Mundaı balalar ózgelerge kóp senip, óz jaýapkershiligi durys qalyptaspaǵannan bolady eken. Uzaq jyl balalar psıhologııasyn zertteýmen aınalysqan qytaılyq áıel Lý Chınniń «Balaǵa jaraısyń deı bilińiz» degen kitabynda dál osy taqyrypqa arnaıy toqtalyp jandy mysaldar keltirilgen.
Segiz jastaǵy qyzy asyp-sasyp júrip án súıemelin jazǵan dybys taspasyn umytyp ketedi. Sol kúni mektepte án sabaǵynan jarys ótkeli jatqanyn, qyzy oǵan túnimen daıyndalǵanyn jáne dybys taspasyn umytyp bara jatqanyn kórip otyrǵan anasy oǵan «zatyń qalyp bara jatyr» dep eskertpeıdi. Bile tura aıtpaıdy. Qyzy ábden mektepke jetkende baryp taspany joqtaıdy. Dereý anasyna telefon shalady. Jarystyń bastalýyna az qalǵanyn aıtyp, taspany ákelip berýin ótinedi.
Sheshesiniń ýaqyty bola tura «qyzym, sen eseıip qaldyń ǵoı, bul máseleni óziń sheshetinińe senimdimin» dep telefondy jabady. Qyzy daǵdaryp biraz turyp óz kezegin keıinge shegertip belesebedpen úıine kelip taspany alady.
Anasynyń áńgimesi: Men onyń sońynan shashylǵan zattaryn jınastyryp júrip «umytshaq bolma» dep júz ret aıtqanymnan paıda joq. Qaıta oǵan bir ret eskertkenimniń ózi onyń basqalarǵa ıek súıeý psıhologııasyn asqyndyrady. Odan da óz qatesin óz moınyna qoıyp, qateliktiń zardabyn ózine sezindirýim kerek boldy. Mundaı ashy sabaqtar onyń salaqtyq, umytshaqtyǵyn azaıtty. Bir kúni qyzym jaı jatqanyna qaramaı, kúndelikti ýaqytynan jarty saǵat erte turyp sabaǵyn pysyqtamaq bolyp saǵatyn qońyraýǵa teńshep qoıdy. Alaıda sharshaǵan qyzym qońyraý qansha shyryldasa da uıqysyn qımaı kerilip-sozylyp jata berdi. Men «saǵatty dál ýaqytyna teńsheseń der kezinde turasyń, áıtpese túnde qysqartqan ýaqytyńdy tańerteń qaıta qosyp alyp, uıqyń onan ary qalyńdaı beredi» dedim. Qyzym tyńdamady. Aqyry birneshe ret sabaqtan da keshigip qaldy. Bir kúni men onyń qońyraýly saǵatyn alyp aldym da, qasyna ýaqytty ǵana kórsetetin jaı saǵat qoıdym. Nátıjesinde qyzymnyń uıqysy sergip sala berdi. Ony oıatatyn men joq, qońyraý da shyryldamaıdy. Sondyqtan saq, sergek uıyqtap arasynda saǵatqa bir qarap qoıyp ýaqytynda orynynan atyp turatyn boldy.
Lý Chınniń áńgimesi: Bir joly balalarǵa arnalǵan «Jańǵalaq bala» degen fılm kórdim. Rejısser ol balanyń áreketin kameramen túsiripti. Shynynda jańǵalaq bala eken. Uıqydan tura sala shalbaryn teris kıdi, bas kıimin kıdi, sosyn kózildirigin izdedi, bas kıimin sheship kózildirigin taqty da, bas kıimin sol umytyp kete jazdady, odan keıin sýmkasyn asynyp, kiltin, qolǵabyn alyp, syrtqa qaraı júgirdi, sálden keıin qaıta keldi, sóıtse qolǵabynyń bir syńaryn umytyp ketipti...
Keıin sol balany mektebine izdep baryp sóılestim. Ol óziniń jańǵalaq ekenin moıyndaıdy. 5 kúndik jazdyq demalys lagerinde 11 ret kıimin joǵaltqanyn, ony jetekshileri ákelip bergenin aıtyp uıaldy. Bul bala nege
bulaı boldy? Onyń ata-anasy, aınalasyndaǵy eresek adamdar únemi sońynan erip júrip joǵaltqan, umytqan dúnıelerin jınap júrip ony «qamsyz» etken eken. Ol jibergen aǵattyqtyń bárin úlkender moınynan alyp otyrǵan. Jaýapkershilik degen bul balanyń oıyna kirip-shyqpaǵan. Men onyń sheshesine: - Munan bylaı ulyń qajetti nársesin joǵaltsa, izdespeńiz, ózi izdep tapsyn. Úıde baǵa jazý taqtasyn ornatyńyz. Eger ol bir nársesin joǵaltsa, bir ret kiná jazyńyz, az jolǵaltsa ortasha, eshteńe joǵaltpasa úlken eńbek jazyńyz. Ony endi túzetýdiń joly sol, – dep usynys aıttym.
Men osy kishkentaı fılmdi túsirý jumysyn uıymdastyrǵan mektep dırektoryna mektepte «jańǵalaq bolmaıyq» degen taqyrypta is-shara ótkizýin usynys jasadym. Ol qýana qabyldady. Ár kúni kóptegen ata-ananyń mektepke balalary umytyp ketken nárselerin tasyp júretinin aıtty. Men oǵan: - ár qandaı ata-ananyń balalarynyń kerek-jaraǵyn kóterip mektepke kirýine jol qoımańyzdar, bulaı isteý mektep erejesine qaıshy degen qatań belgileme shyǵaryńyzdar. Maýsym sońynda mektep boıynsha jınalys ashyp, jańǵalaqtyq minin túzetýde alǵa basqan oqýshylardy marapattańyzdar, - dep keńes aıttym. Sóıttim de synyptaǵy balalardan: - Jınaqy, sergektik adamzattyń nesi? – dep suradym - Artyqshylyǵy! – dep jaýap qatty balalar tegis. - Onda jańǵalaqtyq, umytshaqtyq she? – dedim. - Kemshiligi! – dedi balalar. Keıin sol mekteptiń dırektorynan hat aldym. Isimizdiń jaqsy nátıje bergenin aıtyp, alǵys bildiripti.
Túıin. Iá, jańǵalaqtyq, jaýapsyzdyq adam boıyndaǵy úlken kemshilik. Balalarǵa jańǵalaqtyqtan týylatyn qıyndyqtardy sezindire alsaq, olar ony túzetýge tyrysady. Jastaıynan jaýapkershiligi myqty bala eseıgende óz isiniń mamany, adal da aqıqatshyl perzent bolyp jetiledi.
Ularbek NURǴALYMULY
«Egemen Qazaqstan»