О́mirdiń máni – armannyń shyńy

О́mirdiń shalqar darııasynda sheber júze bilýdiń ózine erekshe qýat, jiger, qaırat kerek ekeni ras. Munyń bárin Jaratýshy Iemiz ár adamnyń taǵdyryna qaraı árqıly etip peshenesine násip etken. Alaıda, qy­zyǵy men qıyndyǵy únemi qatar júretin, keıde kóńildiń aspanyn kúlimdetse, endi birde adamnyń janaryna muń men qaıǵyny qosaqtatatyn ómir joly ǵajap bir qupııa álem bolyp máńgi qala bermek. Ol qupııa álemniń joly keıde dańǵyl bolsa, keıde qylkópir ispetti adamdy úreılendiredi. Úreı­lendirip qana qoımaı, joldyń qıy­lys­taryna kelgende adamdy tipti adas­ty­ryp jiberedi de. Osyndaı sátter kimniń de bolsa basynan ótetini shyndyq. О́mirdiń biraz belesterine jetip, talaı joldy artqa tastap, burylyp bir qarap kórsek, úńilip emes, jaı ǵana basymyzdy aqyryn ǵana buryp arttaǵy izderimizdi sholyp shyqsaq kóp nárselerdi ańǵaramyz. Kúlip te, jylap ta kórdik, shattanyp ta, ókpelep te kórdik, muńaıyp ta, qýanyp ta kórdik. Alaıda, os­yn­daı sátterdiń bárinde júrekterimizge eń jaqyn, eń abzal, eń ardaqty ári meıirimdi jandar qasymyzda boldy. Tumsyqtyǵa sho­qyt­tyrmaı, qanattyǵa qaqtyrmaı, qashan da bizdi alǵa súırelegen, ózderi keıde ash júrse de balapandaryn tamaqsyz qaldyr­maǵan áke­miz ben anamyz qasymyzda boldy. Bizdi jaryq dúnıege ákeldi, baqty, qaqty, tárbıe berdi, oqytty. Eń bastysy, adam, azamat bo­lyp qalyptasýymyzǵa eńbekterin aıamady. Eseıgen saıyn adam úshin áke men ana­nyń orny daralana túsedi eken. Samaı­la­ryndaǵy qyraý ispettes shashtaryn, bet-aýyz­daryndaǵy qatparly ájimderin kórgen­de, shyny kerek, júregimiz syzdap ketetini bar. Tipti janarymyzǵa jas ta kelip qala­dy. Anamyzdy qashanda jas kelinshek retinde, al ákemizdi symbatty ári qaıratty er jigit retinde elestetkimiz keledi. Biraq, ýaqyt árqashanda óziniń qataldyǵyn istemeı qoı­maıdy eken. Myń jerden qııaldanyp arman­daǵanymyzben ómirdiń zańdylyǵy óz degenin istetkizedi. Suńǵaq boıly, jaýyryndy, qaıratty jigit shóberelerdiń qyzyǵyna toımaı júrgen bir aýyldyń aqsaqalyna aı­nal­dy. Qypsha beldi, júrisi shapshań, qımyly shıraq anamyz kımeshek kıgen, shóbere ke­linniń qolynan shaı ishýge asyqqan ardaqty áje boldy. Minekı, ómirdiń bar qyzyǵy os­ynda jatyr emes pe! Ákemiz ben anamyz qartaısa da kózimizge sondaı súıkimdi kórinedi. Kómekeıi ashylsa júregi kórinetin, júzderi jaryq, aına­lasyndaǵy jandardyń bárine nur sáýleli shapaǵatyn syılaıtyn ákemiz ben anamyz bıyl qol ustasyp bir kúnde týǵan kúnderin, torqaly toılaryn bala-shaǵalaryna tartý etip jatyr. Ákemiz 75 jasqa kelip jatsa, anamyz 70-ke tolady. Osyndaı sátterde erik­siz Alla Taǵalaǵa ishteı rıza bolyp, «E, Allam, Qudiretti Rabbym, osyndaı kúndi kórsetkenińizge myń da bir shúkir. Áke-sheshemizge densaýlyq bere kór»-dep jan-jú­regimizben Alladan suraıtynymyz jasy­ryn emes. Ol kisilerdiń araıly júzderine qarap ózimiz de bir marqaıyp qalatynymyz bar. О́mirdiń eń tátti, eń baqytty sátteri degen osy ǵoı! Ákemiz ben anamyz ekeýi de Ońtústik Qazaqstan oblysynyń týmasy. Ákem –О́ner­baev Áltaı О́nerbaıuly 1936 jyly 15 sáý­ir kúni búgingi Ońtústik Qazaqstan obly­sy­na qarasty Tólebı aýdany Kóksaıek aýy­lyn­da qarapaıym sharýa otbasynda dúnıege kelse, anamyz О́nerbaeva Janat Orynbaı­qyzy 1941 jyly 15 sáýirde Qazyǵurt aýda­ny Atbulaq aýylynda ómirge keledi. Ana­myz 17 jasqa kelgende О́nerbaı atamyz At­bulaq aýylyna baryp anamyzǵa quda túsip, aýylǵa alyp kelip úlken toı jasap beredi. Sodan beri dám-tuzdary jarasyp, tatý-tátti ómir keship ózgelerge úlgi bolyp keledi. Bizdiń anamyz on qursaq kótergen Ardaq­ty ana. Ol 33 jasyna deıin 10 balany dú­nıege ákelip, KSRO kezinde Joǵarǵy Keńes­tiń sheshimimen «Ardaqty Ana» ataǵyna ıe bolǵan kıeli ana. Táýelsiz Qazaqstanymyz­dyń tuńǵysh Prezıdenti N. Á. Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 2004 jyly «Altyn alqany» da alyp otyr. Anamyz úı sharýasyn bylaı qoıǵan kúnniń ózinde on baladan keıin aýyl tirshiligine belsene aralasqan eńbekqor Ana. Ákemiz bolsa eshqashan da qabaǵyn shy­typ kórmegen. Kisilik kelbeti ózine sondaı jarasyp turatyn sulý jigit bolatyn. Qan­­sha jerden qınalyp jatsa da ómirden túńil­me­gen. Qolda joq bolsa da eshýaqytta «joq» dep aıtyp kórmegen, baryn elge ból­ip bergen jomart boldy. Qyzmetin S.Seıfýllın kolhozynda bastaǵan ákemiz zeınetker atanǵanǵa deıin osy aýylda «Kazselhoztehnıka» degen úlken mekemede eńbek etti. Árıne, birinshi Allanyń, sodan baryp áke­miz ben anamyzdyń arqasynda biz de óstik, kóktedik, kóbeıdik. «Ana júregin seze bil, onyń janaryn­daǵy shapaǵat pen tynyshtyqty, baqyt pen qýanyshty, alańdaýshylyq pen mazasyz­dyq­ty, abyrjý men renishti kóre bil. Eger sen bala kezińnen anańnyń kózinen onyń jan dúnıesin kóre bilýdi úırenbeseń, adamgershilik jaǵynan ómir boıy tárbıesiz bolyp qalasyń» – dep V.A.Sýhomlınskııdiń osy aıtqan bir aýyz sózin óte jıi eske alamyn. О́z balalaryma da árdaıym eskertip otyra­myn. Analaryn syılasyn, ákelerin aıalasyn degenim ǵoı. Táńir bergen segiz ul men eki qyzdy áke-sheshemiz jetektep júrip qoǵamnyń bir kirpishi etip qalady. Uldyń úlkeni Áljan áke-sheshemizdiń úmitin alǵashqy aqtaǵan bala boldy. Nege deısiz ǵoı?! О́ıtkeni mektebin bitirgennen keıin ol Máskeýdegi joǵary oqý ornyna tústi. Sóıtip, Máskeýge baryp oqý­yn támamdap qaıtqan bolatyn. Áke-sheshem­niń bul qýanyshtaryn endi sózben aıtyp jetkizýdiń ózi qıyn shyǵar. О́ıtkeni kezinde qarapaıym otbasynan shyqqan balanyń Máskeýge baryp oqýǵa túskeni degen ol endi keremet ǵajap abyroı áperetin oqıǵa, mártebe bolatyn. Al búginde bul aǵamyz iri kásiptiń basyn qaıyryp, óz berekeli nesibesimen bárimizdi qýantyp júr. Nurlan aǵa­myz bolsa halyqqa áıgili óner maıtalmany. О́ner salasynan bólek qolyna alǵan ekinshi dıplomymen búginde elimizdiń zań shyǵarý­shy organynda eldiń erteńin oılap depýtat qyzmetin atqaryp jatyr. Nurlannan keıingi Erlan aǵamyz ishki ister qyzmetkeri bolǵan. Taǵdyrdyń aýyrtpashylyǵy ákem men anam­nyń bastaryna túspegende búginde Erlan­nyń da qyzyǵyn kórýshi edi. Erlan aǵa­myzdyń qyzy Lınýra búgin Londonda oqyp jatyr. Átteń, sum ajal áke men ananyń óz balasyna degen mahabbatyna aıaýshylyq tanytpady. Erlannan keıingi uldar da belgili, aı­byn­dy qyzmet ıeleri. Ushqyshty da, zań­ger­di de, Joǵarǵy Sottyń qyzmetkerin de, oqý-aǵartý salasyna adal eńbek sińirip júrgen ardaqty ustazdardy da osy áýletten taba alasyz. Ul-qyzdardyń ishinde eki birdeı óner ıelerin jurt kórgende bizdiń áýletke óner qu­direti qalaı daryǵan degen suraqtyń týyn­daýy da zańdy. «Áý» demeıtin qazaq joq demekshi, árbir qazaq, sonyń ishinde bizdiń ot­basymyzdyń árbir múshesi ándi jaqsy aı­tady. Kezinde, balalyq shaǵymyzda ájemiz­ge kómektesip jún tútisetinbiz. Jún tútip jat­qan kezde ájemizdiń qońyr da nazdy daýysy bárimizdi de tamsandyratyn. Belgili kom­po­zıtorlardyń ánderin jattatqyzyp, qatar-qatarymen aıtqyzatyn edi. Osyndaıda tý­yndaǵan qyzyǵýshylyq bolý kerek, aǵala­rymyz óner jaǵyna beıimdele bastady. Mekteptegi barlyq mádenı sharalarǵa belsene qatysyp, óner jolyn tańdady. Búginde ákemiz ben anamyz Jeńis degen uldarynyń qolynda. Jeńis baýyrymyzdyń ómirlik jary Záýreniń atyn erekshe atap ótkim keledi. О́ıtkeni áke-sheshemizdi óz qo­lyna alyp, tamaqtaryn istep, shaılaryn berip, qoldaryna jyly sý quıyp, baǵyp-qa­ǵyp jat­qan altyn kelinime óte rı­zamyn. Áke-sheshemizdi kú­tip, baǵýdan bólek ózde­riniń 5 balasy bar. Bú­gingi tańda kelin­der­diń qaı­yn atasy men enesine qara­ýy­nyń ózi bir qııamet-qaı­ym­ǵa aınalǵany shyn­dyq qoı. Sondyqtan da ákem men sheshemdi ala­qan­da­ry­na sa­l­yp otyrǵan Je­ńis baýy­rym men Záýre kelinime er­ek­she ystyq yqy­la­sym­dy bildirgim keledi. Uldaryn uıaǵa, qyzda­ryn qııaǵa qondyrǵan áke­miz ben anamyz qazir on baladan taraǵan 31 nemere, 4 shóbereniń qyzyq­ta­ryn kórip júr. Aı saı­ynǵy alatyn zeı­net­aqy­la­ryn sol urpaqtarynyń qy­zyq­taryna jaratyp júr. Eger toı-tomalaqqa baryp jatsa toı ıelerine zeınet­aqylarymen syı­lyq ta alyp barady. Qolustasyp toıǵa bara berse eken deımin. Alda bolatyn talaı toı men dýmannyń ortasynda shashý shashyp júrse adamnyń janyn súısindiredi emes pe! Ákemiz ben anamyz alǵashqy nemereniń qyzyǵyn 1982 jyly Maqsat pen Aıdostan bastap kórse, tuńǵysh shóbere kórý qyzyǵy Alla Taǵala 2007 jyly buıyrdy, alǵashqy shóbereniń esimi Ilıgaı. Erlan aǵamyzdyń qazasy kimge de bolsa ońaı bolmaǵany ras. Balasyn ózderinen bu­ryn shyǵaryp salý áke men sheshege óte qat­ty aýyr keledi. Osy oqıǵadan keıin áke­miz­diń de, anamyzdyń da densaýlyqtary syr bere bastady. Sergek, tyń júretin áke-she­she­miz álsirep qaldy. Buryndary dári degen ataýlyny kórmegen ákem men anam Erlan­nyń qazasynan keıin dári-dármekti jıi ishetin boldy. Al munyń bári bizdiń jany­myz­dy jegideı jedi. Ákemiz ben anamyzdy qatty aıap kettik. Qolymyzdan kelgenshe sol kisilerdiń kóńilderin aýlaýǵa, el qydyrtyp jer kórýge alyp shyǵa berdik. Munyń bári kóńilderin jasaıyq degen nıetten shyqqan áreketter ǵoı. Árıne, áke-shesheniń bala­la­ryn aralap, nemere-shóbereleriniń qolda­ryna kámpıt ustatyp júrgen baqyttan bas­qa qandaı baqyt bolýy múmkin?! Qazir adam eseıgen soń oıynda túrli qııal-armandary bolady eken. Biraq báriniń de aldynda ákemiz ben anamyzdyń den­saý­lyǵy, amandyǵy birinshi kezekte turady. Sol kisilerdiń kúlip-oınap aralarymyzda júrgenin, ulyna aqyl aıtyp, kelinine keńes berip, urpaqtarynyń tileýlerin tilep otyrǵan kórinisi qandaı tamasha deseńizshi! Láıim, solaı bola berse eken! Densaý­lyqtary myqty bolyp shóbere kelinniń qolynan shaı iship, onyń balasyn áldıletip besik jyryn aıtsa eken deımiz. Aýyrm­a­ńyzdarshy. Sizder sál bir jerimiz aýyryp tur deseńizder bizdiń júregimiz aýyrady. Júregimizge ıne qadalǵandaı shanshyp maza bermeıdi. Sondyqtan da aman-esen júrip, úıden úıge qydyryp, Astana, Almaty, Shym­kent qalalaryn aralap, balala­ry­ńyz­dyń qastarynda júre berseńizder bizge sol da jetedi. Odan asqan baılyq, odan asqan armanymyz bolmaıdy bizdiń. Jeke ózim barlyq balalar men nemere­ler­diń, shóberelerdiń attarynan sizderge perzenttik alǵysymyzdy bildirgim keledi. Bizdi ósirip, baǵyp, eshkimnen kem etpeı qatarǵa qosqandaryńyz úshin ómir boıy sizderge qaryzdarmyz. Mindetti túrde perzenttik boryshtarymyzdy óteımiz. Bas ıip, sizderge alǵystan bólek amandyq, densaýlyq tilegim keledi. Kúnderińiz qýanyshqa, kóńil­derińiz shattyqqa toly bolsyn. Aldaǵy kóretin kúnderińiz kórgen kúnderińizden de shýaqty, nurly bolǵaı! Al endi Sizderge júregimdi jaryp shyq­qan myna jyr joldaryn arnaımyn. Shóbere kelin shaı bersin Bozala tańda boztorǵaı syndy shyryldap, On balaǵa ornattyńdar-aý shyryn baq. 75-penen 70-ke kelgen ata-anam, Torqaly toıǵa tolǵana keldim jyrymdy ap.   Bul toıdyń mánin demeımin bári uǵynar, Baqyt qoı ómir, kórseter biraq dyǵy bar. Balalar úshin kótergen Sizder júkti artsa, Nar qospaq túıe shydamaı, bálkim, jyǵylar.   Shaldyǵyp, sharshap, jumysta júrip kún uzyn, Taǵdyrdyń kórip talaı da talaı shyjyǵyn, О́zderi úshin umytyp ómir qyzyǵyn, Aıaýly meniń ata-anam, ósirgen on buzyǵyn.   Otanshyldarym, eliniń jaıyn oılaǵan, Túz qamy bitse, sharýasyn úıdiń jaılaǵan. Qol ushyn berip týysqa, árbir dosyna, Qatparly zaman tereńine boılaǵan.   Qaıǵy da boldy ómirde mynaý, ne aıtam? Kelgenshe shama muńdaryńyzdy azaıtam. Túgesilmesin Áke men Ana shýaǵy, Degendeı tilek, balalyq erke naz aıtam.   О́nerbaı jurty dástúri de, salty da, Shetinen bári, qadirli týǵan halqyna. Ulyńyz Nurlan káýsar án shashyp eline, Parlamentte otyr zańdardy salyp talqyǵa.   Zańdylyq saqtaý isine eren qulshynǵan, Uldaryń Erlan kóriner me edi bir shyńnan? General bolyp júrer edi ǵoı jarqyldap, Qıylmasa, átteń, otyz jasynda qyrshynnan.   Tuńǵysh ul Áljan kásipker boldy basta nyq, Áýletke – jomart. Kórgen joq odan jasqanyp. Joǵarǵy Sotta bir balań júrse zań qorǵap, Dúnıe ushaǵyn bir ulyń otyr basqaryp.   Marqaıyp dostar, dushpandar ábden kúıipti, Urpaqty kórip ósirgen Sizder súıikti. Táýelsiz elde órkenin jaıǵan ata-anam, Sizderge qarap urpaqtar kóp oı túıipti.   Qyzyq qoı ómir, tolady kóńil-kenere, Bolsynshy qamqor otyzdan astam nemere. Shóbere tórteý, kóbeıe bersin kóbeıe, Aıtyńyzdarshy, bul baqyt emeı nemene?!   Demeńizdershi «Qajydym, sharshap, qartaıdym», Qarataý – ákem, al anam – shyńy Altaıdyń. Ulandaryńyz aıtady árkez maqtana «Urpaǵymyz, – dep, – ardaqty Janat – Áltaıdyń!»   Oılamańyzdar «Dýmandy ómir tarqady», Urpaqtar barda aldyǵa úmit tartady. JÚZ jasqa kelip, shóbere kelin sháı bersin, Al, qutty bolsyn mereıtoı mynaý torqaly!   Bahtııar О́NERBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty janyndaǵy sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý departamenti basshysynyń birinshi orynbasary.