Pedıatrııa: olqylyqtyń orny tolýy tıis

Pedıatrııa fakýltetiniń qajettiligi nede?

2007 jyly elimizdegi 6 medısınalyq JOO-da pedıatrııa fakýlteti túgel jabyldy. Jańa júıe boıynsha ol emdeý fakýltetimen biriktirilip, bolashaq pedıatrlardyń oqý merzimi 9 jylǵa deıin uzartyldy. Al pedıatr-ǵalymdar bolsa «Pedıatr óz aldyna jeke mamandyq. Eresek adam men náresteniń aǵzasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyqtar, ózindik erekshelikter bar. Sondyqtan olardyń barlyǵyn birdeı jalpylama oqytý durys emes», degendi alǵa tartady.

Bir aıta keter jaıt, Qazaqstannan basqalar bul qadamǵa barmady. Ýkraına, Qyrǵyzstan pedıatrııa fakýltetin japqanmen, eki jyldan keıin qaıta ashyp aldy. Memleket úshin balalar dárigeriniń mańyzdylyǵy bolar, Sankt-Peterbýrg pen Tashkentte jeke pedıatrııa medısına ınstıtýty bar. Al Eýropa elderinde otbasylyq, ıaǵnı jalpy tájirıbeli dárigerdiń kóp bolýynyń basty sebebi – olarda balalar halyq sanynyń 10 paıyzyn quraıdy. Al Qazaqstanda bul kórsetkish – 30 paıyz. Onyń ústine egemendikke qol jetkizgenine nebári 25 jyl ǵana bolǵan Qazaqstandy júzdegen jyldar boıy damyp, órkendegen shet eldermen salystyrý erterek. Olarda áleýmettik salaǵa, onyń ishinde medısınaǵa memleketten orasan kóp aqsha jumsalady. Máselen, medısınanyń damýyna ishki jalpy ónimniń AQSh-ta – 15, Germanııa men Fransııada – 8, bizde 3,8 paıyzy bólinedi. Al DDU-nyń uıǵarymy boıynsha densaýlyq saqtaý salasyna bólinetin qarjy 6 paıyzdan kem bolmaýy kerek.

Taıaýda Parlamentte Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Bala quqyqtary jónindegi ýákil retinde Májilis depýtaty Zaǵıpa Balıeva men depýtat Dánııa Espaeva pedıatrııa salasynda qalyptasqan máselelerdi qozǵap, depýtattyq saýal joldady. Sondaı-aq, sozylmaly naýqasy bar eresekter men emizýli náresteniń bir emhanada kezek kútip, bir dárigerge qaralýyna da úzildi-kesildi qarsy boldy. Bul máselelerdi QHA respýblıkalyq Analar keńesiniń otyrysynda da kóterip, ol qoldaýǵa ıe boldy.

Álemde aýrýdyń 14 myń túri bar. Munsha kóp aýrýdy jalpy tájirıbeli dáriger bile bermeıdi. Tipti keıbireýiniń ataýyn da bilmeýi múmkin. Al tek pedıatrııa salasynyń 26 túrli baǵyty bar. Neonatolog, balalar hırýrgi, balalar ınfeksıonısi, t.b. Eger elimizdegi halyq sanynyń 30 paıyzyn balalar quraıdy desek, kásibı balalar dárigerin daıyndaý máselesin toqtatýdy qalaı dep túsinýge bolady. Qazir balalardy qabyldap jatqan otbasylyq dáriger kózin jańadan ashqan shaqalaqty qaraýǵa júreksinedi. О́ıtkeni, ondaılar balalar aýrýyn bilmeıdi. Al pedıatrlar bolsa kúnnen kúnge azaıyp barady. Buryndary alty jyl boıy tek qana pedıatrııa salasyn oqyp, zerttep, belgili teorııalyq bilim alǵan túlekterdiń ózi balalardy birden emdep ketýge qorqaqtaıtyn. Al ot­basylyq medısınany qansha oqyǵanmen pedıatrııa salasyna mamandanýsyz kelip, týa salǵan náresteden túrli jastaǵy balalar men eresekterdiń barlyq anatomııalyq-fızıologııalyq erekshelikterin bilip shyǵýy múmkin emes, dedi akademık Kamal Ormantaev.

Akademık aqsaqalymyz aýzynan tastamaı qońyraýlatyp júrip, áleýmettik salany jaqsy biletin, bilgir uıymdastyrýshy Imanǵalı Tas­ma­ǵambetov vıse-premer bolyp Úkimetke qaıta kel­gende, ol kisige kirip, otbasylyq dáriger pe­dıatrdyń mindetin tolyq atqara almaıtynyn, bala­lar emdeıtin dárigerdi daıyndaýdy qaıta qol­ǵa almasa, jaǵdaıdyń qıyndap ket­kenin aı­­typ, úlken ótinish bildiredi. Bul másele­niń ma­ńyzyn túsingen Premer-Mınıstr Baqyt­jan Saǵyntaev Úkimet otyrysynda bala den­saý­lyǵy eksperıment júrgizetin alań emes­tigin, bala­lar dárigeriniń qatelikteri tym qym­batqa tú­se­tinin, bul tusta medısınalyq kadr­larǵa, ási­­rese, balalar dárigerlerin daıarlaý sapa­syna kó­ńil bólý qajettigin, ol úshin elimizde pedıa­t­rııa fakýltetin 1 qyrkúıekten qaıta ashyp, em­­ha­na­lar­da pedıatr qyzmetin qaıta qalpyna kel­tirý jó­nin­de naqty tapsyrma berdi. Mine, bala­lar­dyń baǵyna osyndaı aıǵaı-shýmen pedıatrııa fakýl­teti qaıta ashylatyn boldy. Al endigi másele, búgingideı medısına kún sanap damyp otyr­ǵan ýaqytta, arada ótkizip alǵan attaı on jyl­dyq olqylyqty qalaı qalpyna keltiremiz degen saýal.

Búgingi ahýal 

Pedıatrııa – medısına ǵylymynyń bala­lar aýrýlaryn zertteıtin salasy. Bala or­ganızminiń anatomııalyq-fızıologııalyq erek­shelikterin, bala aýrýlarynyń sebepterin anyq­taý, emdeý, olardan saqtaný, sondaı-aq, ná­res­teni týǵanǵa deıin jáne týǵannan keıin durys kútý, tamaq­tandyrý ádisterin qaras­ty­rady. Maman­dardyń aıtýynsha, pedıatrııa tek qana bilim emes, balalarǵa, olardyń ata-ana­laryna saýatty keńes berýmen de aınalysady.

Endi elimizde pedıatrııa qyzmeti qalaı damýda degenge keleıik. Salystyrý úshin arǵy jyldarǵa barmaı-aq, 2005 jyldy alaıyq. Sol jyly Qazaqstanda pedıatr dárigerler sany 6 myń eken. Desek te, sol kezdiń ózinde balalar dárigeri jetispeıtin. Bul kórsetkish 2014 jyly 6265 bolyp, onyń 4942-si qalalyq jerde jumys istese, 2015 jyly neantologtarmen birge pedıatrlar sany 5554-ti qurap, onyń 4357-si qalalyq pedıatr bolǵan. Al aýyldyq jerlerde balalar dárigeri 2014 jyly nebári 1626-ny, 2015 jyly 1197-ni quraǵan. Bul kóptegen aýylda balalar dárigeri aty­men joq degen sóz. Sonyń saldarynan bala­syn qushaqtaǵan anaǵa qalaǵa, aýdan, oblys ortalyqtaryna sabylýǵa týra kelýde. Eger 2016 jyly elimizde 18 jasqa deıingi bala sany 5 mln 460 myń 449 bolsa, onyń 2 mln 288 myń 113-i 5 jasqa deıingi bóbekter ekenin, olar­dyń 75 paıyzy aýyldyq jerde, 25 paıyzy ǵana qala­da turatynyn eskersek, máseleniń son­sha­lyqty tyǵyryqqa tirelgenin túsiný qıyn emes.

Osy rette daıarlanǵan mamandar boıynsha resmı derekter elimizde pedıatrdyń tapshy eken­digin aıqyn kórsetedi. Máselen, 2012 jy­ly 10 myń adamǵa tórt pedıatrdan, 2015 jy­ly Aty­raý, Batys Qazaqstan, Pavlodar ob­lys­­taryn­da 10 myń adamǵa bir pedıatrdan kelgen. Al ba­lalarǵa medısınalyq járdem kórsetýdiń uıym­das­tyrýshylyq ustanymy boıynsha ýchaske­lik pedıatr-dáriger 800-1000-ǵa deıin tirkel­gen aýmaqtaǵy balalarǵa qyzmet kórsetýi kerek eken.

Taǵy bir aıta keterlik jaıt, sońǵy jyl­dary elimizde pedıatr mamandyǵyna qyzyǵý­shylyq tanytatyn stýdentter kúrt kemigen. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimeti boıynsha, Qazaqstanda 2012 jyly – 742, 2013 jyly – 453, 2014 jyly bar-joǵy 7 pedıatr ǵana oqý ornyn támámdaǵan.

Búginde óńirdegi aýyldardyń 25 paıyzy ǵana pedıatr­men qamtylǵan. Jalpy, balalar­ǵa medısınalyq járdem kórsetýdiń uıym­das­­tyrýshylyq ustanymy boıynsha bir pe­dıatr-dárigerge 15-20 baladan kelse, qazir 30-40-qa jetip jyǵylady. Al mundaıda sapa­ly emdeý jaıynda aıtýdyń ózi qıyn. Bala ólimi úsh ese kemigenmen, olardyń aýrý­ǵa shaldyǵýy, sozylmaly dertpen aýyrý kór­set­kishi kerisinshe 22 paıyzǵa artqan. Mu­nyń bári eresekterdi emdep úırengen dári­ger­lerdiń balaǵa naqty dıagnoz qoıýynyń qıyn­daýynan deıdi. Ekinshiden, bilimdi, bilikti ped­ıatr­lar jalaqysy joǵary jeke menshik klı­nıkalarǵa ketken. Úshinshiden, burynǵy tájirıbeli pedıatrlardyń jasy kelip, urpaq sabaqtastyǵy úzilgen.

Endi ne istemek kerek?..

Iá, bala – bolashaǵymyz. Onyń densaýly­ǵyna alańdamaǵan eldiń keleshegi de bulyńǵyr. Sondyqtan da Úkimet bul máseleni tezirek sheshýdi tapsyryp otyr. Ras, kemshilik ketti. Endi sol olqylyqtyń ornyn qalaı toltyramyz? Búgingideı medısınanyń qaryshtap damyǵan jaǵdaıynda balalarǵa medısınalyq kómek kórsetý turǵysynda bolsyn, pedıatrııa ǵyly­mynda bolsyn birneshe jyl jiberip alǵan aralyqty qalaı qýyp jetemiz? Mınıstrlikter bul tapsyrmany qalaı iske asyrady? Gáp sonda.

Árıne, fakýltetti ashý, pedıatrlyq qyz­metti uıymdastyrý aıtýǵa ońaı bolar. Kadr daıyn­daý úshin de jaqsy kadr qajet. Jańa bilim baǵdarlamasy jasalýy kerek. Bu­nyń bári ýa­qytty talap etedi. Mine, osy máse­le­lerge qa­tysty Densaýlyq saqtaý mı­nıstr­­liginde ju­mys toby qurylyp, tekserý júrgizi­lip, sarap­tama jasaldy. Jumys toby tóraǵasy­nyń oryn­basary Qazaqstannyń bas balalar onkogemo­tology, Pedıatrııa jáne hırýrgııa orta­lyǵynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory Rıza Boranbaeva­nyń aıtýynsha, qajetti normatıvtik qujattar daıyndalǵan.

– Jumys toby ózine júktelgen tapsyrma boıynsha óńirlerdegi jaǵdaılarmen tanysyp shyqty, – dedi bizge Rıza Zulqaınarqyzy. – Má­se­len, elimizde qansha pedıatr bar, qanshasy jetis­peıdi, ýchaskelik pedıatrlyq qyzmet qaı óńirlerde saqtalǵan, saqtalsa, olar qalaı jumys istep jatyr, qandaı múmkindikter bar, sondaı-aq, balalar emhanalary qalaı uıymdastyrylǵanyn jiti kórip, qorytyndy jasadyq. Iá, rasymen de kadr jetispeıdi. 4 oblysta emhanalardyń 90 paıyzy jalpy tájirıbeli dárigerlik (JTD) júıege kóshken. Al qalǵan óńirlerde JTD-da, balalar emhanasy da bar. Iаǵnı, elimiz boıynsha 1860 ýchaskelik pedıatr, 5280 JTD jumys is­teı­di. Endi óńirlerde emhanalar janyndaǵy al­ǵash­qy medıko-sanıtarlyq kómek negizinde ambý­­latorlyq-emhanalyq deńgeıde pedıatrlyq ýchaskeler ashylatyn bolady. Biraq mamandardyń jetispeýine baılanysty, olar kezeń-kezeńmen ashyl­maq. Al birqatar oblysta saqtalǵan pedıatr­lyq emhanalar jumystaryn odan ári jalǵastyra beredi.

Sondaı-aq, Rıza Zulqaınarqyzy kadr daıyn­daýda ınternatýrany kúsheıtip, pedıatrııa maman­dyǵy boıynsha bitirgen túlekterge al­ǵashqy medıko-sanıtarlyq kómek boıynsha jumys isteýge ruqsat etý máselesi qoıylǵanyn, al rezıdentýra boıynsha mamandar daıarlana beretinin jetkizdi. Árıne, kadr máselesin sheshý úshin ýaqyt kerek. Pedıatrlar daıyndalmaı jatyr degen sóz jalǵan, daıyndalyp jatyr. Biraq az. О́ıtkeni, sońǵy kezderi jastardyń bala­l­ar­men jumys istegileri kelmegendikten pedıatr mamandyǵyn tańdamaıdy. Onyń sebebi aryz-shaǵym kóp, pedıatr bolý úshin uzaq oqý kerek. Al JTD nege álsiz degenge kelsek, medýnıversıtetti bitirgen soń olardyń ózin tórt-aq aı qaıta daıyndaıdy. Endi JTD-ny rezıdentýrada oqytý máselesi qoıylyp otyr, dedi bas onkogematolog.

Rıza Zulqaınarqyzynyń oıyn Kamal aǵamyz da tolyqtyra ketti.

– Búginde oblystardaǵy balalar dárigeriniń sany da, sapasy da tómendep ketken. Jańa týǵan nárestelerdi emdeıtin dáriger-neanotologtar joqtyń qasy. Máselen, Balqash aýdanynda bir ǵana neonatolog qalǵan. Almatyda eki ese tómendegen. Emhanalarǵa barsań otbasylyq dárigerge kórinýge úlken de, kishi de keledi. 80-degi shaldar jótelip, qaqyrynyp otyrsa, solarmen birge jańa týǵan náreste de, bir-eki jastaǵy bala da dálizde birge kezek kútedi. Elde turatyn kishkene turǵyndardyń 40 paıyzynyń densaýlyǵy tómen. Olardy otbasylyq dáriger qabyldap, dene qyzýy bolsa, túsirip qoıa beredi. Biraq ol balanyń qyzýy nege kóterildi, onda sharýasy joq. Sóıtip, bala sozylmaly aýrýǵa shaldyǵady. Al bala dárigeri onyń qyzýy nege kóterildi dep, aıaǵyna deıin emdep shyǵýy tıis. Osyndaı kúrdelengen problemalardyń baıybyna barǵany dep esepteımin, úlken iske uıytqy bolǵan Densaýlyq saqtaý mınıstrligine, Úkimetke barsha ata-analardyń, dárigerlerdiń atynan rahmet aıtamyn, – dedi Kamal Sárýaruly.

Akademık aǵamyz alǵyspen birge tyǵyryq­tan shyǵýdyń joldaryn da aıta ketti. 1 qyr­kúıekke deıin 5-6 aıda sheteldikterge ıek artpaı, ózimizge jaqyn kórshiler – Reseı, Ýkraına, Belarýstiń tájirıbelerin qabyl­dasaq. Mysaly, Sankt-Peterbýrgtegi Pedıa­trııa­lyq medısına ınstıtýtyna birneshe dáriger­di jiberip, tájirıbe almasýǵa bolady. Máse­len, Reseı pedıatrlar sezin ótkizgende, álem­niń tanymal ǵalymdary kelip, tájirıbeler alma­sady. Eger biz de sol sııaqty sheberlik-synyp­tar ótkizsek, áldeqaıda paıdaly bolmaq.

Túıin:

Zady, elimizdegi ana men bala densaýlyǵyn qorǵaý máselesi densaýlyq saqtaý salasynyń basym baǵyttarynyń biri bolyp sanalady. О́ıt­keni, álemdik tájirıbe boıynsha kez kelgen eldegi bala óliminiń kórsetkishi sol memle­kettegi balalardyń densaýlyǵynan habar berip qana qoımaıdy, sonymen qatar memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq ál-aýqatynyń deńgeıin de kórsetedi.

Bir ókinishtisi, bilikti dárigerler men talant­ty túlekterdiń deni bızneske ketip, búginde jasy kelgen ǵalymdardyń isin jalǵas­ty­ratyn, otandyq ǵylymdy damytatyn jastar joqtyń qasy. Dáriger jalaqysynyń, áleýmet­tik turmys-jaǵdaıynyń tómendiginen jas mamandardyń turaqtamaı otyrǵany ashy da bolsa shyndyq. Sondyqtan kóp aǵzalary jetilmegen, damymaǵan, aýyrǵan jerin aıtatyn tili joq balaǵa naqty dıagnoz qoıýda, sondaı-aq, qazirgi zamanǵy apparatýralarmen jáne tehnologııalarmen jumys jasaıtyn mamandar, bala organızminiń ózgerisin biletin kásibı bilimdi pedıatrlar asa qajet. Al balalar LOR-y, hırýrgi, okýlısi, neonatology sııaqty mamandar mindetti túrde pedıatr dárigerlerden daıyndalǵany abzal.

Búgingi kúnge bizge belgilisi, Premer-Mı­nıstr B.Saǵyntaev Úkimet otyrysynda aýyzsha buıryq bergenmen, pedıatrııa fakýl­tetin ashý jónindegi qajetti qujat – Úkimettiń qaýly­sy áli shyqqan joq. Onyń ústine pedıatrııa fakýlteti barlyq medısınalyq JOO-da emes, tek S.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ-de ǵana ashylady degen habar alańdatýda. Aıtýlary, 150 stýdent qabyldanbaq. Onymen elimizdegi balalar dárigeriniń tapshylyǵy joıyla ma?! Endeshe Densaýlyq saqtaý mınıstrligi bastalǵan isti naqty qolǵa alyp, joǵaryda aıtylǵan usynystardy eskerip, máseleniń ońtaıly sheshilýine uıtqy bolsa degen tilek bar.

Gúlzeınep SÁDIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan»