Respýblıkamyzdaǵy qurylys jumystary qarqyndy júrip kele jatqan óńirlerdiń biri – Aqtóbe. Munda ótken jyly qurylys salasyna salynǵan ınvestısııanyń kólemi 200 mıllıard teńgeden asyp túskeni osy pikirimizdiń basty bir dáleli. Al bıylǵy jyly oblysta kem degende 250 mıllıard teńgeniń qurylys jumystary atqarylady dep kútilýde. Medaldyń eki jaǵy bar degendeı, saladaǵy mundaı aýqymdy ister eń birinshiden orasan mol ári san alýan qurylys materıaldaryn qajet etetini de aqıqat. Bul óz kezeginde qýatty qurylys ındýstrııasyn qurý qajettigin týǵyzady.
Osy arada óńirdegi qurylys materıaldaryn shyǵaratyn kásiporyndar tapsyrys berýshilerdiń suranysyn qanshalyqty deńgeıde ótep júr degen saýal týyndaıdy. Jergilikti ónim mólsheri qandaı kólemde? Mine, osy basy ashyq saýalǵa tolyqqandy jaýap berilgende ǵana aımaqtaǵy qurylys ındýstrııasynyń qaýqary jónindegi áńgimeni odan ári jalǵastyrýǵa bolatyn shyǵar. Aldyn ala jasalǵan esepter men taldaýlar óńir kem degende qurylys materıaldarymen ózin jetpis paıyzǵa qamtamasyz ete alatynyn kórsetedi.
Áıtse de osy múmkindik tolyqtaı paıdalanylyp júr dep aıtýǵa aýyz bara bermeıdi. Munyń basty syryn óńirdegi birqatar jergilikti quzyretti memlekettik organdardyń qurylys kásiporyndarymen qoıan-qoltyq, tikeleı jumys júrgizip otyrmaǵanynan izdegenimiz jón sekildi. Aımaqtaǵy qurylys materıaldaryn shyǵaratyn kásiporyndardyń júktemesi 30-40 paıyzdyń tóńireginde bolyp júrgeniniń bir syry osynda jatpasyna kim kepil? Sonyń saldarynan qurylys kompanııalary ózderine qajetti materıaldardyń biraz bóligin shetelderden satyp alyp kelýge májbúr. Munyń ózi qosymsha shyǵyn ekeni belgili. Onyń ústine bul jaıt qurylys baǵasynyń ózindik quny joǵarylaýyna áserin tıgizbeı tura almaıdy. Aqtóbe oblystyq ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń basshysy Erlan Nazarovtyń aıtýynsha, shet elden tasymaldanǵan taýarlar Reseıden, Qytaıdan, Germanııadan, Polshadan jáne Belorýssııadan jetkizilgen. Jasalǵan taldaýlar syrttan ákelinetin qurylys taýarlarynyń teń jartysy qashyqtyǵy eki myń shaqyrym aımaqqa ornalasqan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderden kelgenin aıǵaqtaıdy.
Árıne, yqpaldastyqqa túsken memleketter arasyndaǵy taýar almasýlardyń mundaı túrin esh aıyptaýǵa bolmaıdy. Bul geosaıası turǵydan ǵana emes, sonymen birge geoekonomıkalyq turǵydan da qajetti is bolyp shyǵady. Bul arada gáp basqada. Gáp – dál sondaı materıaldardy shyǵaratyn múmkindik jáne kúsh pen áleýet ózimizde bola tura, ony ózgelerden joǵary baǵaǵa satyp alyp, jetkizýimizde.
Endeshe, oblysta syrttan keletin qurylys materıaldaryn azaıtýdyń, tipti óz ýaqyty kelgende toqtata qoıýdyń joldary qandaı bolmaq? Birinshiden, óńirdegi búgingi qurylys ındýstrııasy áleýeti asa bir qýatty bolmasa da, sonshama qaýqarsyz emes ekenin de basyn ashyp aıtqan jón. Sózimiz jalań bolmas úshin buǵan birer mysal keltire ketkenimiz artyqtyq ete qoımas. Aıtalyq, ótken jyly óńirde qurylys materıaldary óndirisiniń kólemi 20 mıllıard teńgeni quraǵan. Qajetti qurylys materıaldarynyń jetpis paıyzy jergilikti qurylys ındýstrııasy ónimderiniń esebinen jabylǵan. Az ba, kóp pe bilmeımiz, degenmen, munyń ózi qanaǵat tutýǵa turatyndaı kórsetkish ekeni talassyz.
Sóz joq, qanaǵatshyldyq jaqsy qasıet. Degenmen, qoǵamdyq ómir, sonyń ishinde qurylys salasy bir orynda turmaıtynyn eskersek, búgingi jetistik erteńge ólshem bola almaıtynyna eriksiz kelisýge týra keledi. Budan shyǵatyn túıin bireý-aq. Bul qurylys ındýstrııasyna jańa qarqyn týǵyzý. Aqtóbe oblystyq qurylys, sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasynyń basshysy Serik Tólenbergenovtiń gazet tilshisine málimdegenindeı, ony odan ári órkendetý jáne tabysty júrgizý úshin óńirde mol múmkindikter bar. О́ıtkeni, aımaq aýmaǵynda salaǵa qajetti shıkizattar da, qazba baılyqtary da jetkilikti. Bir sózben aıtqanda, túrli qurylys materıaldaryn, onyń ishinde kirpish túrlerin, qıyrshyq tastar men qumnyń san alýan túrin óndiretin kásiporyndar da jeterlik.
Másele munda emes, másele solardyń óndiretin ónimine naqty esep jetise bermeıdi dep tujyrym jasaýǵa bolady. Sondyqtan, qurylys kásiporyndary tolyq qýatynda jumys isteýi qajettiligi eshqandaı talas týǵyzbaıdy. Aqtóbedegi qurylys ındýstrııasynyń ónimderi aldaǵy jyldarda aımaqtaǵy qurylys salasyn tolyq qamtamasyz ete ala ma? Buǵan kúmán keltirý qıyn-aq. Tipti, olar taıaýdaǵy jyldarda qajetti qurylys materıaldarymen ózderin qamtamasyz etip qana qoımaı, artylǵanyn syrtqy rynokqa shyǵarýy da ábden múmkin. Qaıtip, qalaı? О́ıtkeni, qazir oblysta jergilikti materıaldy múmkindiginshe mol paıdalaný, qazaqstandyq úlesti kóbeıtý jáne ımporttyq taýarlardy birtindep yǵystyryp shyǵarý jóninde keń kólemdi ári keshendi baǵdarlama jasalǵan. Mundaǵy is basynda júrgen azamattar jergilikti qurylys materıalyn paıdalanýdy jalań maqsat dep eseptemeıdi. Basty maqsat ony sapaly shyǵarý bolyp otyr. Ras, buǵan deıingi tájirıbede birqatar jergilikti materıaldardyń sapasyz shyǵarylý kórinisteri de kezdesti.
Mundaı jaǵymsyz jaıt qurylystyń sapasyna teris áserin tıgizbeı qoımaıdy. Oblysta syrttan keletin qurylys taýarlaryn azaıtý máseleleri tek bir baǵdarlama kólemimen ǵana shektelmeıdi. Sondaı-aq, bul úshin óńirde búgingi kúni álemdegi jetekshi óndirisshilerdiń qatysýymen jańa zaýyttar ashý qarastyrylýda. Sonymen birge, qazirgi kezde qurylysta qoldanylyp júrgen ımporttyq taýarlardy túgelge derlik kólemde jabý maqsatynda birqatar ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý kózdelgen.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe oblysy