Jańashyl rektor

Aýyl muǵalimderiniń ot­ba­syn­­da tárbıelengen onyń bi­lim men ǵylym salasyna ke­lýi kezdeısoq emes. Sol ata-ana­nyń bi­limge qushtarlyqqa baýlýy – Ǵalymqaıyrdyń ómirlik te­mir­qa­zyǵyna aınaldy.

Qazaq polıtehnıkalyq ıns­tı­tý­tynyń «Avtomatıka jáne ese­ptegish tehnıka» fakýltetin bi­tirgen Ǵalymqaıyr Mutanov ǵylymı-oqy­týshylyq izdenis jolyn Rýd­nyı ındýstrııalyq ınstıtýtyn­da assıstenttik qyz­met­ten bas­­tady. Az ýaqyttyń ishinde ǵy­ly­mı biliktiligin je­til­dirý úshin Máskeýge joldama al­dy. Máskeýdegi bolat jáne qo­ryt­palar ınstıtýtynda tanymal maman ǵalymdardyń aldy­nan qatań irikteýden tabys­ty ót­ken ol 2 jyldyq ǵylymı-zert­teý tájirıbesin «Tústi já­ne sı­rek metaldardyń teh­no­lo­gııa­lyq prosesterin avtomat­tandyrý» kafedrasynda ótti. Onyń kandıdattyq jáne dok­tor­lyq dısser­tasııasy – qa­zirgi ýaqytta kóp aıtylyp júr­gen jasandy ıntellekt ele­mentterin qoldaný arqyly teh­no­logııalyq prosesterdi av­to­matty basqarýdyń teorııa­sy men tájirıbesine arnaldy. Álemdik deńgeıde tanymal bolǵan akademık-ǵalymdar V.V.Rjevskıı, L.A.Pýchkov, V.A.Gorbatov, L.A.Bahvalov, A.G.Mel­kýmovtyń sheberlik mek­te­binen ótti. Álem tanyǵan bel­gili ǵylymı mektepten ótý onyń ǵalym retinde qalyptasýyna jol ashty. 3 jyldyq doktorantýrany 1,5 jylda támamdaǵan onyń doktorlyq dıssertasııasyn óte jo­ǵary baǵalaǵan álemdik «Fon-Neıman» syılyǵynyń ıegeri, ataqty akademık V.A.Gorbatov dıssertantqa «Samorodok ız Kazahstana» dep baǵa berýi tegin emes edi. О́ıtkeni, 36 jastaǵy Mu­ta­nov sol kezde osy saladaǵy eń jas tehnıka ǵylymdarynyń dok­to­ry bolatyn.

Táýelsizdigin endi alǵan Qazaq­stan óziniń bilikti mamanda­ryna zárý kezde elge oralǵan ol Sol­tústik Qazaqstan memleket­tik ýnı­­versıtetine eń jas rektor bolyp taǵaıyndaldy. Osy qyzmetke ke­­lýine sol kezdegi mınıstr re­­tinde óz qatysym bolǵanyn maq­­tanyshpen aıta alamyn. Aı­na­lasy jeti jyldyń ishinde qo­ǵamǵa qajetti mamandyqtar ashyp, maman daıarlaýdaǵy zaman ta­l­abyna saı ýnıversıtetti jańa deń­geıge kóterdi. Qazirgi kún tár­tibinde turǵan ınnovasııalyq joǵary oqý ornynyń negizgi belgilerin jańashyl rektor sol kezde-aq batyl engize bildi. «Parasat» stýdenttik telestýdııa­sy oblystyq arnamen ynty­maq­tasyp, ýnıversıtettik ko­r­po­ratıvtik júıe arqyly Sol­tús­tik Qazaqstan oblysy mek­tepterine qashyqtyqtan oqytý júr­gizildi; Qazaqstanda orta­lyq­tandyrylǵan oqýǵa tú­sý­de testileý tehnologııasy ba­s­-

­­talmaǵan kezde, 1995 jyly Ǵ.Mu­tanov qabyldaýdyń testileý teh­nologııasyn engizdi. Ǵ. Mu­tanov «Informatıka jáne bas­qarý» mamandyǵy boıynsha, sol zamanda halyqaralyq deń­geı­degi magıstr dıplomyn alý jo­basyn iske qosty, ýnıversıtet bitirýshileri Fınlıandııada aq­­parattyq tehnologııalar ma­gıs­tra­týrasynda oqýyn jal­ǵas­ty­rýǵa múmkindik aldy.

Sonaý 1998 jyldyń qazan aıynda óziniń Petropavlovskige barǵan saparynda Prezıdent N.Á.Nazarbaev: «Qazaqstannyń Soltústik aımaǵynda joǵary bi­­limdi sapaly mamandar daıar­­laı­tyn ýnıversıtet bar eken­di­gine shyn qýanyshtymyn, qa­zir­gi zamanǵa laıyq mamandar osy jerde órkendeıdi», dep ózi­­niń jyly lebizin bildirýi jas rek­tor­dyń alǵashqy qadamdaryna be­r­ilgen baǵa da bolatyn.

2002 jyly ol Bilim jáne ǵylym birinshi vıse-mı­nıstri bo­lyp taǵaıyndaldy. Mutanovtyń basshylyǵymen bilim men ǵy­lym­dy damytýdyń Tujy­rym­­da­masy jasalyp, ol Úki­met tarapynan qoldaý tapty. Son­daı-aq bi­l­im berýdiń ulttyq dokt­rı­na­­synyń alǵysharttary jasalyp, ony iske asyrýdyń joly aıqyndalyp, júzege asa bastady. Bilim sapasyn qadaǵalaýdyń jańa ulttyq júıesin qalyptastyrdy. Aqparattyq tehnologııalardy oqý oryndarynda qoldaný jolǵa qo­ı­yldy. Joǵary oqý oryndarynda kre­dıttik tehnologııa engizildi. Qa­shyqtyqtan oqytý iske asa bas­ta­dy. Barlyq ýnıversıtetterde bi­lim berý portaly quryldy. Elimiz damýyna keri áser etetin je­ke­menshik, aty bar da zaty joq oqý oryndary esebinen kóbeıip ket­ken JOO-nyń sany 300-den 171-ge deıin qysqartylýy da biliktilikpen, ádildikpen, aıqaı-shýsyz júzege asty. Osylardyń ná­tıjesinde bilim berý júıesin jań­ǵyrtýdyń konseptýaldyq ne­gizderi qalyptasty.

2003 jyldyń shildesinen bas­­tap Ǵalymqaıyr Muta­nov D.Serikbaev atyn­da­ǵy Shy­ǵys Qazaqstan mem­­le­ket­tik teh­nı­ka­lyq ýnı­ver­sı­te­ti­niń rektory qyz­metine ta­ǵaı­yn­­dal­­dy. Jeti jyl­dyń ishin­de ýn­ı­ver­sıtettegi 2-3 myń stý­dent­tiń sa­ny 13000-ǵa jetti. Mun­da da rek­tor ózi jı­naǵan tájirıbeni ul­­ǵaıta otyryp, «Ýnıversıtet-teh­nopark» ınno­vasııalyq joba­syn iske asy­r­dy. ShQMTÝ óńirde iri-iri res­pýblıkalyq, halyqaralyq is-sharalar ótetin alańǵa aınalyp, jeti jylda Elbasy tórt ret ýnı­versıtetke at basyn burypty. Res­­pýb­lıkada tuńǵysh ret oblystyq ákim­shilikpen birlesken «Altaı» ǵy­lymı-tehnologııalyq joba­sy iske asyrylyp, óńir­degi iri kásiporyndarda 65 ınves­tı­sııalyq joba júzege asqan. 2010 jyly qyrkúıekte ótken Qazaqstan men Reseı aımaqaralyq yn­tymaqtastyǵynyń VII Forý­myn­­da Reseı Fe­de­ra­sııa­sy­nyń sol kezdegi Pre­zı­denti D.Med­vedev Qazaqstan teh­no­par­k­in kórip: «Biz Skolko­vo­da bul isterdi endi bastap jaty­r­myz, al sizder is júzinde kiri­sip ketken ekensizder!» dep tań­da­ny­syn jasyra almady. Mi­ne, osy tehnıkalyq joǵary oqý or­nyn ınnovasııalyq ýnıver­sı­tet­ke aınaldyrǵany úshin Ha­lyq­aralyq qordyń (Jeneva) Altyn medalin alý qurmetine ıe boldy.

Ǵalymqaıyr Mutanovty ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetine rektor etip alyp kelýi de Elbasynyń úlken senimi bolatyn. Endi mundaǵy is barysy da, oqý júıesi de, ǵylymı ınnovasııalyq jańǵyrýlar da tez ózgerip sala berdi. Elbasy tapsyrmasymen QazUÝ klassıkalyq ýnıversıtetten qazirgi zamanǵy álemdik deńgeıdegi ǵylymı-zertteý ýnıversıtetine aınalý baǵytyndaǵy jańa keń aýqymdy baǵdarlamany júzege asyrýǵa birden kiristi. Ýnıversıtettiń keshendi qurylymdyq modernızasııasy jasalyp, klasterlik ádis negizinde fakýltetter damyp, kafedralar irilendirildi. Oqý ornynda úderistik menedjment, Kaıdzen turaqty jetildirý júıesi jáne eńbek jetistigin reıtıngtik baǵalaýǵa baǵyttalǵan basqarý júıesi en­gizildi. Halyqaralyq akkredıtasııadan ótken eksperımenttik bilim berý baǵdarlamalary ázir­le­nip, qoldanysqa engizildi.

QazUÝ-da ıdeıadan óndiriske deıingi dálizdi qamtıtyn bire­geı ǵylymı-tehnologııalyq ın­fra­qurylym iske qosyldy. Myq­ty ǵylymı-tehnologııalyq park qu­ryldy. Onda kóptegen ǵy­ly­mı-zertteý jumystarynyń jobasyn jasaıtyn 30 shaqty ǵylymı-zertteý ınstıtýty men or­ta­lyq bar. Álemge tanymal «Hewlett-Packard», «Cisco», «Konica minolta», «Microsoft» ha­­lyqaralyq kompanııalarynyń oqý-ǵylymı ortalyqtary men zert­­hanalarynyń ashylýy ýnı­ver­sıtettiń ǵylymı teh­no­lo­gııalyq áleýetiniń ha­lyq­ara­lyq deńgeıde moıyndalýyn kór­setedi.

Rektordyń «Aınalańdy nur­landyr», «Salamatty ómir sal­ty» «100 kitap», «QazUÝ- Grın­kampýs» atty avtorlyq jobalary da óz jemisin berýde. Tuńǵysh Prezıdent kúnine oraı «Men jastarǵa senemin!» respýblıkalyq festıvalin ótkizý dástúrge aınaldy. Jastarǵa tálim beretin «О́negeli ómir» serııasy boıynsha elimizdiń tanymal tulǵalaryna arnalǵan kitaptar basylýda. Ǵasyrlyq tarıhy bar tuńǵysh qazaq jýrnaly «Aıqap» resmı túrde jańǵyryp, ýnıversıtette shyǵaryla bastady. Munyń barlyǵy jas urpaqty ótkenimiz ben búginimizdiń úıle­sim­diligi negizinde rýhanı baı­lyq­qa jan-jaqty tárbıeleýge jol ashty.

QazUÝ ınnovasııalyq qa­­-

l­a­shy­ǵy álemdik dáre­je­degi stan­darttarǵa sáı­kes damýda. Memleket-jeke­men­­shik seriktestigi arqa­syn­da ýnıversıtettiń bir­qa­tar ınfraqurylymdyq ny­san­darynyń qurylysy aıaq­tal­dy. Mehanıka-matematıka, fı­­zıka-tehnıka jáne hımııa fa­k­ýltetteriniń jańa oqý ǵı­ma­rat­tary, ál-Farabı ǵylymı ki­tap­hanasy, Jas ǵalymdar úıi, «Ke­re­met» stýdentterge qyzmet kór­setý ortalyǵy, medısınalyq- dıagnostıkalyq ortalyǵy salyndy. Budan bólek, bıylǵy oqý jylynda júzý basseıni jáne Stýdentter men túlekterdiń sal­tanatty qaqpasy ashyldy. Ǵ.Mutanovtyń rektorlyq qyzmet at­qarǵan jyldarynda QazUÝ qalashyǵy ǵımarattary kóleminiń ózi 36 paıyzǵa ósti.

Osyndaı kólemdi isterdiń ná­tıjesi álemdik deńgeıde óz baǵasyn aldy. Halyqaralyq QS reıtıng agenttiginiń (Ulyb­rı­­tanııa) baǵalaýy boıynsha álemdegi 800 úzdik joǵary oqý ornynyń ishinde QazUÝ-nyń 2010 jylǵy 650-shy orynnan búgingi tańdaǵy 236-shy orynǵa deıin kóterilýi isker basshy Ǵalym Mutanovtyń tynymsyz eńbeginiń kórinisi dep bilemiz. «Creat Value Colleges» (AQSh) halyqaralyq uıymynyń zertteýi boıynsha álemniń 50 tehnologııalyq damyǵan ýnıversıtetteri arasynda 31-shi oryn aldy. «Túrki elderi arasyndaǵy úzdik JOO» atanýy, álemdegi TOP-200 ekolo­gııalyq ýnıversıtet sanyna enýi – úlken qajyrly eńbektiń, bola­shaqty boljaı bilýdiń qory­tyn­dysy. Qazaqstan joǵary oqý oryn­darynyń ishinde flagman retinde osyndaı dınamıkalyq damýdy kórsetý – halyqaralyq sarapshylar tarapynan «QazUÝ da­mý fenomeni» degen atqa ıe boldy.

Tarıhta tuńǵysh ret, qazaq­stan­dyq joǵary oqý orny – álem­dik qaýymdastyqtyń sýbek­tisi re­tinde tany­lyp,Ýnıversıtet BUU RIO-20 turaqty damý bo­ıynsha Deklarasııasyna qosyldy. Pre­zıdent N.Nazarbaevtyń «Ja­syl kópir» ıdeıasyn júze­ge asy­rý maqsatynda álem ýnı­ver­sı­tet­teriniń arasynda Brazılııada RIO+20 konferensııasyn ótkizdi.

Ýnıversıtettiń IýNESKO-nyń Ortalyq Azııa elderindegi Haby retinde tanylýy, álemdik bilim jáne ǵylymnyń jańa úlgide damýyna bastamashylyq tanytýdyń birden bir orta­ly­ǵyna aınalýy da jańashyl rek­tor ıdeıalarynyń kórinisi deý­ge tolyq negiz bar. Osyndaı iri halyqaralyq jobalarǵa muryndyq bolǵany úshin QazUÝ álemdik bıik deńgeıden kórinip, rektor Ǵ. Mutanovtyń ózi BUU-nyń burynǵy Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń, qazirgi BUU-nyń Bas hat­shysy Antonıo Gýttereshtiń Alǵys hattaryna ıe boldy.

Ǵ.Mutanovtyń baı ǵylymı áleýeti álemdik deńgeıde mo­ıyndaldy. Ekonomıkalyq pro­ses­terdi matematıkalyq model­deý jáne basqarý baǵytynda zert­tegen eńbegin álemdegi eń úz­dik baspa «Shprınger» jeke ki­tap etip basyp shyǵardy. Bul kitap sheteldik tanymal ǵylymı baspadan eń kóp taralymmen shyqqan tuńǵysh qazaq avtorynyń eńbegi retinde belgili bolyp, álemdik deńgeıde óz baǵasyn aldy. Ol ǵylym salasyndaǵy jet­ken jetistikteri úshin «Ǵy­lym men tehnologııanyń matema­tı­ka salasyndaǵy ISESKO syı­­lyǵy» Altyn medalin alǵan tuń­­ǵysh qazaq ǵalymy. Basqa da ha­lyqaralyq marapattary je­ter­lik.

Ǵalymqaıyrdyń kóp jylǵy ustazdyq eńbegi baǵalanyp, TMD elderinde tuńǵysh ret «IGIP Senior Member» degen halyqaralyq qurmetti ataqqa ıe boldy. «Eýropa tehnıkalyq JOO oqytýshysy» qurmetti ataǵy da berilgen. Onyń joǵary ká­sibı biliktiligi Halyqaralyq ek­o­nometrıkalyq qaýymdastyq, Koroldik Ekonomıkalyq qa­-

ý­ymdastyq, IGIP ınjenerlik pe­dagogıkanyń Halyqaralyq qo­ǵamy monıtorıng komıtetiniń mú­shesi, IýNESKO-nyń bilim berý­degi aqparattyq tehnologııalar basqarý ınstıtýtynyń Keńes mú­shesi retinde óz baǵasyn alǵan.

Sonymen birge, Ǵalym Mu­tanov UǴA akademıgi, Ulttyq Ǵy­lym Akademııasynyń vı­se-prezıdenti, Qazaqstan Jo­ǵa­ry mek­tep Ulttyq ǵylym Aka­de­mııa­synyń prezıdenti retinde ǵylym men bilimniń asa kórnekti uıymdastyrýshysy bolyp tabylady. Onyń ár jyldardaǵy eńbegi «QR eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri» ataǵymen, «Pa­rasat», III dárejeli «Ba­rys» ordenderimen jáne bir­neshe mem­lekettik medaldarmen atalyp ótkenin bilemiz.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetiniń rektory Ǵalymqaıyr Mutanov – segiz qyrly, bir syrly azamat. Ǵalymnyń óz baǵyty anyq­­talǵan shyǵystyq úlgidegi fı­losofııalyq poezııasy túrik, orys, ýkraın, arab, parsy, ázer­baıjan tilderine aýdaryldy, Halyqaralyq Maqtymquly, N.Gogol medaldarymen mara­pat­­taldy.

Ǵalym jastaıynan dzıýdo sportymen aınalysyp, ol sala­nyń da shyńyna jetip, KSRO sport sheberi, «Dene shynyqtyrý já­ne sportty damytýdaǵy eńbegi úshin» qurmetti ataǵynyń ıegeri atandy. Iаǵnı, ol basqaratyn ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ult­tyq ýnıversıteti keıingi jyl­da­ry stýdenttik sporttyń kósh­bas­shysy bolýynyń ózi tegin emes.

Ǵalym Mutanuly ónegeli otbasynyń uıytqysy. Jary Raý­­­shan – Máskeý bolat jáne qo­ryt­­palar ınstıtýtynyń túlegi, me­­tall fızıkasy salasyn­da teh­nıka ǵylymdarynyń kan­dıdaty. Uly Aıbek – Pekın ýnıversıtetiniń túlegi, kásipker. Atasynyń súıikti nemeresi Aısha kózqýanysh bolyp ósip keledi.

Ǵalymdyǵy, ustazdyǵy boıyna bitken negizgi qasıetteri bolsa, sheber uıymdastyrýshy, isker bas­­shy, tanymal qaıratkerlik qa­­­sıet­teri onyń beı­­nesin jan-jaq­ty ete túsedi. Ol bar ómirin el bo­la­sha­ǵyna, adam­darǵa, qoǵamǵa, ǵy­lymǵa adal qyz­­met etýge arnap keledi. Al kóp­­ke qyzmet etken jannyń jul­dy­zy qashanda joǵary.

Murat JURYNOV,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık

ALMATY