Esen Eleýken: «Jaıdarman» oınaǵandardyń oı-órisi joǵary bolady

 – El ózińizdi KVN arqyly jaq­sy tanıdy. Biraq, ózińiz KVN-da oına­dyńyz ba? Jalpy, bul salaǵa qalaı keldińiz?

– Mektep qabyrǵasynda júr­gen kezimde eptep oınaǵanym bar. Biraq ol tipten basqa KVN bolatyn, negizinen suraq-jaýap, taqpaq aıtý, qoıylym kór­setýmen ǵana shekteletin. Jáne jyl saıyn bir qoıylymdy qaıta­lap qoıa beretinimiz esimde... Keıin­nen joǵary oqý ornynda fakýl­tetaralyq jarystarǵa kóp qa­tys­­tym. Biraq, bul jerde de KVN-dy qaryq ettim dep aıta almaımyn. Negizinen uıymdastyrý jumystary jaǵynda júrdim. Týǵan jerim – Aqtóbe oblysy, Shalqar aýdany, Shetyrǵyz degen aýyl. Joǵary bilimdi Shymkentte aldym. 1996 jyldary Shymkentte orys tilinde KVN uıymdastyrdyq, al, 1999 jyly «Jaı­darman» oıyn­dary ashylyp, qazy­lar alqasynyń quramyna endim. Birde KVN-dy júrgizetin jigit aýyryp qaldy da amal joq, ózim júrgizdim. Jer­gilikti«Iýmaks» radıosynda ju­mys istep júrgendikten KVN júrgizý asa qıynǵa túsken joq. Jurt jaqsy qabyldaǵan sııaqty. Mine, sol kúnnen bastap meniń KVN-daǵy jańa jumysym bas­tal­dy dep aıtýǵa bolady. Bul oıyn­dy júrgizýshiniń mindeti tek ko­mandalardy tanystyryp, sheti­nen shaqyryp otyrý ǵana emes. KVN-nyń jaqsy ótýin aldyn ala josparlap, jınaqty ári qyzyqty bolýyna da kóp at salysýy qajet.

– Árıne, kórermen qaýym bizdiń KVN-dy ORT arnasynan beriletin orys­tyń KVN-ymen sa­lystyrady. Bul KVN men qa­zaq KVN-ynyń aıyr­mashylyǵy, ereksheligi bar ma?

– Bir-birine uqsaıdy deýge bolady. Biraq bizdiń KVN-da kóp dúnıeni qazaqy mentalıtetke laıyqtap aldyq. Jasyratyny joq, orys tilinde ótetin KVN-da qysqa etek kııý, ashyq-shashyq júrý, anaıylaý ázilder aıtýǵa ruq­sat etilgen. Al biz ulttyq erek­shelikterdi eskere otyryp KVN-ǵa qazaqy ortaǵa saı kele­tin konkýrstar qostyq. Ras, orys­tardan kóshirip alǵan dep te aıtady. Biraq KVN-dy orystyń oıyny dep aıtý qate. Ony Keńes odaǵy kezinde oılap tapqandyqtan bárimizge ortaq oıyn.

– Basqa elderdiń KVN koman­da­lary­men baılanys, qarym-qatynas bar ma?

– Baılanys bar. Osy oıyndy túrkitildes elder arasynda ótkizýdi josparlaǵanymyzǵa biraz boldy. Bastapqyda bir-birimizdi túsine almadyq. Jyl saıyn Sochıde ha­lyqaralyq KVN odaǵynyń jıy­ny ótip, komandalardy lıga­larǵa bóledi. Sol jıynǵa ar­naıy baryp, komandalardyń birazy­men sóı­leskenbiz. Bári qoldaǵan sııaq­ty bolǵan. Biraq keıinnen umy­tylyp ketip jatty. Sodan áleý­­met­tik jeliler arqyly tatar,­ bash­qurt, qyrǵyzdarmen baı­­la­nysyp, 2015 jyldyń jel­toq­­sanynda Qyrǵyzstanǵa bar­dym. Ras, aldynda qyrǵyz koman­da­lary Almatyǵa kelip, óner­le­rin kórsetip júrgen. Biraq deń­geı­le­ri tómen edi. Sol joly qyr­ǵyz­dyń «Tamashoý» degen lı­ga­sy­nyń basshysymen kelisip, qol alysyp, 2016 jyly olardyń myq­ty komandasy bizge kelip oınady. Bastapqy kezde arnaıy festıvaldarǵa shaqyramyz dep edik, olar bizdiń chempıonatqa tolyq qatysamyz dep sheshipti. Táýe­kel dep ruqsat berdik. Jap-jaq­sy óner kórsetip, jartylaı fı­nalǵa deıin bardy.

– Sonda olar qyrǵyz tilinde óner kórsetti me?

– Joq, qazaq tilinde oınady. Biz aqpan aıynda Bishkekke barǵanda qyrǵyz tilinde oınadyq. Tildiń esh qıyndyǵy joq. Jigitter jarty-aq kúnde meńgerip aldy. Keıbir qıyn sózder ǵana bolmasa, bul eki ult bir-birin op-ońaı túsinedi. Sodan Bashqurtstannyń jazǵy kýbogy týraly afıshany kórip qalyp, basshylaryna shyǵyp edim, «kelińiz» dedi. Tez arada Oral qa­lasyna jetip, jergilikti bir komandany ala salyp kólikpen Ýfa­dan bir-aq shyqtyq. Shynyn aıtý kerek, bizdiń kelgenimizge olar da ań-tań boldy. Árıne, bashqurt tili qyrǵyzdykine qaraǵanda eptep qıyndaý. Bir tún daıyndaldyq. Er­teńinde qatysyp, bas júldege ıe bolyp, endi ózimiz ań-tań boldyq. Sóıtip, olardy Astanada ótetin qala ákiminiń kýbogyna shaqyrdyq. Olar keldi, kórdi. Keıbir jaıttardy túsindirdik. Bashqurtstanda úlken lıgalar negizinen orys tilinde júredi. Áli kúnge habarlasyp, aqyldasyp turamyz. Sol jyldyń qazan aıynda tatar baýyrlar shaqyrdy. Oǵan da Oraldyń koman­dasyn alyp bardym. 18 komanda qatysty. Ol jerde de bas júldeni jeńip aldyq. Sonaý Kavkazda bizge jaqyn tórt ult bar. Qumyq, noǵaı, balqar, qarashaı. Olarmen de kelisip, Alla qalasa, osy aıda sol jaqqa jol júreıin dep otyrmyz. Odan keıin Qaraqalpaqstan, О́z­bekstan, Mońǵolııadaǵy qandas­tary­myzben baılanystyq. 2014 jyly Qytaıdaǵy baýyr­las­tary­myzdyń ótinishi boıynsha Shanhaı qalasynda KVN oıyn­da­ryn ótkizgenbiz. Sodan beri baı­lanysymyz úzilip qalyp edi. Qaı­tadan habarlasyp, mamyr aıy­nyń basynda taǵy festıval ótkizbekshimiz. Noǵaı, qumyq, qa­­rashaı, balqarlarǵa barǵanda so­­lardyń tilinde oınaıtyn bo­lamyz. Olar bizge kelgende qa­zaq­sha oınaıdy. Sol jaqtyń ji­git­terimen sóılesip júrip, ózim de tilin meńgerip qaldym. Mine, osylaısha qazaq KVN-y ha­lyq­aralyq deńgeıde óner kórsetýde.

– Bizdiń KVN-da komanda músheleriniń turaqtylyǵy joq sııaqty. Osy KVN arqyly tanylǵan jastar kóp uzamaı basqa salaǵa, ásirese, telearna salasyna ketip qala beredi. So­dan ba, kórermen jas koman­dalardy shatastyryp jatady.

– Bul kásipqoılardyń emes, áýesqoılardyń óneri. Sondyqtan, 4-5 jyl oınaǵannan keıin jigit­terdiń óz mamandyǵy nemese bas­qa sala boıynsha aýysyp ketip ja­tatyny ras. KVN-da olarǵa esh­kim aqsha tólemeıdi ǵoı. Biraq, baıqaısyz ba, KVN oınaǵan jigit­terdiń óz zamandastarynan aqyl-oıy, ıntellektýaly joǵary, tár­bıeli bolady. Men osyǵan qýanamyn.

– KVN-nyń atyn aýystyrý máselesi de biraz «jyr» bolǵan sııaqty. О́tkende Ońtústik Qa­zaq­stan oblysynyń ákimi de bul týrasynda pikirin aıtyp qaldy...

– Negizi «Jaıdarman» degen bul telearnadaǵy arnaıy baǵdar­la­manyń aty. «KVN» sózin dálme-dál aýdaratyn bolsa, «Kóńildi tapqyrlar klýby» degenge kel­meı­di. «Veselyı» sózi «kóńildi» emes, «ázilqoı» degenge kóbirek keledi. Al, «Klýb» degenimiz «otaý». Sonda «Ázilqoılar men tap­qyrlar otaýy» bolýy tıis. Qys­qartyp aıtsaq – ÁTO. Jalpy, qazaq tilindegi qysqartylǵan sóz­der aıtýǵa yńǵaıly emes. Son­dyq­tan, oılasa kele «KVN» degen ataý­men qaldyq. Qazir bizdiń uıym «Qazaqstan KVN odaǵy» dep atalady. KVN-dy KTK dep aýys­tyrýdyń da qajeti joq. Bul halyqaralyq brend. «Jaıdarman» degen jaıdary adam degendi bil­di­redi. Biraq jasyratyny joq, el bul baǵdarlamaǵa qatysqan oıyn­shylardy jaıdarmanshylar dep ketti. Sahnaǵa KVN dep emes, «Jaıdarman» dep te shy­ǵyp jatyrmyz. Halyq jyly qa­byldady.

– Jalpy, KVN-nyń basty maqsaty ne? Oıyn aldynda ko­man­dalardyń ssenarıılerin bir súzip shyǵasyzdar ma? Sse­na­rııge baılanysty syndar kóp aıtylady ǵoı.

– Bir emes, birneshe ret súzip shyǵamyz. O basta anaıy ázilder bolǵany ras. Qazir toqtady. KVN de únemi daıyndyq, jattyǵýdy talap etedi. Bir-eki jyl oınamaı qal­ǵan komandalar sahnaǵa shyq­qan­da qatty qınalady. Taǵy bir eskeretin másele, KVN oıyn­shylary kásipqoı emes. Teatr bitir­megen. Tek qyzyǵýshylyqpen kel­gen. Kóbinese ssenarııdi óz­deri jazady. Árıne, baǵyt-baǵdar beremiz. Degenmen de, sátsiz shy­ǵyp, synǵa iligip jatqandary da kóp. Búgin jazylǵan ázildiń bir aıdan keıin arnadan kórsetkende ózektiligi bolmaı qalýy múmkin. Menińshe, KVN-nyń basty maqsaty – qoǵamda bolyp jatqan keleńsiz jaıttardy utymdy ázil arqyly kórsetý. Ár ázildiń astarynda shyndyq bar.

– Sońǵy márte KVN-da­ǵy ­qan­daı ázilderge shyn kóńi­li­ńizben rıza bolyp kúldińiz?

– Azamattardy tirkeýge baı­lanysty ázilge qatty rıza bolyp kúldim. Bir jigit tirkeýge kelemin dep shirkeýge kirip ketedi. Aldynan shyqqan dinbasy «Balam, kire ǵoı» deıdi. Bul «Tirkeý me?» deıdi ǵoı. «Joq, tirkeý emes, shirkeý». «Oı, adasyp ketippin ǵoı» dese, «Bizge adasqandar ǵana kiredi ǵoı... Kire berseıshi» deıdi anaý. Sosyn «Aldyńǵy jyly Almatyny qaıta-qaıta topan sý basty. Kósheniń bári selge toldy. Sý degen beıpil aǵyp jatyr. Mine, kórdińiz be, ta­bıǵattyń ózi Balandınge sý jiberip, chempıon bolýǵa jaǵdaı jasady» degen ázil de óte sátti shyqty.

– Jalpy, KVN-da bılet satý, demeýshi tabý máselesi qalaı sheshilgen?

– Qazir qundylyqtar ózgerdi ǵoı. Buryn bir japyraq qaǵaz úshin oınaıtyn komandalar bar edi. Qazir júlde qoryna qaraıdy. Son­dyqtan, demeýshi mindetti túrde kerek. Aımaqtarda bolǵan oıyn­darǵa jergilikti ákimdik qoldaý kórsetip jatsa, bılet satylmaıdy. Jalpy, KVN-nyń bıletteri tez ótip ketedi. Zaldy toltyra almaý degen másele eshqashan bol­ǵan emes. Jáne bılet baǵasy da qymbat emes. Jastardyń, stý­dent­terdiń qaltasyna laıyq. Al de­meýshi máselesinde bizge negizi­nen telearnalar kómektesedi. Baǵdarlamamyzdy satyp alady. Sondaı-aq, «Nur Otan» partııasy, jastar departamenti, ákimdikter demeýshi bolady. KVN jyl saıyn qanat jaıyp keledi. Qazir onǵa jýyq oblystarda oblys ákiminiń kýbogy úshin chempıonattar ótip jatyr. Odan bólek, elimizde kórikti jerler kóp qoı, jaz kezinde Baıanaýyl, Býrabaı, Alakól, Qap­shaǵaıǵa baryp oıyndar uıym­dastyramyz. Biraq, shynyn aıtý kerek, kommersııalyq baǵytta jo­balarymyz bar, al bul iske qol ushyn sozyp jatqan kásipkerler joqtyń qasy.

– Áńgimeńizge raqmet.

Áńgimelesken Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan»