Kóne men jańa úılesim tapqan

Úndistandy zertteý men sıpattaý, Úndistannyń biregeı alýan túrliligin oqyp-taný teledıdardyń neshe túr­li ar­na­laryn qaraǵan tárizdi, ár­qaısysy jeke bir álem. Tarıh pen jaǵrapııanyń osyn­daı ún­desýin álemniń qaı túp­kirinen de izdep taba almaı­syz. Tús­ter, tal­ǵamdar, kóz­qaras­tar men dybys­tardyń úılesýi – tek Úndistanǵa ǵana tán erekshe qasıet bolsa kerek. Úndistannyń «alýan túrliligine qaraı biregeımiz» – eldiń ózi maqtan tutatyn ulttyq urany, biz ony attap óte almaımyz. Munda úndister men mu­syl­mandar, sıkhıler men býddızmdi ustaný­shylar, aýyl men qala halqy, boı kótergen záýlim ǵımarattar men halqy tyǵyz qo­nystanǵan túkpirler, ógiz jegilgen arbamen nemese metromen júrý, jańa tehnolo­gııa­lardy paıdalaný men úıde shyraq jaǵý tárizdi ejelgi salt-dástúrler men qazirgi tirshilik áreketi tyǵyz úılesim tapqan. Osy elde tilge shorqaq adamdardy mıllıondap kezdestirýge bolady, Úndistan táriz­di etnostyq jáne mádenı alýan-túrliligi jaǵynan baı el álemniń esh jerinde joq; halyq 28 tildiń 1600 dıalektisinde sóı­leı­di, árbiri til erekshelikteri, kıim úlgileri, taǵamy men mádenıeti jaǵynan bir-birinen ózgeshe keledi. Osyndaı aıyrmashylyq keı­de jandy túrshiktirip qana qoımaı, shıelenistire túsedi, muny moıyndaǵanymyz jón. Úndistan – osyndaı bir-birine qa­ra­ma-qaıshy nárselerdiń úılesken jeri. Mem­lekettiń alǵashqy Premer-mınıstri Djavaharlal Nerý osyǵan oraı: «Berik jáne kózge kórinbeıtin baýlarmen túıin­del­gen memleket... Ejelden ańyzǵa aınal­ǵan osy eldiń sıqyry basyńyzdy aınal­dy­ryp ta ketedi. Úndistan – qııal men daq­pyrt, arman men kókseý, shynaıylyq pen jasandylyq qatar kórinis beretin birden-bir memleket», dep sıpattama bergen. Shynynda da Úndistan – ejelgi halyq da­nalyǵy, fılosofııa men rýhanı oı-pi­kirler, túrli dinder men tilder toǵysqan memleket. Osymen bir mezgilde 4 500 jyl boıy qa­lyp­tasqan tarıhy bar el. Alaıda, munda áli kúnge deıin jylan­dardy dýalaý­shylar, qa­ıyr­shylar men taqyr kedeıler tirshilik etedi. Álemde bedeli artyp kele jatqan Úndi­stannyń qazirgi basty keıpi mynadaı: baı­lary­nyń sany 300 mıllıonnan asatyn, jedel qarqynmen damýshy ekono­mıkasy bar, mıl­lıo­nerleriniń sany jaǵynan AQSh-tan da alda kele jatqan, álemniń eń tanymal korporasııalary men qarjy uıymdary ınvestısııa salǵan memleket. Oǵan qosa, elde demokratııa baryn­sha keń qanat jaıǵan. Shynymen de, el ekonomıkasyndaǵy túbe­geıli ózgeristerdiń arqasynda qa­ıyr­shyǵa toly memleket degen taptaýryn pikir keıinge ysyry­lyp, qazir Úndistan álem­degi eń jańa, demo­kra­tııaly memleket­ter­diń qa­ta­ryna qosylyp otyr. Eldiń alýan túr­li­li­gine qaramastan, Úndistan álemdik deń­geı­ge kóterilip keledi. Keń-baıtaq eldiń (aýmaǵy jóninen álemde 7-shi orynda) etnostyq alýan túr­liligine qaramastan, konstıtý­sııa­lyq qury­lymy bir mem­leketke saparǵa shyqqanmen birdeı. Álemdegi eń bıik taý – Gımalaı shyń­dary­nyń baýra­ıyn­da jatqan Úndi­stannyń san alýan­dy­ǵyna tańdaı qaqpasqa bolmaıdy. Talaı aqyndar eldiń soltústigindegi Kashmırge óz jyrlaryn arnasa, al saıahat­shy­lar bolsa, Úndi­stanǵa «jerdegi jumaq» degen sıpattama bergen. Shynynda da, qar jamylǵan taý shyńdary, ǵajaıyp kólderi, shegi joq orman­dary, forel balyǵy júzetin móldir sýlary as­tas­qan kórinis­terdiń adam boıyna rýh beretini anyq. Úndi­stan­nyń soltústigindegi Pendjab, Hımachal, Ýttaranchal, Ýttar-Pradesh tá­riz­di shtat­tary tamyl­jy­ǵan tabıǵatymen erekshelense, shyǵy­syndaǵy Batys Bengal men Sıkkım de Gımalaı taý tizbekteri jáne Úndistannyń Brıtanııadan táýelsizdik al­ǵa­nyn aıshyqtaıtyn sáýlet óneri­niń úlgi­leri adamǵa ózinshe bir áser beredi. Eldiń oń­tús­tigine qaraı saıahattap shyq­sańyz, jer bederi, sáýlet, salt-dástúrler, adamdar olar­dyń kıim úlgileri, bári-bári bir mezette ózgerip shyǵa keledi. Gımalaı taý shyń­darynan bastaý alatyn iri ózen­deri­men áıgili Úndi­stannyń ózegindegi shal­ǵyndar boıymen saıahat jasaý bir ǵanı­bet. Úndistannyń ejelgi mıfolo­gııasy bo­ıyn­sha, solardyń eń ózgeshesi – Gang ózeni. Mıllıon­daǵan dindarlardy qyzyqtyryp, adamnyń boıyna rýhanı kúsh beretin Varanası qala­syna, sondaı-aq danalar men gýrýlar medıtasııa jasaýdyń, spırıtızm men ıo­ganyń ejelgi ádisterine úıretetin soltús­tiktegi Rıshıkesh pen Harıdvarǵa úndister men sheteldikter kóp jınalady. Varanasıge jaqyn jerde basqa spırıtızm ortalyǵy – Sarnath orna­las­qan, munda Býdda ózge senimdiler úshin ósıetti sóz­de­rin ba­­ǵysh­ta­ǵan. Oń­tús­tikke qa­raı so­zylǵan ózen ja­ǵa­laýy hal­qy­nyń má­denıeti, ta­rıhy, sáý­leti men qor­sha­ǵan or­tasy el­diń basqa óńir­leri­ne múl­dem uq­sa­­maı­dy. Dál osy óńir – kóne dáýir men qa­zirgi zaman­nyń to­ǵys­qan je­ri. Chennaı – álem­­niń eń iri avto­kó­lik ón­di­rý­shileri má­shı­­ne­leri­ne arnap qo­­sal­qy ból­shekter shy­­ǵa­ra­tyn qa­la, al Bangalor qa­lasy – baǵ­­dar­lama­lyq jab­dyqtaý park­­teri­men jáne ja­ńa teh­no­lo­gııa­lar­­da­ǵy ınno­va­sııa­la­ry­­men tany­mal. Kór­­shiles Kerala qa­la­sy ur­paq­tan ur­paqqa qu­pııa syr bo­lyp kele jatqan dás­túrli terapııa men shóp tun­ba­la­rynan dárý­men da­ıy­ndaı­tyn ereksheligimen belgili. Mun­­da kel­seńiz ke­me bor­tyndaǵy as­pazshy­lar teńiz ónim­­d­eri­nen tamaq daıyn­da­ǵan mezette qa­ıyq­taǵy úıde ja­typ dema­lýy­ńyzǵa bolady. Eldiń kólde­neńi­men sozylyp jatqan ný ormandarda ósim­dikter qap­tap ósse, onyń ishinde jol­ba­rys­tar, múıiz­tum­syqtar jáne mysyq tu­qym­das basqa ań­dar­dyń túr-túri tirshilik etedi. Djıp má­shı­nelerine ne pilderge minip safarıge shyǵyp, koroldik Bengal jol­bary­syn ne azııalyq arys­tandy óz kózińizben kórýi­ńiz­ge bolady. Ekolog ǵalymdar men tynysh­tyq­ty, orman­nyń tabıǵı kórkin súıetinder úshin «Únsiz alqap» degen qa­lyń tropıkalyq or­ma­ndar­dyń sıqyrly shy­myl­dyqtarymen oral­ǵan «Saılent Valleı» ulttyq saıabaǵyn ara­laý­ǵa múm­kin­digińiz zor. Soltústik Úndi­stan­nyń Nılgırı taý silemderindegi jáne sol­tús­tik-baty­syn­daǵy Gat taýlarynyń baý­ra­ıyndaǵy saıa­baqtarda jabaıy ormandar ósedi. 237,52 shar­shy kılometrge sozylǵan saıa­baq – nebir tań­qa­larlyq haıýanattar, ek­zo­tıkalyq janýarlar men ósimdikter álemi­niń tirshilik ólkesi. Al­qap – syr men qupııaǵa to­ly tropı­kalyq or­manda adamzattan kóp bu­ryn, tipti osydan 50 mıllıon jyl buryn paı­da bolǵan bıo­lo­gııa­lyq-geogra­fııalyq DNK kóptep kezdesedi. Meńireý tynysh­tyqta ósetin ósimdik­ter men ómir súretin haıýa­nat­tardyń, qustar men jándikterdiń mundaǵy túr­l­erin álemniń esh aımaǵynan kezdestire almaısyz. Ormandar men shóleıtterden teńizderge deıin sozylǵan fızıkalyq alýan túrlilik bir kórgen adamnyń esinde máńgi saqtalatyny daýsyz. Shynynda da, barshany jáne kelýshi týrısterdi qyzyqtyratyn Úndistannyń te­ńiz jaǵalaýlary bolyp tabylady. Eldiń kar­tasy úshburysh pishindi, eń bıik núktesi Kýnıakýmarı múıisine keledi, munda úsh iri sý basseıni – Arab teńizi, Úndi muhıty jáne Ben­gal shyǵanaǵy túıisken. Úndi­stannyń batys jaǵalaýyndaǵy Arab teńizi óziniń su­lý­lyǵymen árkimdi qushtar etip, tam­san­dyra­dy. Munda joǵary sapaly shıpajaılar júıesi salynǵan. Maharastradaǵy Gýdjarat pen Goa da biregeı qorshaǵan ortasymen, taǵa­my­men, áıgili jaǵajaılarymen erekshelenedi. Qazirgi ýaqyt­ta Goa úndister men sheteldikter qys mezgilinde demalýǵa keletin oryn bolyp tabylady. Ekinshiden, te­ńiz­diń shyǵys jaǵa­laýy kelýshilerdiń kóbin jaǵajaılarymen ǵana emes, sondaı-aq kó­rik­ti de shyǵý tegi Úndistan mıfo­logııa­sy­men baılanystyry­latyn ejelgi ǵıbadat­hanasymen qyzyqty­rady. Tamıl­nad­taǵy Mahabalıpýram aǵashqa oıý salý ónerimen, granıtten Mahabharat pen Ramanaı sýretteri qashalǵan kórikti ǵıba­dat­hanalary­men jáne eki aıaqty arbala­ry­men, Úndistannyń eń tanymal epıka­lyq das­tan­darymen belgili. Jaǵalaýdan joǵa­ry qaraı bettesek, Konarakta eki aıaqty tórt atqa jegilgen arbalar salynǵan Qara Kagoda dep atalatyn Kún ǵıbadathanasy orna­lasqan. Jaǵalaýdyń arǵy jaǵynda tamasha jaǵajaı­lary­men, ejelgi ǵasyrlar­dan bastaý alatyn ásem ǵıbadathana­lary­men kópti baýraı­tyn úndi qajylyǵynyń eń kıeli ortalyq­tarynyń biri – Pýrı ornalasqan. Teńizge qaraı saıahat jasasańyz, álem kere­metiniń biri ári biregeıi – Andaman ne Lakshvadvıp araldar toby sho­ǵyrlanǵan arhıpe­lagty kóresiz. Munda sizdiń aldy­ńyz­dan ný mangr ormandary men kirshiksiz móldir teńiz sýy ne sý asty betperdesi arqyly anyq kórinetin myń­daǵan tústi jáne pishindi marjan rıfterdiń kórinis­teri ashylady. Andaman araldarynda salt-dástúri Tas dáýirinde qalyptasa bastaǵan kóne taıpalar qonystanǵan; olar áli kúnge deıin sadaqpen ań aýlaıdy. Úndistannyń soltústigindegi Radjas­t­han atadan balaǵa mıras bolyp kele jat­qan salt-dástúrler, meıramdar men sal­ta­natty rásimderi­men belgili shtat bolyp ta­bylady. Osy altyn ǵasyrdyń sáýlet óneri­niń sán-saltanaty Úndi­stanǵa kelýshi árbir jandy tamsandyrsa, munda kóne qor­ǵandarymen jáne tisti qabyrǵalary­men este qalatyn qurylystar da bar­shylyq. Jyl saıyn ótkiziletin Djaısalmer dás­túr­li túıe jármeńkesi eldiń túkpir-túk­pirinen kelýshilerdi ózine magnıtteı tarta­dy. Qysqasy adamdar barlyq izdegen nársesin osy Úndistannan taba alady, bul el osy­nysymen de baı. Úndistan – kóne músinder men sýretter saq­talǵan qazynaly qoıma. Adjantada olardy 2000 jyl buryn emes, jýyrda ǵana salǵan sııaqty bolyp kórinetin jaqsy saqtalǵan jartastaǵy sýretterden anyq kórýge bolady. Kórshiles Ello­ra­daǵy qa­shap salynǵan oıý-órnekter men ǵıbadat­hana­lar sııaqty keshender­diń sáýletti qury­lys­tary óner eskertkish­teri­niń tarıhy da kóne zamandarǵa ketedi. Olar negizinen mı­fologııalyq qudaılarǵa arnap salyn­ǵan. Eń áıgili jáne shet elderde eń tanymal ǵıbadathanalar kesheni Hadjýrahoda, orta­lyq Úndistandaǵy Madıa-Pradeshte tur­ǵy­zylǵan, munda dindar kóńildester men ǵıba­dat­hananyń zınaqor áıelderiniń sezimge berilgen tustary kóne zamandarda qanat jaıǵan ımansyz qoǵamdy beıneleıdi. Kadjýrato ǵıba­dathanalary bizdiń dáýi­ri­mizdiń 950 – 1150 jyldary ara­lyǵynda, ıaǵnı 200 jyl boıy sa­lynǵan eken. Olar Kamasýtra degen tósek lázzaty týraly eń áıgili traktattyń negizin quraıdy. Úndistan kóne qazy­na­lary kóp bolǵanymen, saıası jáne tarıhı jaǵynan alyp qaraǵanda birshama jas memleket, 63 jyl buryn ǵana táýel­sizdigin alǵan. Qazirgi kúni Ún­distan – kóne men jańa úılesim tapqan, so­nysymen de kóp­shiliktiń nazaryn aý­daratyn memleket. Dılıp BOBB.