Osydan on jyl buryn aqparattyq tehnologııalardyń elimizdegi keıbir jaǵdaıy týrasynda “IT” -ke temir nege kerek degen oıdan arylar ýaqyt jettI” degen maqalamyz jaryq kórgen-di (“Egemen Qazaqstan”, №67-68 (24645),16 naýryz, 2007 JYL). Maqalanyń jazylýyna arqaý bolǵan sol kezde jıi aıtylyp, jasalyna bastalǵan elektrondy úkimet baǵdarlamasy. Sonyń aıasynda elimiz kóleminde enip jatqan jańa aqparattyq tehnologııalardyń qysqasha shyǵý tarıhtary men túrleri, basty damý baǵyttary týraly baıandalǵan-dy. Sodan beri mundaı mańyzdy baǵdarlamany júzege asyrý barysynda otandyq aqparattyq tehnologııalar salasynda biraz eleýli is-sharalar atqaryldy. Almaty qalasynyń mańaıynda Aqparattyq tehnologııalar parki (qazirgi Innovasııalyq tehnologııalar parki) ashyldy, Aqparat jáne baılanys mınıstrligi qurylyp, Astanada Zerde aqparatyq-kommýnıkasııalyq holdıngi dúnıege keldi, memlekettik Aqparatty Qazaqstan-2020 baǵdarlamasy qabyldandy. О́kiletti úkimet qurylymynyń ótken jyldardaǵy bergen esepteri boıynsha memlekettik qyzmet túrleriniń elektrondyq qalypqa aýystyrylý sany joǵary paıyzdy qurap otyr. Dese de buqarattyq aqparat jelilerde aıtylyp jatqan syn da, usynystar da joq emes buǵan. Kásibı sala mamandarynyń aldynda ary qaraı ne isteý qajet, qandaı baǵytty ustaný kerek jáne osy kezeńde qaı is-sharanyń oryndalýy mańyzdyraq dep turǵan suraqtar da az emes.
Bul másele «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Elbasynyń ústimizdegi jylǵy 31 qańtarda jarııalanǵan Qazaqstan halqyna joldaýynan soń sony serpinge ıe boldy.
Memleket basshysy Úkimetke «Sıfrlyq Qazaqstan» jeke baǵdarlamasyn ázirleýdi jáne qabyldaýdy tapsyrdy. Ol úshin Kommýnıkasııanyń damýy men optıkalyq-talshyqty ınfraqurylymǵa jappaı qoljetimdilikti de qamtamasyz etý kerektigi, sıfrlyq ındýstrııany damytý basqa barlyq salalarǵa serpin beretini týraly eskertilip, sondyqtan Úkimet IT (Aqparattyq tehnologııalar) salasyn damytý máselesin erekshe baqylaýda ustaýǵa tıis dep basa aıtyldy. Bir aıta ketetin jaıt, qujatta densaýlyq saqtaý, bilim berý isinde jáne de basqa kásibı salalarda qoldanylatyn 3D-prıntıng, onlaın-saýda, mobıldi bankıng, robottandyrý, jasandy ıntellekt, «aýqymdy málimetter» almasý (Big Data) sııaqty jańa sıfrlyq qyzmet kórsetý túrleri keltirildi.
Elbasynyń jańa tehnologııalarǵa jiti mán berip, ondaǵy eń ozyq jetistikterdi joǵary minbeden atap aıtýy elimizdegi matematıka, tehnıka men aqparattyq tehnologııalar salalarynyń mamandarynyń quptaýyna birden ıe bolǵany sózsiz. Mine osyndaı ulttyq mańyzdy máselege pikir qosyp, at salyssaq degen nıet bizde de bar. Sol sebepti , ıgi istiń basy retinde ári barsha jurtqa tańsyq bolmasa eken degen oımen Joldaýda aıtylǵan tehnologııalyq sony ózgeristerdiń álemdik deńgeıdegi paıda bolýy men aqparatty qoǵamnyń strategııalyq damý satylaryndaǵy oryndary men qoldanymǵa ený kezekteri týrasynda tómende oı qozǵaǵandy jón dep otyrmyz.
Aldymen ótken on shaqty jyldyń ishinde dúnıejúzindegi aıtylmysh salada bolǵan keıbir ózgerister men ónimderge kóz júgirtelik:
1. 2007 jyl. Stıv Djobs tuńǵysh Aıfon (Iphone-2) smartfonynyn dúnıe júzine pash etti. Bul – gadjettik dáýirdiń basy desek te bolady. Sol jyly Maıkrosoft Mark Sýkerberg qoǵamǵa usynǵan Feısbýk (Facebook) áleýmettik jelisiniń aksııasynyń bir bóligin satyp alyp, onyń baǵasynyń demde kóterilýine ári tez arada kóptegen elge taralýyna jaǵdaı týǵyzdy. Taǵy bir áleýmettik jeli Tvıtter (Twitter) South by Southwest (SXSW) festıvalynan soń birden keń taraýǵa ıe bola ketti: onyń kúndelikti tvıtter sany 20 000-nan 60 000-ǵa jetti.
2. 2008 jyl. Blokcheın (Blockchain) tehnologııasyna negizdelgen tuńǵysh Elektrondyq aqsha Bıtkoın (Bitcoin) dúnıege keldi. Birinshi elektrlik avtomobıl Tesla Roadster satylymǵa shyqty.
3. 2009 jyl. Qysqa hat-habarmen jyldam almasyp otyrýǵa negizdelgen Skype júıesine birden-bir báseke týǵyzǵan aty-shýly Viber, Whatsapp baǵdarlamalary dúnıege keldi. Ile shala osylarǵa uqsas ondaǵan, TanGO, IMO, Telegramm t.t. paıda boldy. «Aýqymdy málimetterdi» (Big DATA) paıdalanýǵa arnalǵan baǵdarlamalyq MapReduce, apparattyq Watson (IBM) sekildi tehnologııalar asa iri kólemdi málámetterdi rettep, olardyń ishinen kerekti tabýǵa arnaldy . UBER – dúnıejúzilik taksıge tapsyrys berý júıesi paıda boldy.
4. 2010 jyl. Instagramm áleýmettik jelisi qoldanýǵa berildi.
5. 2011 jyl. Apple korporasıysynda Siri –suraq-jaýap júıesi tolyq qoldanymǵa engizildi.
6. 2014-2016 jyl. Bos turǵan úsh ólshemdi keńistikti sensorlar qoıyp,kompıýterlik modeldeý arqyly ony beıne bir zattarǵa toly jer retinde kórsetetin Tolyqtyrylǵan orta (Augmented reality) tehnologııasy keńinen taratylýda.
Bulardan basqa baılanys ınfraqurylymynda WiFi symsyz baılanys júıesi tez arada turmystyq qajetke aınala bastady. Uıaly baılanysty taratý júıesi 2g standartynan 3g- ge, odan ary 4g standartyna kóship, Ǵalamtorǵa kez-kelgen jerden mobıldik qondyrǵy arqyly tez arada ený múmkindigine qol jetti. «Internettik zattar» ( Internet things) – qoǵamda,turmysta qoldanýǵa arnalǵan buıymdar men qondyrǵylar, jańa aqparattyq medısınalyq tehnologııalar, jasandy sana – mashınalyq oqytý – beınelerdi tanyp, ajyrata bilý (Artificial Intelligence-Machine learning - Pattern recognition) sııaqty jańalyqtar jyl saıyn qarqyndam damyp keledi. Robottandyrý salasynda olardyń adymdap júre alatyn jańa túrleri, pılotsyz ushaqtar (Drondar) men júrgizýshisiz basqarylatyn avtomobılder men Sanaly kólik tasymaldary júıesi (ITS–Intellectual transport system) paıda boldy. Onlaın- saýdaǵa negizdelgen Amazon, eBay, Alibaba t.t. ınternet-dúkender mıllıondaǵan tutynýshylarǵa qyzmet kórsetýde.
Árıne, joǵaryda keltirilgen tizim bar jańalyqtardy tolyqtaı qamtyp otyr deı almaımyz. Degenmen, osylardyń ǵana negizinde keıingi 10 jylda sıfrlyq tehnologııalardyń adamzat ómirine eleýli ózgerister ákelgenin kórip otyrmyz. Bir qaraǵanda paıda bola bastaǵan sony aqparattyq úrdisterdi eshqandaı konsepsııaǵa baılanyssyz, retsiz, tek qana Aqparattyq tehnologııalardy (AT) jasaýmen aınalysatyn tanymal óndirýshi kompanııalardyń naryqtyń suranysyna sáıkes shyǵaryp otyrǵany dep te oılap qalýǵa bolady. Biraq, olaı emes. Bul másele týrasynda osy maqala aıasynda baıandamaqshymyz.
Aqparatty-Indýstrıaldy Qoǵam ózindik ómir súrý saltyna Aqparattyq tehnologııalardyń (AT) ený deńgeıine baılanysty úsh jańa damý kezeńinen ótedi. Ár kezeńde basty ıstıtýsıonaldyq negizder bolyp tabylatyn Memleket, Bıznes jáne Turǵyn sýbektileri men olardyń arasyndaǵy ózara qarym-qatynas «elektrondyq ómir súrý» múmkindigine satylap ıe bolady.Joǵaryda keltirilgen tizimdegi zamanaýı jańalyqtardy Aqparatty-ındýstrıaldy memlekettiń damý satylaryna sáıkestendirip qoıalyq.
Onyń alǵashqysy –e- úkimet(e-Government). Elektrondy memlekettiń bastamasy bolyp tabylatyn bul kezeńde barlyq memlekettik qurylymdardyń anyqtamalyq qyzmet túrleri bekitilgen AT-strategııaǵa sáıkes elektrondy qalyptarǵa almastyrylady. Tutynýshylar olardy aqpart taratý jyldamdyǵynyń 2G, 3G ne 4G standarttaryna saı ózderi tirkelgen operatorlyq baılanys júıeleri arqyly mobıldi qondyrǵylaryna nemese kompıýterlerine qabyldap alady. Sondyqtan, neǵurlym baılanys jyldamdyǵy joǵary bolsa, soǵurlym azamattardyń suranystary sapaly túrde oryndalatyn bolady. Ol úshin baılanys túrleriniń zamanýı deńgeıdegi ınfraqurylymy bolýy qajet. Bastysy, tolyqtaı aqparattandyrýǵa birinshi kezekte memlekettik qurylymdar qamtylady.
Kelesi kezeńdi 2004 –shi jyldary Japonııa men Ońtústik Koreıa elderinde bastalyp, qazir dúnıejúzinde qalyptasqan uǵymmenu-úkimet (u-Government) dep te ataıdy. Mundaǵy latyn árpi U aǵylshynnyń ubiquitous degen sóziniń bas árpi. «Kez kelgen jerde» dep aýdarýǵa keletin sózdiń maǵynasy AT-ń kez kelgen iskerlik, ekonomıkalyq qarym–qatynastarǵa keńinen yqpal ete bastaýyna meńzeıdi.
Damyǵan memleketterdiń aldyńǵy legi aıaq basqan osy bir ótpeli kezeńde jeke bıznes pen kvazı-memlekettik qurylymdar kórsetetin qyzmet túrlerin jappaı elektrondy nysandarǵa kóshirýge umtylady. О́z kezeginde elektrondy taýar men qyzmetti usyný – qoldanýdyń yńǵaılylyǵy elektrondy aqshanyń aınalymynyń ósýine áser etedi. Baıyrǵy bank júıesi aldyńǵy lekte bolý úshin vırtýaldy karta jáne taǵy da basqa jańalyqtardy engizýge tyrysady. Buǵan qosa, ony jyldamdatý úshin ınternet-bankıng, mobıldi bankıngti paıdalaný keńinen taralady. Kez kelgen jerde jeke mobıldi gadjet, telefondy qosa alǵanda, kommýnaldyq qyzmetke, oqý oryndarynyń nemese transporttyq tasymal aqysyn tóleıtin quralyna aınalady. Elektrondy ámııan degen sol. Osy kúnde shet elderde muny jıi baıqaýǵa bolady. Osy damý satysynda ókiletti qurylymdar mynadaı jobalardy engizýdi durys dep sanaıdy: bilim berý salasyndaǵy oqýshylarǵa kórsetiletin elektrondy qyzmetterdiń barlyq túrin úılestirý júıesi, kólik tasymaldaýdy sanaly basqarý júıesi, keńeıtilgen poshtanyń (dástúrli jiberilgen zattardy tasý ǵana emes, onlaın satyp alynǵan taýarlardy da tutynýshylarǵa jetkizýdi sapalandyrý) logıstıkalyq júıesi.
Elbasy Joldaýyndaǵy «aýqymdy málimetter» tehnologııasy osy rette qoldanymǵa kiredi. Mysaly, taýar usynýshylar tutynýshylardyń talǵamyn elektrondy júıedegi aýqymdy málimetter arqyly baıqap otyryp, jyldam ótetin taýarlar legin anyqtap, utymdy saýda jasaýyna múmkindik alady. Al, tıisti memlekettik statıstıkalyq qurylymdar eldiń ekonomıkalyq suranysy týraly derekterge ıe bolady. Budan basqa qarjy júıesinde, ekologııada, densaýlyq saqtaý men eldiń qaýipsizdigi salasynda da kerekti málimetterdi tez tabý úshin bul tehnologııaǵa degen suranys arta túsedi.
«Internettik zattar» degen jasandy sanasy (ıntellekt) bar, bir-birimen avtomatty túrde derekter almasý múmkindigine ıe kúndelikti qoldanymda júrgen qoǵamdyq, turmystyq , tehnıkalyq buıymdar men qondyrǵylar. Qarapaıym bir mysal. Internettik zat retinde jasalynǵan úıdegi teledıdar, eger ekranyna kún sáýlesi tákeleı tússe, terezedegi «aqyldy» perdeniń jabyla turýyn suraı alatyn dárejede bolady. Basqa mysal. Bir adam kúndelikti bir beketten belgili ýaqyt aralyǵynda avtobýsqa otyratyn eken deıik. «Aqyldy» avtobýs jańaǵy beketke bir-eki aıaldama qalǵan sátte álgi adamǵa júrgizýshisinen tys, ózi eskertpe habarlama jiberetin bolady.
Jalpy aıtqanda, bul ozyq tehnologııalar kóptegen salalarda qoldanysqa keńinen ene beretin bolady. Árıne, olardy tolyqtaı qoldaný úshin sáıkes ınfraqurylymdy qajet deńgeıge jetkizý kerek. Sońǵy kezderi aıtyla bastaǵan 5G baılanys túri (qalalyq nemese syrttaǵy wi-fi) osyndaıda qajet bolady. Al, endi elektrondy qoǵamnyń keleshegi qandaı degen suraq damýdyń úshinshi kezeńinen jaýabyn tabady. Bul týrasynda ınternette ashyq jarııalanyp júrgen fýtýrologtar paıymdaýyna súıenip, qysqasha baıandap ótelik.
i – úkimet. Qoǵamnyń barlyq sýbektileri tyǵyz elektrondy baılanysta bolatyn sheshýshi kezeńde memlekettiń basty resýrsy sanalatyn adam - jeke Tulǵa damyǵan «elektrondy matrısanyń» basty keıipkerine aınalady. Árbir sanaly azamat (intellectual) bilimi men tájirıbesin paıdalaný arqyly suranysqa ıe qyzmetin tek mekemede otyryp qana emes kez kelgen jerden ınternettegi áleýmettik jeliler arqyly da usyna alatyn múmkindik (is-sharaǵa vırtýaldy nemese «jelilik qatynasý») zańdy túrde júzege asyrylytyn bolady. Iаǵnı, jeke azamattyń joǵarǵy oqý ornynda bilim alýy, maman retinde bir nemese birneshe jumysqa ornalasýy sııaqty eńbek qarym-qatynastaryndaǵy negizgi túsinikter túbegeıli ózgeriske ushyraıdy. Fýtýrologtardyń aıtýynsha oǵan birinshi sebep jańa tehnologııalardyń ózgerý jyldamdyǵynyń artýy. Shyndyǵynda, tez ózgerip otyratyn tehnıkalyq, tehnologııalyq úrdister solarǵa negizdelgen ekonomıkalyq, medısınalyq, áskerı jáne taǵy da basqa kóptegen salalardyń kásibı talaptarynyń jańaryp otyrýyna ákeledi. Bularǵa arnap maman daıyndap otyrý dástúrli ýnıversıtetterdiń qolynan kelýi eki talaı. Sondyqtan bastapqyda ınternet jelisin paıdalanatyn, qashyqtan oqytý ádisin meńgergen vırtýaldy oqytý mekemeleri kóptep paıda bolady. Al, bolashaqta ınternettegi Vıkıpedıa sekildi anyqtamalyq bilim qorlary aýqymdy málimetter, robottyq suraq-jaýap júıeleri negizinde birtindep naǵyz «vırtýaldy mamandandyrylǵan ýnıversıtetterge», tipti «kásibı keńesshilerge» aılanýy ábden múmkin. Kez kelgen memlekette tek osy kezde ǵana «Aqyldy ekonomıka», «Aqyldy Halyq», smart-ekonomıka, smart- medısına, smart-qala t.t. degen uǵymdar naǵyz mánine ıe bolady.
Baıqap otyrsaq, sıfrly memlekette túrli kásibı salalardaǵy alshaqtyq birtindep joıylyp, qoǵamnyń ómir súrýine qatysty suraqqa jaýap bere alatyn, bilim men aldyńǵy qatarly tájirıbe nátıjelerine negizdelgen tutastaı bir «aqyldy» kompıýterlik júıe paıda bolmaq. Basty ereksheligi, ár túrli kásiptiń mamandary men jalpy isker jandar dál mezetindegi suranysqa baılanysty ekonomıkalyq salalarǵa ınnovasııa engizýmen sol júıeni tolyqtyryp otyrady. Qazirdiń ózinde osynyń alǵashqy qadamy kórinip tur. Mysaly, eshqandaı bir materıaldy-tehnıkalyq negizi bolmaı-aq, ınternetti paıdalanyp, Iýber (UBER) jolaýshy tasymaldaý mobıldik júıesin dúnıejúzinde qoldanysqa engizip, ekonomıkalyq jańalyq jasap otyrǵan amerıkalyq kompanııa osynyń mysaly. Al, mundaı ónim smartfon, ınternet bankıng, mobıldik áleýmettik júıeler, 3G, 4G-baılanysy sekildi tehnologııalar bolmaǵanda, qoldanysqa ener me edi? Ozyq bilimge negizdelgen damyǵan ekonomıkasy bar elde osyndaı ınnovasııalyq úrdister kóbeıe túsedi. Adamzatty sıfrlyq dáýirdiń jańa satysy kútýde. Iá, jaqyn keleshekte «Iýber» bizdi qaıda aparady?
Amandos SURANShIEV,
fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty,
aqparattyq tehnologııalar sarapshysy