«Iаrysh» – qazaq fýtbolynyń qarlyǵashy

Qazirgi jetkinshekter fýt­bolǵa qumartýmen, shuǵyl­da­ný­men qatar, onyń tarıhyn da bile júr­geni abzal. Ásirese, qazaq fýt­bolynyń ǵasyrdan astam tarıhy baryn solardyń biri bilse, biri bilmes. 

Qazaq topyraǵynda tuńǵysh resmı fýtbol komandasy 1913 jyly Semeı qalasynda qurylyp, ol «Iаrysh» («Jarys») dep atal­ǵan. Birden aıtalyq, onyń qura­mynda jartylaı qorǵaýshy bolyp zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezov oınaǵan. Alǵashqy kezdesýin Jańa Semeı komandasymen ótkizgen «Iаrysh» quramasynyń sol kezde túsken fotosýreti de saqtalǵan. Onyń quramynda barlyǵy 24 oıynshy bolypty. 1914 jyldyń 16 naýryzynda túsirilgen sýrettegi oıynshylardyń aty-jónderi de belgili. Birinshi qatarda: Ǵabdraýf Saıfýtdınov, Mıdhat Mirsalimov, Moldabaev jáne Salah Hısmatýllın; ekinshi qatarda: Jabbar Muhamedshın, Ámir­jan Sıtdyqov, Muha­me­dýlla Qurmanov, Ǵabdelnásir Mırshanov, Sabyrjan Ahmedshın, Ǵabdelbar Saıfýtdınov; úshinshi qatarda: Ǵabdelǵazez Kárimov, Omar Nasıbýllın, Bekmetov, Ahmetsálim Kárimov, Qasymjan Muhammedov, Ǵabdelhaq Ǵab­basov, Muhtar Áýezov, Zııatdın Rysbaev; tórtinshi qatarda: Kárim Bıkmaev, Ǵusman Iаm­býshev, Iýnýs Nıgmatýllın, Mu­ham­med Saıdashev, Rıfkat Faı­zov, Ǵabdelbar Ǵusmanov tur. Bul sýret osy «Iаryshty» qurý­ǵa muryndyq bolǵandardyń biri Rahmatýlla Elkebaevtyń qyzy Halıdanyń qolynda saq­talǵan eken. Rahmatýlla Elke­baev, sonymen qatar, Qazaq­stan­da jetim balalarǵa arnap tuńǵysh mektep ashqan adam. Jas óskinderdi oqytyp, tár­bıe­leýmen birge, olardy fýtbol oıynyna tartyp, qazaq jeri­ne aıaqdop óneriniń alǵashqy dánin sińirgen jandardyń biri. Rah­matýlla Elkebaev sóıte júrip, óz bilimin jetildirýmen de shu­ǵyl­danǵan adam. Medresede jú­rip orys tilin jete meńgerý úshin qosymsha sabaqtar alyp otyr­ǵan. Mektepte, ýchılıshede geo­grafııa men jaratylystaný pánderinen sabaq bergen. 1912 jyly Semeıde «Oıan, qazaq!» óleńi úshin sottalǵan Mirjaqyp Dýlatovtyń qorǵaýshysy bolyp sotqa qatysqany belgili.

Kezinde «Iаrysh» fýtbol komandasynyń 24 dana emblemasy jasalǵan eken. Sonyń bireýi komandanyń kapıtany bolǵan Iýnýs Nıgmatýllınniń qazir Germanııada turatyn nemere qaryndasy Ramısa Nıg­ma­týllına saqtap, búgingi kún­ge jetkizgen. Qazaqstan fýt­bolynyń 100 jyldyǵy qar­sańyn­da ol kisi tarıhı jádigerdi jáne «Iаrysh» komandasy oıyn­shylarynyń birneshe sýretin Semeı qalasyndaǵy Tatar qoǵam­dastyǵy ortalyǵynyń janyn­daǵy murajaıǵa joldaǵan. Aıta ketý kerek, sol sýretterdiń ishin­de uly Muhtar Áýezovtiń de buryn eshqaıda jarııalanbaǵan, jastyq shaǵyndaǵy sýretteri bar.

Musylman jastarynan qu­­ral­ǵan «Iаryshtyń» birin­shi uıymdastyrý jıyny 1913 jyly tamyz aıynyń ortasynda,­ bi­limdi, mádenıetti otbasy Nı­g­ma­týllınderdiń sha­ńy­ra­ǵyn­da ót­ken. Oǵan on adam qa­tysqan. Jınalysty uıym­dastyrýshy Iýnýs Nıgmatýllın men onyń kómekshileri Muhamed Saıdashev pen Ahmetsálim Kárimov basqalarǵa resmı fýtbol klýbyn qurýǵa sheshim qabyldaǵandaryn málimdeıdi. Komandanyń alǵashqy quramyna 14 adam kiredi. Komandaǵa mú­she bolý jarnasy 50 tıyn bolyp belgilengen. Ol zamanda qa­zir­gideı dop joq, dopty ıarysh­tyqtarǵa taza bylǵarydan jergilikti etikshi tigip beredi. Pishin bastapqyda sopaqtaý bol­ǵan dopty tiginshi keıin oıyn­shy­lardyń usynys-tilekteri boıynsha jetildirip, qanaǵattanarlyq qalypqa túsirgen. Bir qyzyǵy, oıyn qaqpalarynyń baǵanalary men beltemirin de «Iаrysh» oıynshylary ózderi qoldan jasap, match pen jattyǵýlarǵa óz­derimen birge alyp kelip otyra­dy. «Iаryshtyń» belgisi jap­sy­ryl­ǵan aspan tústes jeıdeler men oıynǵa kıetin qara sholaq shalbarlardy olarǵa kópke tanymal tiginshi sheber Gaffe Baıazıtova tigip bergen. Tiginshi qyz Iýnýs Nıgmatýllınniń bólesi ári ózi osy jigitke ǵashyq bolǵan dese­di. Onyń komandaǵa bar ynta-yqy­lasymen kómektesýine munyń da áseri bolsa kerek.

1914 jyly «Iаryshtyń» eki bólek: eresekter jáne jastar komandasy bolǵan. Solardyń birinde keıin qazaq ádebıetiniń klassıgine aınalǵan Muhtar Áýezov jartylaı qorǵaýshy retinde oınaǵan. Jazýshynyń uly Murat Áýezov: «Bul tek qana fýtbol emes edi. «Iаrysh» oıyn­shylary basqa da sport túr­lerimen shuǵyldandy. Son­daı-aq, olar halyq aspaptary orkestrin quryp, qabyrǵa gaze­tin shyǵarǵan», – dep jazady. «Iаryshtyń» quramynda oı­na­ǵan Salah Hısmatýllın 1973 jyldyń 6 qarashasynda jaryq kórgen «Irtysh» gazetinde esteligimen bólisip, «Komanda alǵash qurylǵanda biz qaıda bolsa sonda, kóbinese, qazir metız-fýrnıtýra zaýyty ornalasqan, Mýsın dıirmeni aldyndaǵy alańqaıda, qazir pedagogıka ýchı­lıshesi ornalasqan, semınarııa aldyndaǵy bazar alańynda oınadyq...», degen eken.

Al semeılik jýrnalıst Ev­genıı Iýdın óziniń bir kezde jazǵan maqalasynda tuńǵysh komandanyń oıyn órnegin bylaısha sýretteıdi: «Gımnazııa» jáne «Iаrysh» fýtbolshylary arasyndaǵy match qyzyqty ótip, qaýipti sátterge toly boldy. Alań jıegine jaǵalaı jınalǵan jankúıerler eki komandany da qoldap, demep otyrdy. Áıtse de, «Iаrysh», alǵa!» degen aıqaı jıi estildi. Gımnazııashylardyń biri qarsylasyna qarsy umtyldy, biraq jartylaı qorǵaýshy ony aldap ótip, sol qaptaldaǵy shabýylshynyń ashyla qoıǵanyn kórip, dopty onyń aıaǵyna salyp ber­di de, ózi alǵa júgirdi. Sol qap­­taldaǵy shabýylshy dosynyń áreketin túsine qoıdy. Onyń jaýapty pasy týra jáne der kezinde oryndaldy. Qorǵanystaǵy oıynshylardan shıraq qımyldap, jartylaı qorǵaýshy ala dop­ty toqtatpaı tepti. Dop qaqpa toǵyzdyǵyna tıdi... Iаryshtyqtar sharshasa da, alańnan sheksiz qýanyshpen shyǵyp bara jatty. Havbek Muhtar Áýezov pen sol qaptaldaǵy shabýylshy Salah Hısmatýllın qarsylastarynyń qorǵanysyn qalaı seńdeı soǵys­tyrǵandaryn esterine túsirip, kúlip bara jatty...» («Irtysh», №158, 11.06.1967 j.).

Tarıhı málimetterge jú­ginsek, mıllıondardy baýrap alǵan fýtbol oıyny aǵyl­shyn­dardan kórshi Reseıge XIX ǵasyrdyń aıaǵynda jetken. Al bizdiń elge fýtbol osy kór­shi­mizden kelgenge uqsaıdy. 1912 jyly Máskeýden Semeıge N.Kýp­rııanov degen kelip, kópes Plesheevtiń dúkeninde qyzmet jasapty. Ol ózimen birge dop, qaqpa tory, sporttyq forma sekil­di asaı-múseılerin ala kel­gen. Dop qýýǵa qumartqan jas­tar­dyń basyn qurap, oıyndar ótkizip turypty. Endi bir derek­terge qaraǵanda, Sibir men Orta Azııaǵa iri saýda ortalyǵy retin­de tanymal bolǵan Semeıge aǵyl­shyn­dardyń ózi alyp kelgen-mys.

Áıteýir ne kerek, 1913 jyly Semeıdegi erler gımnazııasy men semınarııasynda alǵashqy fýtbol komandalary uıymdastyrylady. Qazaq jerinde buǵan deıin bol­ǵan fýtbol oıyndary men koman­dalary týraly basqa derek bolmaǵandyqtan, Semeı qalasyn elimizdegi fýtboldyń otany dep moıyndaǵan lázim. Al mundaǵy júz jyl burynǵy fýtbol oıyndary týraly derekter jetkilikti. Muhtar Omarhanulynyń aǵasy Ahmet Áýezovtiń «Bala Muhtar» (1967 j.) kitaby, «Iаrysh» klýbynda oınaǵan Ábdinasyr Mır­shanov («Sport» gazeti, 8.01.1963 jyl) pen Salah Hısmatýllın («Semeı tańy» gazeti, 29.04.1977 jyl) jáne t.b. adamdardyń maqalalary soǵan dálel.

Elimizde fýtboldan alǵashqy ha­lyqaralyq joldastyq kezdesý de osy Semeı qalasynda ótkizildi. Mun­da birinshi dúnıejúzilik so­ǵys kezinde tutqynǵa túsken cheh azamattarynan quralǵan ko­manda bolǵan. 1918 jyly SSK (Semıpalatınskıı sportıv­nyı krýjok) komandasy solarmen oınapty. Sóıtip, semeı­lik­ter Qazaqstanda alǵash ret naǵyz úlken fýtboldyń kýá­si bolǵan eken. Chehtardyń teh­nı­kalyq daıyndyǵy myqty bol­ǵa­nymen, kezdesý 2:1 esebimen jer­gilikti komandanyń paıdasy­na sheshilgen. Bir aıta keteri, oıyn­ǵa qatysqan M.Semgın de­genniń esteligine qaraǵanda, shet­­eldikterden quralǵan ko­man­d­­ada Stokgolmde ótken V Olım­pııa oıyndaryna qatysqan avs­trııalyq úsh azamat bolypty.

Reseılik sport jýrnalısi Valerıı Lıamkın óziniń «Legendy Altaıskogo fýtbola» kitabynda 1914 jyly Barnaýyl men Tomby qalalarynan komandalar Semeı qalasyna arnaıy baryp, fýtboldan joldastyq kezdesý ótkizgeni týraly jazǵan. Semeıde «Iаryshtan» basqa SSK, «Olımp», «Lastochka», «Orlıata» komandalary bolǵany belgili. 1914 jyldyń jazynda bolǵan Semeı men Barnaýyl komandalarynyń arasyndaǵy kezdesýde Nıkolaı Ivanov degen jerlesimiz gol soǵyp, semeı­likterdiń jeńiske jetýine úles qosqan. Sol jyl­dyń aıaǵyna taman «Olımp» qura­myndaǵy Nıkolaı Ivanov pen Ivan Sokolov ásker qataryna alynyp, birinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza bolypty. Maıdanǵa alynǵan taǵy bir oıynshy Evgenıı Popov Qazan tóńkerisinen keıin Semeıge qaıtyp oralyp, keıin basqa qalaǵa kóshken.

Qazaq jerinde ǵasyr buryn bolǵan fýtbol komandalary jáne bular ǵana emes. 1915 jyly Pavlodar qalasynda «Iаstreb», «Zvezdochka», О́skemende «Mars», «Iаstreb» degen komanda­lar bolǵan. Bul komandalar Reseı gýbe­r­nııalaryndaǵy ujym­dar­men birneshe joldastyq kezdesý­ler ótkizipti. 1921 jyly Áý­lıe ata qalasynda da (qazirgi Taraz) jerg­ilikti komandalardyń qa­ty­sýymen joldastyq oıyndar ótken. 1928 jyly Petropavl qalasynda gýbernııalar arasynda tuńǵysh ret resmı jarys ótip, odan keıin Qazaqstan qurama komandasy jasaqtalǵan. Bul ujym Qazan qalasynda ótken Búkilodaqtyq jumysshylar spartakıadasynyń irikteý oıyndaryna qatysypty. Qazaq KSR-niń tuńǵysh chempıonaty men kýbogy 1936 jyly ótkizilip, onda Almaty qalasynyń quramasy jeńiske jetipti. 1937 jyly Almatynyń «Dınamo» fýtbol klýby alǵashqy bolyp sheberler komandasy mártebesin alyp, KSRO chempıonatynyń «Shyǵys qalalary» tobynda óner kórsetken. Bul jarysta «Dınamo» jeti komanda arasynda úshinshi orynǵa taban tirepti. Al 1940 jyly Alma­ty­nyń «Dınamo» komandasy Keńes Odaǵy sheńberinde alǵashqy tabysqa qol jetkizdi. Dınamoshylar Dondaǵy Rostovta ótken dene tárbıesi ujymdary arasyndaǵy KSRO kýbogynyń aqtyq synynda Taganrog qala­synyń «Torpedosyn» 3:1 esebi­men utyp, bas júldeni jeńip al­ǵan. «Dınamo» qatarynan eki ret Qazaqstan chempıony boldy. Orta Azııa komandalary arasyndaǵy Búkilodaqtyq týrnırde tabysty óner kórsetken.

1955 jyly ótken Búkilodaq­tyq birinshilikte Qazaqstan fýtbolynyń atynan Almatynyń «Ýrojaı» komandasy óner kórsetti. Bir jyldan keıin komandanyń ataýy ózgerip, «Qaırat» boldy. 1960 jyly «Qaırat» KSRO chempıonatynyń «A» klasynda oınaıtyn komandalar qataryna qosyldy. Jer­lesterimiz «Dınamo», «Spar­tak», «Zenıt» jáne basqa da ataqty komandalarmen kúsh synasý mártebesine ıe boldy. «Qaırat» fýtbolshylary óziniń tarıhynda eń úlken tabysqa 1986 jyly qol jetkizdi. Sol joly olar joǵary lıgada oınaǵan 16 komandanyń ishinde 7-orynǵa taban tiregen. «Qaı­rattyń» quramynda júrip, Vadım Stepanov, Sergeı Kvoch­kın, Stanıslav Kamınskıı, Leonıd Ostroýshko, Tımýr Segizbaev, Vladımır Asylbaev, Vıktor Abgols, Seıilda Baı­shaqov, Vladımır Nıkıtenko, Vahıd Masýdov, Fanas Sálimov, Qurban Berdyev, Sergeı Stý­kashov, Evgenıı Iаrovenko, Evstafıı Pehlevanıdı jáne basqa da fýtbolshylar Qazaqstan fýtbolynyń tarıhynda óshpes­teı izderin qaldyrdy. Osyn­daı tarıhy bar, negizi myqty «Qaı­rattyń» 1992 jyly Táýel­siz Qazaqstannyń tuńǵysh chempıonaty men kýbogyn jeńip alýy da zańdy edi.

Al Qazaqstan Fýtbol federa­sııasynyń FIFA-ǵa múshe bol­ǵanyna 25 jyl, ÝEFA-ǵa múshe bolǵanyna 15 jyl tolatyn bıyl­ǵy jyl – egemen elimizdiń fýtboly úshin aıtýly beles. Alashorda úkimetiniń ǵasyr toıy­men qatar kelip otyrǵan bul datalar ataýsyz qalmaýy kerek. Alashtyń onsyz da áıgili Áýezovi qazaqtan shyqqan tuńǵysh fýtbolshy bolǵanyn tańdanyp ta, maqtanyp ta aıta júrgenimiz artyq emes. Áıteýir bir zamanda qazaq fýtbolynyń baǵy ashylyp, álemge tanylar kúni týar. Sonda onyń kósh basynda turǵan tulǵanyń da osyndaı zańǵar bolýy abyroıǵa abyroı qosary anyq.

Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan»