El mereıine eńbek etken

Ol kúndegi Almaty búgingisine atymen uqsamaıdy. Samyrsyndar sap túzese, samsaǵan Gýbernator baǵynyń batys jaq qaptalynda bir uıǵyrdyń kónelikti qora-qopsysy bolatyn. Túp jaqtaǵy japsyrma baspaldaqpen ústińgi qabatqa kóterilseń, tap-tuınaqtaı shaǵyn bólmege kelip tireletinsiń. Sony stýdent kezimizde Muhtar Maǵaýın men Tólek Tileýhanov páterge jaldap turdy. Qalanyń qaq ortasy edi. Esiginiń aldy árli-berli aǵylyp jatqan tramvaılar-tuǵyn. Odan ári temir sharbaqpen qor­sha­ǵan eski park. Ári ótken, beri ótkenderdiń bári soqpaı ketpeıdi. Kitaphanaǵa bara jatyp ta, odan qaıtyp kele jatyp ta at qurǵatpaıtyndardyń bireýi menmin. Bir kúni kelsem, Muhtar men Tólek tósekterinen áli turmapty. Bireýi «Madam Bovarıdi», bireýi Jorj Sandty qushaqtaı qulapty. Sıyr sáskege deıin raqattanyp jatyr. Aıaq jaqtaryndaǵy kónetoz oryn­dyqqa endi jaıǵasa berip edim, taqtaı esik taǵy da tyqyldaı jó­nel­di. Ashsam, ar jaǵynan qashanda qýa­qylyq aıtyp, qa­ralaı jurtty kúlkige batyryp júretin Rymǵalı Nurǵalıev kórindi. Sońyna ylǵı yrjıyp kúlip turatyn, qalqan qulaq, bıdaı óń, taldyrmash bala jigitti ertip alypty. Elde turatyn maıdanger jazýshy Kámen Orazalınniń inisi deıdi. Aty Sultan kórinedi. Bıyl mektepti medalmen bitiripti. Bizdiń fıl­fakqa túsipti. Til men jaǵyna súıe­nip saırap tur. Jurt sóılep jatqanda, bir­deńe degisi kelip, aýzy jybyrlap kú­limdeı beredi. Biraq, aldyndaǵy aǵalary­nan sóz tımeıdi. Biriniń aýzyndaǵyny biri qaǵyp alyp, kúmpildese jóneledi. Tórteýi de naǵyz sen tur, men ataıyndar. Abaıdyń aýylynan. Ol kezde Abaı áleminiń tórtkúl dúnıege túgel ja­ıyla bastaǵan kezi edi. Kemeńger Áýezov­tiń qalamynan shyqqan ár sóılemdi qas­ter tutatyn káriqulaq qazaq qaýymynyń buǵan deıin bár-bári jóndep bile qo­ı­ma­ǵan Abaı aqynnyń jáı-japsaryna tú­gel­deı peıili aýyp, denderi tegis qulaı bastaǵan tusy-tuǵyn. Qasymdaǵy tórt dosymdy tyńdaı bastasam, meniń de aýzym ańqıyp qalady. Bilmeıtinderi joq. Men estimegen, oqy­maǵan, bilmegen talaı gáp ortaǵa tús­ti. Týdy-bitti kórmegen-bilmegen Shyń­ǵystaý, Qaraýyl, Jıdebaı, Úlken Orda, Kishi Orda, Qońyr áýlıeniń úńgiri, Ba­qanas, Barshatas, Abyraly, Qaınar, Dege­leńderdi oımen sholyp, qııalymmen shar­ladym. Keıin baryp kórgenimde, bári de kózime ottaı basyldy. Dostarym qula­ǵyma quıyp baqqan sol ortada baıaǵydan beri birge júrgendeımin. Sultan Orazalınmen de sol jyl­dardan bastap aralasa bastadym. Jaqsy qalyptasqan jarastyǵymyzǵa áli kúnge aqaý túsip kórgen emes. Búgindegi jetpiske jetip, aldy men artyn birdeı sholyp, oıǵa batyp otyrǵan Sultannyń kóziniń aldynda ótken ómir jolynyń talaı dúrbeleńi dúrligisip turǵan shyǵar. Sonyń talaıynyń tusyn­da úzeńgiles bolyp, birge júrippiz. Qarshadaıynan qaı-qaıdaǵyny oılap, asaý armannyń sońynda júretin. Álde- bir jańa jobany iske qosyp, ýaqyt jetpeı, murnynan shanshylyp jatqany. Bú­gin de solaı, keshe de solaı, tipti baıa­ǵyda aýzy ashylǵan armanshyl albyrt shaǵynda da solaı edi. Birde ony Almatynyń kópshilik kitap­hanasynyń oqý zalynda kórdim. Jan-jaǵynda áldeqashan sarǵaıyp ketken, latynsha basylǵan kóne gazet-jýrnaldar men kitaptar jaırap jatqan-dy. Orta­syn­da eshkimdi kórmeı, eshkimdi estimeı, áldebir julym-julym kóne kitaptan kózin ala almaı Sultan otyrdy. Qasyna baryp, daýsymdy qatqyldaý shyǵaryp: «Áı, Sultan, amansyń ba?», dep sura­dym. Selk etip, ushyp turdy. Yrja­lań­dap betime qarady. «Oı, sen ekensiń ǵoı!», dep bir kúńk etti de, qalǵandarǵa kedergi keltirmeıin dep, qoltyǵymnan demep, vestıbıýlge qaraı bettedi. Jurttan ońashaǵa alyp shyqqan soń: «Qaıdan júrsiń?», dep kúle qarap, jaýa­bymdy kútpeı: «Dıssertasııa ǵoı. Ju­my­sy kóp pále eken. Endi kiriskeli jatyr­myn», dep kúldi. Jelkesine qolyn apa­ryp: «Ýnıversıtettegi ustazdarym bar ǵoı. Solar «Taýdaı talabyńdy bosqa shashpa! Qalaǵan taqyrybyńdy al da qorǵa!»,  dedi. Sodan ári oılanyp, beri oılanyp, oty­­zynshy jyldardan bermen qaraı sú­beli eńbek etip kele jatqan ja­zýshymyz Ǵabdol Sla­novqa toqtadym. Ol ja­ıyn­da keıingi jyldary birde-bir maqala jazyl­mapty»,  dedi. Iá, Ǵabdol Slanov tusynda qazaq ádebıetin dúrkiretip kelgen azama­ty­myz edi. Bir «Dóń as­qannyń» ózi nege tura­dy?! Tusynda kózi qaraq­ty qaýymnyń bári oqy­dy. Ulttyq oqyrmandy osynsha tamsantqan qa­lamger keıingi jyldary da burqyratyp kóp jaz­dy. «Arman aǵysy», «Dóń as­qan», «Keń shalqar», «Ja­nartaý»... Jem boıy­nan Je­tisýdaǵy Qarǵaly, Shal­­kódege deıin ol súı­si­­ne sýrettemegen jerlerimiz bar ma?! Sol jyl­dary bir ázil­kesh aqyn­nyń ol týra­ly: «Arman aqtym, dóń astym, shal­qar keshtim, taý bas­tym. Oılanaıyn oty­ryp, neni taptym, neni ash­tym?», dep jazǵany bar edi. Otandyq belletrıs­tı­ka­ǵa osynsha olja salǵan maıtalman qalamger, ra­synda da, «neni tapty, neni ashty?». Buny ádebıettaný ǵylymy myqtap oılanýy kerek qoı. Soǵan basqa emes, bizdiń Sultan táýekel etipti. Ol eshkimmen eshqandaı qaq-saǵy joq, jónine júrip, jóndem jazatyn, qoıdan qońyr Slanovty nege tańdaǵanyn: «Ádebıette jazǵan shy­ǵarmańnan basqa qandaı kórsetkish kerek?! Eńbekqor aǵamyzdyń jazǵan-syzǵan­daryn qaıtadan oqyp, ara salmaqtaryn qaıtadan anyqtaǵym keledi», dep túsindirip edi. Shynynda da, Sultan egjeı-tegjeılegen eńbek tym eleýli bolyp shyqty. «О́mir shyndyǵy jáne kórkemdik sheshim» mono­grafııasy ádebıettanýdaǵy aıtýly shyǵar­malardyń biri bolyp esepteledi. Kóp aıtylyp, jaýyr bolmaǵan jáıt­terge nazar aýdartýymen kózge túsken bul minezin shyńdaǵan ústine shyńdaı tústi. Ol kezdegi ádebıetshilerimizdiń jaıylatyn jalǵyz órisi merzimdik baspasóz edi. Olar da tym sanaýly-tuǵyn. Biraq, qandaı sa­la­daǵy gazet pen jýrnal bolmasyn ádebıet pen ónerge degen yqylasy aıryqsha ala­bóten edi. О́leń men áńgimeni qaǵys qal­dy­rýdy ol kezdegi redaksııalar keshirilmes kisápirlik sanaıtyn. Sondaı dástúr myq­tap ornyqqan qoǵamda, qaıda barsań da, jornalshy men jazýshy qushaqtasyp birge júretin. Tipti, kúni keshegi qalamy júırik jornalshynyń az ýaqyttyń ishinde irgeli jazýshyǵa aınalǵanyn kóretinbiz. Bárimiz de kúni keshegi gazet qyzmetkerimiz. Osyn­daı dástúr radıoda da ornyqty. Áýelde kúnde ertemen «Qaıyrly tań!» dep oıata­tyn maıda qońyr áýezdi dıktor Muqaǵalı Maqataev kele-kele júırik qalamgerge aınalyp, kúnderdiń kúninde aldynda bórkimizdi alatyn uly aqyn bolyp shyǵa kelgenin kim bilmeıdi?! Bundaı joraly joldan jańadan ashy­lyp jatqan televızııa da aýlaq tura alma­dy. Alǵashynda jınalystan jınalys tastamaı túsirip, qaıda ne bolyp, ne qoıyp jatqanyn sol boıda izin sýytpaı kórer­men­ge kórsetýge qumar televızııany jáı án­sheıin ınjenerlik-tehnıkalyq qyzmet qoı dep oılaıtynbyz. Birte-birte ol ush­qary túsinikten arylyp, istiń mán-jaıyna qanyqqan ornyqty kózqaras meńdeı bas­ta­dy. Aldymen shekpen, taqııalaryn, dom­by­ra, qobyzdaryn qoltyqtaryna qystyryp, ártisterimiz solaı qaraı shubyratyndy shyǵardy. Artynsha-aq, shashtary dýdyrap, qabaqtary jalbyrap, aqyndarymyz kógil­dir ekrannan túspeı qoıdy. Qaraqurt sha­ǵyp alǵandaı bezildep, duǵalyq aıtyp otyrǵan baqsydaı, keńir­dek­terin kerneı sozyp, otan, partııa, ǵa­ryshker jaı­l­y tolǵaý­la­ryn oqyp, erteden qara keshke yńy­rana sarnap otyrǵandary. Buryn anadaı jerde, qoraǵash jutqandaı qo­qy­raıyp turatyn beıta­nys óner birte-birte kó­rer­men­­ge jaqyndaıyn de­di. Qaq tórdegi qaqy­raı­ma or­nyn tastap, úıi­ńe, kú­ıińe tur­mysyńa aralasa basta­dy. Ne bo­lyp, ne qoıyp jat­qanyn bilgisi kep, digirleýden ty­ıylyp, ja­nyń­nyń jaı-kúıine de kó­ńil aý­daraıyn dedi. Bu­ryn­ǵydaı andyzdap tur­ǵan asaı-múseılerdiń qaı­­­sy­symen qaq­tyǵysyp, qaısy­symen soqtyǵysyp qalar ekenmin dep, eki qoly aldyna syımaı, qara­laı úr­pıisip otyratyn jazýshylar da tóbe­lerinen enteleı tóngen kameralar men sha­qyraıǵan elektr jaryǵyna esh jasqan­baı, qurda­sy­nyń úıine kelgendeı, kósilip salyp, emin-erkin áńgime soǵatyndy shyǵardy. О́ıtip, televızııany ádebıettendirýdi bastap berip júrgenderdiń biri de osy Sultan Orazalın edi. Shalqaıma kresloda jaılanyp jatyp alyp, azýy alty qarys Abaı aýyly­nyń dilmarlyǵyna basyp, aýzy-aýzyna juq­paı, sampyldap sóıleı jónelgenin kórgende, qaralaı seniń de arqań qozady eken. Qar­shadaı Sultannyń televızııa tilin erkin meńgerip, sýda júzgen balyqtaı baıpań­daǵanyna biz de súısi­netinbiz. Kóptiń aldyn birazdan beri kórmeı ketken Ǵabıt Músirepovti qoıar da qoımaı júrip, kógildir ekranǵa jetelep ózi alyp shyqty. Qarǵalydan basqa jerge baspaı qoıǵan Ǵa­bı­den Mustafındi taıaǵyn taqyldatyp, qazaq televızııasyna Sultan ózi ertip kirgizdi. Sul­tan suraǵanda, jyl on eki aı jer-kókti sharlap, úıinen taptyrmaıtyn Shyńǵys Aıtmatov, qudaı qoldap, aýylda bar bolyp shyqty. Sypaıy sóılesse de, alystaǵyny ańǵa­ryp suraq qoıatyn osy bir qalqan qulaq sa­ry bala adam jadyna qaı-qaıdaǵyny oral­ta­dy eken. Báriniń de syralǵy dosyndaı, kánigi qurdasyndaı, eshkimniń shymshylap shamyna tımeı, sary maıdan qyl sýyr­ǵan­daı uzaq ýaqyt bıpazdap sóılesip otyryp-aq, asyq­paı áńgime-dúken qurdy. Qumardan shyǵa ish ashysyp, ábden syrlasty. Tergep-teksermeı-aq, aýzyn ash­tyrmaı, aldyn kes-kestemeı-aq, baıyp­pen sóılesip-aq, bar syryn emin-erkin aıt­qyz­ǵan, bul suhbattar – uly tulǵalary­myzdy sheshile sóıletken úlken rýhanı qu­by­lys­tar boldy. Sóıtip, bizdiń kóz aldy­myz­da telesuhbat janry týdy. Sodan beri biz­derdiń, kórermen­deri­­mizdiń kóz qýa­nysh habar­lary­na aınaldy. Televızııashy-qalamger, televızııa­shy-qaıratkerdiń ashqan jańalyqtary jalǵyz bul emes-ti. Kópshilik asyǵa kútetin «Kezdesýler» men «Portretterge» qosa, «Ha­lyq qazynasy», «Tamasha», «Qymyzha­na­lardy» da uıymdastyrdy. Sol arqyly qoı bastaǵan qoshqardaı alǵa túsip, ta­ǵylymdy jolǵa bastaıtyn, ulttyq sana­myzdy órge súıregen óreli aqparattyń alǵashqy kópke keńinen tanymal jul­dyzdarynyń biri boldy. Sol shabysynan áli tanbapty. Oǵan jýyrdaǵy «Qazaq zııalylary týraly an­tologııasy» ábden kýá bola alady. Táýel­siz memleketimizdiń alǵashqy qaz ba­syp turǵan kezinen Salyq Zımanov, Sul­tan Sartaev, Ǵaırat Saparǵalıev syndy sań­laq akademıkter syr shertedi. Bıyl­ǵydaı táýelsizdigimizdiń toıly jylynda jar qulaǵy jastyqqa tımegen jańa zaman qaıratkerleriniń talaıyn tyńdap, quıma qulaq halqymyz qumarynan bir shyǵady dep senemiz. О́z ultymen birge ór­kendep, birge túleıtin qaıratkerdiń qa­lamy men kamerasyna iligýge talaı-talaı zamandastary ábden laıyq dep bilemiz. Sultan – halyq artqan úmitti ár­daıym aqtap kele jatqan qaıratker. Ol júrgen jer gúldenedi, ol júrgen jer­diń kósegesi kógeredi deıtindeı óren tulǵaǵa aınaldy. Talaı jyl qatarynan «О́ner» baspasyn, zııatkerlik quqyq bas­qarmasyn basqaryp, jurtyna joraly jol tastady. Keıingi jyldary zańdy keńinen nası­hattaýdyń maıtalmany atandy. Halyq joldaǵan sharýany qaıda da orta jolda qaldyrmaı, el kútken bıikke alyp shyqpaı qoımaıtyn Sultanǵa árdaıym úlken senim kórsetildi. Tilder jónindegi komıtettiń tóraǵasy, ult saıa­saty jónindegi memlekettik komıtet­tiń birinshi orynbasary laýazymdaryn oıda­ǵy­daı atqarǵanyna bárimiz de kýámiz. Búkil qazaq qaýymynyń ózekti rýhanı múddeleri aıqyndalar talaıly tusta ol saıasat alańynan tapjylmaı tabyla aldy. Qıynnan bultaryp, aýyrdan taı­sal­mady. Ulttyq rýhanııatymyzdyń kerek kezinde oıbaılaıtyn joqshysy bola bildi. Arystandaı arpalysyp, dál má­sele sheshiler tustaǵy talaı talqyda el namysyn, til namysyn jyrtysty. Talaı jerde qoldaý tappaı, qapy qaldy. Batpandap kirgen aýrýdyń mysqaldap shy­ǵyp, bitpeı jatqanyna qabyrǵasy qaıy­syp, qalyń halqymen birge kúızeldi. Ýaıymyna ortaqtasar tileýqor qaı­dan tabylsa da, qushaq jaıa qarsy al­dy. El múddesi jolyndaǵy jaqsylyqqa, kim jasasa da, birge qýandy. Otyz toǵyz paıyz qazaqtyń ózi túgel bilmeıtin ana tilimizdiń memlekettik til sanatyna iligip, ornyǵyp ketýi jolynda aıla-amaldyń bárin qaras­tyrdy. Kóptiń isi kóppen bitetinin bilip, kóp­shil boldy. El patrıottary, til pat­rıottarynyń qatary qalyńdap, qarqyn­dary tasyǵanyna ol da masaırady. Biraq, keneýi bir ketip qalǵan sharýa­nyń qaıta túzelmegi talaıdyń zyǵyr­da­nyn qaınatyp, talaı júıkeni tozdy­ra­tynyn da bildi. Qıynnan bastalyp, qıyrdan qıyrǵa sozylatyn el múddesi dep atalatyn uly jol shegi men shetine jetkize qoımaıtynyn da uqty. Oǵan ja­ýapkershilik dep atalatyn uly sezim, qaı qıynnan da taısalmaıtyn uly tózim kerek ekenin moıyndady. Ol dáıim uly kósh kósheli de kólikti bolǵaı dep tiledi. Sol uly joldyń ústinde kele jatyp, jetpis jasqa jetkenin sezbeı de qaldy. El úshin etken eńbegi bosqa ketpepti. Halyq­ara­lyq televızııa jáne radıo aka­de­mııa­synyń akademıgi, professor atan­dy. Baspasóz sa­la­syndaǵy Prezıdent syı­ly­ǵynyń laýreaty boldy. Qazaq­stan­ǵa eńbegi sińgen qaırat­ker ataǵyn aldy. Adamdyq jeke baqyty maz­dap jandy. Babyn tapqan kelisti jary bar. Tek ákesiniń ǵana emes, eliniń de kóńi­li­nen shyǵa bilgen uly bar. Qulynshaqtaı qul­­dyrańdasyp oınaqtaǵan nemereleri qandaı! Uly saptan ketpegen, dýlyǵasyn sheshpegen Sultan Azamatqa áli talaı dúrkirete qol soǵamyz. Ábish KEKILBAIULY.