Sońǵy jyldary sahnadan jyraqtap, tek kitap sórelerin uzaqtaý turaq etip qalǵan Oralhan Bókeı shyǵarmashylyǵy sahnalanyp qana qoımaı, kórermenine janrlyq turǵydan da úlken jańalyǵyn ala keldi.
Monospektakl – álemdik teatr úrdisinde keńinen taraǵan, eksperımenttik deńgeıdegi janrlyq tabıǵaty qalyptasyp, kórermen talǵamyn óz ereksheligine tóseltkenimen, qazaq aýdıtorııasyna, biz tilge tıek etken qoıylym syndy qadaý-qadaý birdi-ekili tájirıbelik jumystar bolmasa, áli tolyqtaı enip, sińise qoıǵan joq. Sol seń endi buzyldy! Qolǵa alǵan qaı jumysynan da jańalyq kútip úırenip qalǵan teatrsúıer qaýym Dáýren Serǵazındi «Uıqym kelmeıdi...» mýzykalyq monospektakli arqyly jańa qyrynan tanydy. Ol – sahnagerdiń akterlik pen rejısserlikten bólek, sazgerlik qyry. Bir ózi rejısser, bir ózi basty rólde oınaǵan óner ıesine spektakl barysynda qoldanylǵan áýenderdiń de avtorlyǵy tıesili. «Sóz jetkize almas jerdi mýzyka jetkizedi», deıdi áıgili kompozıtor Shopen. Oralhan Bókeıdiń dramalyq boıaýǵa baı syrshyl týyndysyna romantıkalyq lep syılaǵan ádemi tájirıbeniń kýási bolyp tarqastyq teatrdan!
Iá, dál jazýshy Oralhan Bókeı sekildi onyń da uıqysy kelmeıdi... Janyna shabyt uıa salǵanda, sanasyn sezim silkintkende, ózge emes, О́zimen, О́ziniń ishki álemimen syrlasqysy kelgende... sahnagerdiń osylaı kirpigi aıqaspaı qoıatyny bar eken. Ondaı sátte akter Dáýren gıtarasyn qolyna alyp, kóńilin terbegen júrektiń jazbalaryn áýen tiline aınaldyrýdy qashannan beri daǵdyǵa aınaldyrypty. Hanbıbi Esenqaraqyzy, Qaırat Imanbekov, Aıbatyr Seıtaq, Hamza Kóksebek syndy aqyndardyń óleńderindegi oralymdy oılar da spektakl atmosferasyna sulýlyq ústepti. Birneshe mýzykalyq aspaptyń jandy súıemeldeýimen oryndalǵan ánder qoıylymnyń lırıkalyq ıirimderin aıshyqtaı túskendeı. Meıirǵat Amangeldın, Ińkár Násıeva, Aısultan Jálıev, Aqjan Orynbasarova syndy teatr akterleriniń vokaldyq hám oryndaýshylyq múmkindikterine de atalǵan qoıylym arqyly kýá bolyp, sahnagerlerdi ózge qyrynan tanydyq.
Shyǵarmashylyǵyna únemi jastyq taqyrybyn arqaý etken jazýshynyń týyndysyna jas rejısserdiń tańdaýynyń túsýi tańsyq jaıt emes, qalypty jaǵdaıdaı qabyldanǵany jáne ras. Nege deseńiz, jazylý tarıhy ótken ǵasyrǵa tıesili «Uıqym kelmeıdi...» týyndysy taqyryptyq ózektilik, mazmundyq aýqymdylyq turǵysynan tipti de eskirmepti. Jazýshynyń jańa ǵasyrda da aıtary bar kórinedi. Ol – adamı qundylyqtar men jastar boıyndaǵy tárbıe máselesi. Osyny sýretkerlik suńǵylalyqpen sezine bilgen rejısser bizge búgin basqasha oı saldy, Oralhan álemine ózgeshe kóz tigýge shaqyrdy.
Oralhannyń ózi aıtpaqshy, bizder – Adamdar, sezimdi baǵalaý, adamı qundylyqtardy qaster tutý, ulttyq bolmysqa bas ııý, kıe men qudirettiń parqyna boılaýdy jańa zamannyń tym asyǵystaý aǵymyna ilesemiz dep júrip umytyńqyrap barady ekenbiz. Sonyń saldarynan bolsa kerek, kúni búgin keshe tabysyp, erteńinde ajyrasyp jatqan jas otbasylardyń, tastandy bala men teksiz urpaq sanynyń artýyna da sebepshi bolyp otyrǵan kórinemiz. Tal besikten boıǵa darıtyn tárbıeni esikten shyǵa bere teksizdikke ulastyryp alyp jatqan jastar áreketiniń astarynda da osy adamı qundylyqtarǵa nemquraıly, sezimge selkeý qaraýdyń saldary jatsa kerek. Qoıylymda bas keıipker Jeńishannyń aýzymen keshegi kún men búgingi túsinigimizdi parallel ala otyryp, psıhologııalyq turǵydan saraptaıdy. Máselen, keıipkerdiń jezdesi turmysyna qaramastan, úıelmeli-súıelmeli, biriniń sońynan biri ergen on eki balasynyń amandyǵy men beıqam bolashaǵy úshin tynymsyz ter tógip, óz ómirin tutasymen solardyń tirshiligi men tárbıesi úshin sarp etedi jáne onyń óteýine eshteńe dámetpeıdi.
Al búginde qandaımyz? Tuńǵyshymyzdy kózimiz qıyp, qoqysqa tastaımyz. Sál qıyndyq kezikse, jetimder úıin jaǵalap, balalar úıiniń sanyn arttyrýǵa beıilmiz. Osy saryndas qoǵamdaǵy ózekti máseleler qoıylymnyń allegorııalyq astaryn baıyta túskendeı.
Spektakldegi kelesi aıta ketetin tus – ssenografııa men jaryq máselesi. Ásirese, shyǵarmanyń kórkem-estetıkalyq áserin arttyrýda dekorasııa men jaryqtyń atqarǵan róli orasan zor. Qoıylymnyń qoıýshy sýretshisi Erlan Tuıaqov pen jaryq qoıýshylar eńbeginen de sátti izdenisterdi baıqadyq. Zalǵa kirgen sátte birden sahnanyń ortasynda qazyqsha qaǵylǵan adam boıymen shamalas jalańash qýyrshaqqa (manıken) kózińiz túsedi. Salǵan betten: «munysy nesi?», «uıat emes pe?» degen oıǵa kelýińiz (bálkim, kelmeýińiz de) múmkin. Biraq ol da – obraz. Búgingi jalańashtanyp bara jatqan qundylyqtarymyzdyń sımvolmen bederlengen kórkem beınesi. Qoıylym atmosferasyna ene bere jaı-jaılap zaman kelbeti kóz aldyńyzda osylaısha sýrettele beredi sóıtip. Sahnadan Oralhannyń oıyn oqyp otyrǵanyńyzben, túısigińiz búgingi kúnniń bet-bederin kóz aldyńyzǵa ákeledi.
Jalpy, monospektakldiń ádettegi aýqymdy spektakldermen salystyrǵandaǵy bir artyqshylyǵy – akterdiń sahnada bar múmkindigin ashyp kórsete alýyna jaǵdaı týǵyzylady. Akter án de salady, bı de bıleıdi, jan álemin aqtara kórermenimen syrlasady. Bul jaǵynan rejısserdiń utqan tusy – spektakldi shaǵyn sahnaǵa quryp, bar oı-tolǵanysyn shekteýli aýdıtorııaǵa baǵyttaýy. Kórermenniń demin sezine júrip, etene óner kórsetý akter úshin, birinshiden, úlken syn bolsa, ekinshiden, kópshilikpen shyǵarmashylyq baılanys ornatyp, qoıylym atmosferasyna engizýdiń utymdy bir joly da. Osy turǵydan kelgende, Dáýren Serǵazın rejısser retinde dittegenine jetti dep esepteımiz. Kórermen spektakl júrgen ýaqyt aralyǵynda vırtýaldy álemdi umytyp, óziniń ishki jan dúnıesine úńilip, ishteı oılanyp kórýge tyrysty. Qoıylymnan soń qanshama kórermenniń Oralhan Bókeı kitaptaryn qaıta paraqtap hám paryqtaýǵa asyǵyp, teatrdan shyǵyp bara jatqanyn kózimiz shaldy. Júzderinen ańdadym: olar búgin uıyqtamaıdy, Oralhandy oqıdy!
Nazerke JUMABAI
Astana