Oıshyldyń HH ǵasyrdyń basynda-aq (1902 j.) «Zaman, sharýa, minez kúnde ózgeredi» degen boljam-tujyrymy búginde jańa dáýirdiń basty shyndyǵyna aınalyp otyr.
Prezıdent Nursultan Nazarbaev ta qazirgi zamannyń sıpatty syn-qateri de, ereksheligi de saıası ýaqyttyń jedeldeýi, bolyp jatqan ózgeristerdiń jyldamdyǵy dep atap kórsetti. HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵyndaǵy álemniń geosaıasatynyń arhıtektýrasy burynǵy halyqaralyq geosaıası baılanystardy teriske shyǵaryp, kúshterdiń jańasha toptasýyn, jańasha shoǵyrlanýyn, jańasha jiktelip, ornalasýyn usynyp otyr. Ony saıasattanýshylar Vestfaldan keıingi, al endi biri álemdik gegemonııadan keıingi álem dep sıpattaıdy.
Kóptegen ǵalymdar Batystyń álemdik saıasattaǵy, ekonomıkadaǵy jáne qarjy júıesindegi basymdyǵy aıaqtaldy, batystyq damý úlgileri men qundylyqtary endi ámbebaptyq sıpatqa ıe emes dep esepteıdi. Rasynda, dúnıeniń kópjúıelilik jáne mádenı-órkenıettik alýantúrliligi syndarly túrde boı kórsetýde. Ondaı tujyrymdardyń basty negizi – Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin elý jyldaı ómir súrip, halyqaralyq saıasattyń mazmuny men baǵytyn anyqtaǵan eki júıeli álemniń aıaqtalyp, onyń qıyndylarynda edáýir kúsh-qýatqa ıe kóptegen aımaqtyq ortalyqtardyń paıda bolýy. Bul − jańa, áli tolyq túzilip, qalyptasyp, nyǵaıyp úlgermegen júıe, ótkir básekelestik sıpatta, olardyń boıynda shıelenister, qaýip-qater kózderi jetkilikti. Olar kez kelgen ýaqytta kúshterdiń názik tepe-teńdigin buzýy, ydyratýy múmkin. Alaıda, olar naqty, realdy kúshter. Olarmen eseptesý kerek. Qazirgi álemniń negizgi, sheshýshi, áleýetti kúsh ortalyqtary: Eýropalyq odaq, AQSh, Qytaı, Reseı, Japonııa jáne Úndistan. Osy kúshterdiń úlesine, halyqaralyq sarapshylardyń esebi boıynsha, álemdegi ishki jalpy óniminiń 75 paıyzy, al qorǵanys salasyna bólinetin qarjynyń 80 paıyzy tıesili.
Batys geosaıasatynyń patrıarhy Zbıgnev Bjezınskııdiń bıylǵy jyldyń qańtarynda Batys pen Reseıdiń aqparattyq resýrstarynda basylǵan «Álemdik bıliktiń daǵdarysy jáne AQSh, Qytaı men Reseıdiń úshtik odaǵy» maqalasynda osy memleketter arasyndaǵy ózara qatynastyń álemdik saıasattaǵy aıqyndaýshy, ásirese, Qytaı memleketiniń sheshýshi ornyna nazar aýdarady. Z.Bjezınskıı bylaı dep túıindeıdi: «AQSh-tyń jahandyq yqpaly Qytaımen qarym-qatynasyna baılanysty. Eger qytaılyqtar AQSh-qa qarsy shyqsa, olar utylady, al AQSh Qytaıdy keýdeden ıterse, olar da utylysta bolady. Budan Reseı de belgili bir qorytyndy shyǵarýy kerek».
Qazaqstan úshin osy maqaladan týatyn mańyzdy qorytyndy – osy úsh memleket keleshekte álemdik geosaıasatta basty oıynshylar bolyp qala beredi. Endeshe, bizdiń elimiz óziniń kópvektorly syrtqy saıasatynda osy alpaýyttarmen durys anyqtalǵan, ásirese, strategııalyq qaýipsizdik pen kópsalaly ekonomıkalyq baılanystarymyzdy memlekettik múddeler turǵysynan tıimdi, nysanaly, tegeýrindi júrgizse bul, saıyp kelgende, bizdiń túbegeıli, tereń ulttyq múddelerimizge saı keledi. Al bizge álemdik saıasatta budan tıimdi de utymdy formýla joq.
Bul elderdiń syrtynda álemdik saıasattyń baǵytyn anyqtap, saraptap, baǵalaıtyn Birikken Ulttar Uıymy, Halyqaralyq valıýta qory, Dúnıejúzilik bank jáne áleýetti aımaqtyq, ulttyq memleketter júıesine jatpaıtyn ulttardan ústem dep atalatyn uıymdar bar. Qazaqstan ulttyq, derbes memleket retinde osyndaı shyrmaqtalǵan, kúrdeli, ózgermeli, qaıshylyqty halyqaralyq «álem-júıede» (I.Vallerstaın) óziniń laıyqty ornyn tabýy, básekege qabiletti, soǵan jantalasa umtylǵan elderdiń sapynan ultymyzdyń sapasy men óskeleń áleýet-múmkindigine saı oryn alýy – strategııalyq hám kúrdeli mindet. Beınelep aıtqanda, damyǵan ekonomıkalardyń «iship-jemge toly dastarqanyna» nemese mol materıaldyq-qarjylyq baılyǵyna, tehnologııalyq áleýetine bizdi eshkim de músirkep shaqyrmasy áýelden belgili. Ol úshin memlekettiń búkil basqarý júıesiniń, ıntellektýaldyq kúshterdiń odaqtastar men áriptester izdep kúresýi, jantalasýy, ılandyrýy, ilkimdilik pen ıkemdilik kórsetýi, tabandylyǵy kerek.
Osy rette aǵylshynnyń belgili memleket qaıratkeri, lord Palmerstonnyń «Anglııanyń ózgermes odaqtastary da, turaqty jaýlary da joq. Anglııanyń tek máńgilik múddeleri ǵana bar», degen tarıhı, tálimdik sózi qazirgi Qazaqstannyń bılik bıigindegi, memleket, ult múddesine baılanysty strategııalyq sheshimder qabyldaıtyn saıası tulǵalardyń qashanda jadynda bolsa deımiz.
Náýbat QALIEV,
L.N. Gýmılev atyn-daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, saıası ǵylymdar doktory