyńdaý ekenin kórip, ájemiz basyn shaıqap otyryp: – Oı, Allaı, bul júnde de aqyl joq eken, qolyna qalyń bop shyqqansha, basyna shyqpaı ma? – dep keıigen eken.

Itterin baılap qoımaı ma?

Osy ájemizdiń taýyp sóıleıtin kezderi de bolady. Birde jaqyn inisiniń úıine kelse, shaıpaýlaý kelini ájemizge tıetindeı sózder aıtypty. Sonda ájemiz inisine: – Osy keıde adamdarǵa qaıran qalam, úıine qonaq keletinin biledi, sháýildegen ıtterin baılap qoısa qaıtedi? – degen eken. Bul sózdi estip qalǵan kelini ájemizdiń aıaǵyna jyǵylyp keshirim surapty. Jasulan SEIITULY ASTANA

Tosyn syıǵa – «shopyrlyq kýálik»

8 naýryz, jalǵyz qyz – Dınaranyń týǵan kúni, Jasy on altyǵa kelip, Saýyq-saıran qurǵan kúni. Al ákesi belgili baı kisi, Tórt qubylasy saı kisi, Jalǵyz qyzyn súıip kelip, Aq batasyn úıip tógip, «Shopyrlyq kýáligin» Tosynnan syılaǵany... Buǵan aıylyn jımaǵany: «Jol polısııasynan qoryqpa, Ol shirkinder men turǵanda, Sirá da sóz bolyp pa?! Degenmen abaılap júr, Jan-jaǵyńa qaraılap júr» – Dep, Dınarasyn qaırap qoıdy, Esik aldyna bir «Leksýsty» baılap qoıdy. Al qyzy bolsa, Álipti taıaq dep bilmesten, «Jol erejesin» kózge ilmesten, Rýlde qus bop ushyp otyr, Sheshe baıǵus úıinde, Jany murnynyń ushynda, Taqymyn qysyp otyr.

«Indıra»

Áıelder merekesi – Bir boıjetken toıdaǵy, «Tátti sýǵa» toımady, Shaldy da, balany da, Bıge shaqyryp qoımady, Tipti, etegin kóterip, «Strıptız» bolyp oınady. «Rómki» berseń tóńkerip salyp, Maıysa kúlip mas bolmaıdy, Aǵasy bar, jeńgesi bar, Talaı syn kóz pendesi bar, «Uıat-aý» dep jasqanbaıdy. Bir sátte asaba, Toı basqarýshy bas aǵa, Bul qyzdy «Indıra» dep tanystyrdy, Taǵy da «rómki» qaǵystyrdy. * * * Al Indıra Gandıdiń árýaǵy, Sonaý shalǵaıdan ańyrady. Ázirbaıjan QONARBAEV Mańǵystaý oblysy   Múıisti júrgizetin Berik SADYR