Bir jasyńyz qutty bolsyn!

Naýryzdyń 14-i – Qa­zaq­­stan­nyń batys aı­maǵyna ǵana tán kórisý kúni. Bul kúni búkil aǵaıyn-týma áý­lettiń bas ıesine, aýyl-aımaq sol jerdiń aqsaqa­lyna, jasy kishi úlkenge ar­naıy baryp, qol berip kórisip, «bir jasymen» qut­tyqtaıdy. Ási­rese, bul – bala-shaǵa­nyń merekesi. Ala tań­nan ár úıdi aralap, úlken­ge sálem beretin baldyr­ǵandardyń búkil qoıny-qonyshy táttige tolyp, artylǵanyn dorbaǵa, paketke toǵytady... Jalpy, kórisý dástúri tek batys qazaqtarynda ǵana emes, elimizdiń kóp jerinde bol­ǵanǵa uqsaıdy. Shákárim Qudaı­berdi­ulynyń balasy Ahat óz jazbalarynda «14 mart – eskishe 1 mart. Ákeı aıtty «Búgin eskishe 1 mart, qazaqsha jańa jyl, Ulystyń uly kúni deıdi. Al jańa jyldyń burynǵy aty – Naýryz, bul farsy tili, jańa kún degen sóz. Qoja-moldalar eski ádetti qaldyramyz dep, qurban, oraza aıttaryn ulys kúni degizip jibergen. Eski qazaqsha, eski túrikshe jańa jyl kúniniń aty – ulys. Jańa jyl basynyń ulys ekenine mynadaı dálel bar. «Ulys kúni qazan tolsa, ol jyly aq mol bolar. Uly kisiden bata alsa, sonda oljaly jol bolar» degen...».

Buryn...

Ákemiz aýyldyń qadir­mendi aqsaqaly bolǵan soń shyǵar, bizdiń úıde «kórisý kúniniń» tańy tym erte «ata­tyn». Anamyz tún orta­sy­nan turyp, tabaq-ta­baq baýyr­saǵyn pisiredi. Das­tar­qan jaıylyp, bar tátti kebejeni tastap shyǵady. Jeti shelpek ortadan oryn alady. «Birinshi kim kelip kóriser eken?!» – ata-anamyzdyń kó­keıinde osy suraq turatyn. Byl­tyr­ǵy, arǵy jylǵy kóri­sý kún­deri eske alynyp, «jyl jaq­sylyǵymen kelgeı» de­gen ıgi tilek tildiń ushynan tógile beretin... Al biz, kishkentaılar she? Úıge úlken kisi kelip qalmas buryn óziń baryp kórisip, batasyn alý, qaltany kámpıtke toltyrý – árbir balaǵa syn. Tipti, óziń birge oınap júr­gen qurbyńnyń aldyn orap, eń tátti, eń ádemi sııapatty ıelenseń, abyroıyń asqaq­tap, qataryńnyń aldy ata­na­syń. Úlkender de erte tur­ǵan, aldymen kórisken ba­la­larǵa erekshe yqylas tany­typ, aıryqsha bata bere­tindeı.

Almatyda

Týǵan jerden alysta, oń­tús­tik astanada júrgende jalpy batystyqtar – oral­dyq, aty­raýlyq, mańǵys­taýlyq, aqtóbelik dos-jaran – bir-birimizdi bir úıdiń, bir aýyldyń balasyndaı jaqyn tartatynbyz. Joǵaryda atal­ǵandarǵa О́zbekstannan kelgen qandastar da qosylatyn. Biz­­di, ásirese, biriktiretin, óz­­­ge­­ler qyzyǵa da qyzǵana qa­raı­­­tyn dástúr – dál osy kó­ri­sý edi. Beıneýden kelgen Saǵyn­dyq kýrstasym birer jas bolsa da úlkendigin bul­dap, «áı, baldar, aqsaqalǵa aman­daspaısyńdar ma?!» dep aldymyzdan shyǵady. Sol kúni «Mııalynyń ıbaly qy­zy Saltanat kelip kóriskende bere qoıamyn ǵoı» dep, qalta­ma birer kámpıt salyp júre­min. Tús aýa fılologııa fa­kýl­­tetinen sabaqtan jańa tara­ǵan Batyrbolat jetedi. Al nókis­tik Baýyr­janǵa baryp kóri­sý – bizdiń mindet. Kishimiz ǵoı. Bul – shyǵystaný fakýl­te­tindegi jerlesim Gúlimge, fılosofııa jáne ekonomıka fakýltetindegi aýyldasym Ǵa­lııaǵa dostarymdy erte arnaıy «kórise» baryp, arqa-jarqa áńgimemen sháı iship qaıtýǵa múm­kin­dik beretin tamasha meıram bolatyn. Osylaısha, máre-sáre bolǵan batystyqtarǵa búkil Almaty qyzy­ǵa qaraıtyndaı kórinetin. Bul – búkil Or­talyq Azııa atap ótetin áz-Naý­­­ryzdan, kún men túnniń teńe­letin sátinen múlde bó­lek, basqa meıram edi.

Bul qandaı meıram?

«Kórisý – Batys Qazaqstan aıma­ǵynda ǵana saqtalǵan ejel­gi dástúr. Jańa jyldy Baı­baqty Qazybek kalendary boıyn­sha qarsy alatyn aımaq tur­ǵyndary 14 naýryzdy kórisý (ıaǵnı, qaýyshý) kúni dep ataıdy. Bul kúni aýyl turǵyndary er­te turyp, eleń-alańnan jasy úl­ken adamdarǵa sálem beredi. Kór­shi-kólem bir-birine «Jasyń qutty bolsyn!», «Jasyńa jas qosylyp, ǵumyryń uzaq bolǵaı!» dep tilek aıtady. Kórisý kúni bu­rynǵy ókpe-renish keshirilip, araz­dyq umytylady, kórshi-kólem bir-birin sheke asyna shaqyryp, meımandardyń otbasyna, aǵaıyn-týysyna amandyq-saýlyq, qut-bereke tileıdi. Kórisý – tek adamdardyń bir-birine amandasyp, jaqsylyq tileıtin qaýyshý merekesi ǵana emes, jasy úlkenge izet kórsetip, iltıpat bildiretin dástúrli kórinis. О́ıtkeni «Kórisý» salty bir kúnniń aıasymen shektelip qalmaıdy, jyl boıy jalǵasa beredi. Áldeqandaı sebeppen 14 naýryz kúni bolmaǵan, syrt jaqta júrgen kez kelgen adam aýylǵa joly túsken boıda qarııalardyń qolyn alyp, sálem berýi tıis». («Batys Qazaqstan oblysy» ensıklopedııasynan)

14 naýryz qaıdan shyqty?

Jalpy osy meıram-salttyń qaıdan shyqqany jóninde naqty derek tabý qıyn. Burynyraq jyl basy, ıaǵnı naýryz aıynyń birinshi kúni sanalatyn bul merekeni Reseıdiń ıýlıan kalendarynan grıgorıan kalendaryna aýysqanda paıda bolǵan 13 kúndik aıyrmashylyqqa joryp júretinbiz. Tarıhqa kóz jibersek, Reseıdiń kóne kalendaryn I Petr ózgertipti. Patsha Jarlyǵy boıynsha orystardyń «dúnıe jaralǵannan beri sanalyp kelgen 7208 jyly» endi «Hrıstos týǵannan beri 1699 jyl» sanala bastaǵan. Sóıtip, 1700 jyldyń 1 qańtarynda Jańa jyldy orystar da sol kezdegi barsha eýropalyqtarmen birge atap ótken. Biraq keıin Eýropa elderi grıgorıan kúntizbesine kóshkende, Reseı 13 kúndik aıyrmashylyǵy bar eski kalendarymen qala beripti. Memleketaralyq dıplomatııalyq qarym-qatynasta eleýli qıyndyq týǵyzatyn bul «qateni» túzegen V.Lenın eken. 1918 jyly 24 qańtarda qol qoıylǵan «Rossııa respýblıkasynda batys eýropalyq kalendardy qoldaný týraly dekretke» sáıkes, 1918 jyly 31 qańtardan keıin keletin kún 1 aqpan emes, 14 aqpan bolyp eseptelgen. Keńes kezinde «Uly Oktıabr (qazan) sosıalıstik revolıýsııasynyń» (eskishe 25 qazanǵa sáıkes keletin) kezekti merekesi 7 qarashada toılanǵan sebebi sondyqtan. Mine, Qazaqstannyń batys óńirinde naýryzdyń alǵashqy kúni, jyl basy retinde 14 naýryz atalyp ótiletini osy ıýlıan kalendarymen baılanysty emes pe eken? – degen boljamymyz bar. О́ıtkeni, el ishindegi egde kisiler áli kúnge deıin ár aıdyń basyn 14-inen eseptep, «naǵyz aı endi bastaldy» dep otyratynyn qulaǵymyz shalǵan.

Baıbaqty Qazybek degen kim?

Joǵaryda Batys Qazaqstan ensıklopedııasynan keltirgen úzindide halyq astronomy Baıbaqty Qazybek týraly tam-tum aıtyldy. Ondaǵy derek boıynsha, 1869 jyly Sankt-Peterbýrgtan shyqqan «Túrki tilderiniń 2 tomdyq salystyrmaly sózdiginde» L.Býdagov «Qazybek Naýryzdyń» «Jas Naýryzdan» (22 naýryzdan) 10-11 kún erte keletinin jazypty. Bir qyzyǵy, bul kún qaıyrý júıesin orta ǵasyrlarda kúlli Orta Azııa halyqtary qoldanǵan kórinedi. Bul mereke týraly taǵy bir derek 1900 jyly Qazan baspasynan shyqqan «Tizbelik kórsetkishter» jınaǵynda da bar eken. Munda qazaqtyń tarıhy men etnografııasyn zertteýshi ǵalym A.Alektorov Baıbaqty Qazybek kalendary týraly da aıtyp ótken. Qazaqtyń áıgili jazýshysy Ǵabıt Músirepov 1977 jyly 18 naýryzda «Qazaq ádebıeti» gazetinde osy týraly arnaıy másele kóterip, «bul jaıdy bizdiń Batys Qazaqstan ǵalymdary bilýge tıisti» depti. Alaıda, osy másele áli kúnge deıin júıeli zertteýshisin tappaı jatqan syńaıly. Tipti «Halyq kalendary» atty tamasha kitap jazyp, álemdik jáne qazaqy jyl qaıyrý dástúrin tereń zerttegen Myńbaı Ysqaqov aǵamyz da Batys Qazaqstandaǵy kórisý dástúri týraly eshteńe aıtpapty. Aıtpaqshy, búginde ómirden ótip ketken ardager, ańshylyq dese isher asyn jerge qoıatyn Esqaıyr Sısenov aqsaqal da «Qazybek naýryz (14 naýryz) kúni qandaı aıaz, qandaı qalyń qar bolsa da, saryshunaq tyshqan dalaǵa shyǵyp, aınalasyn barlaıdy, inin tazartady» deýshi edi. Ǵumyryn dalada, túz taǵysynyń minez-qulqyn baǵýmen ótkizgen jannyń bul sózine kúmándanýdyń reti joq. Qalaı bolǵanda da 14 naýryz – áldebir astronomııalyq qasıeti bar erekshe kún bolǵany, ony atalarymyz baıqaı bilgeni ras sekildi...

Bıyl

Mańǵystaý oblysynda kórisý kúnin jergilikti jurt «amal» dep ataıdy. Sońǵy jyldary bul merekeni jergilikti bılik, oblys basshylary kópshilik sharaǵa aınaldyryp, Otpan taý basyndaǵy Adaı ata kesheninde keńinen atap ótýdi dástúrge aınaldyrǵan. «Amal» (hamal) – naýryzdyń kóne ataýy. Hamal, sáýir, zaýza, saratan, áset, súmbile, mızan, aqyrap, qaýys, jedi, dálý, hut dep keletin arabsha aı ataýlaryn kúndelikti turmysta qoldanatyn kónekóz qarııalar el ishinde áli de bar. Oral qalalyq mádenıet bólimi bıyl tuńǵysh ret Kórisý kúnine oraı merekelik shara uıymdastyryp jatyr. Dına kúıshi atyndaǵy jaıaý kóshege arnaıy sahna qurylyp, án-kúı, sahnalyq kórinister qoıylmaq. «Jınalǵan el-jurtqa merekeniń mán-maǵynasy túsindirilip, úlkenderdiń qolyn alamyz, bata beriledi» deıdi bólim basshysy Saıran Dúısentegi. Al jergilikti jurt áýlıe sanap, basynan zııaratshylar úzilmeıtin Dádem ata mekeninde Kórisý merekesi bıyl ekinshi ret ótkizilgeli otyr. Dádem ata – Jumaǵazy qaziret qorynyń tóraǵasy Ǵarıfolla Jambozov Ulystyń uly kúnine oraı arnaıy mal shalyp, elge syıly aqsaqaldardy shaqyryp qoıǵan. - Bıylǵy baǵdarlamada Kórisý kúni, ólke tarıhy boıynsha shejire áńgimeler aıtylady, taqyrypqa saı terme, kúı, batyrlar jyry oryndalady. Facebook áleýmettik jelisinde jarııalanǵan «Jyl adamy» baıqaýy boıynsha ár túrli atalym ıelerin marapattaý rásimi ótedi, - deıdi osy sharany uıymdastyrýshylardyń biri, «Telegeı» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Nurlan Sádir. P.S. Sonymen, túbi qaıdan shyqsa da, Kórisý – tamasha dástúr, ımanı salt ekenin eshkim joqqa shyǵara qoımas. Alysty jaqyndatatyn, ókpeni keshiretin, tatýlyqty arttyratyn mereke – Kórisý aıty qutty bolsyn! Bir jasyńyzben, aǵaıyn! Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan» ORAL