Osy taqyryp boıynsha halyqtan kóptegen ótinishtiń túsýine baılanysty QR Ulttyq Bankiniń eń jıi qoıylatyn suraqtarǵa jaýaptaryn keltiremiz.
– Bazalyq mólsherleme men qaıta qarjylandyrý mólsherlemesi arasyndaǵy aıyrmashylyq qandaı?
– 2015 jyly ınflıasııalyq targetteýge kóshý Ulttyq Bank quraldarynyń jáne ásirese, resmı qaıta qarjylandyrý mólsherlemesiniń róli men ornyn edáýir ózgertti. Aqsha-kredıt saıasatyn júrgizý kezinde aqsha qunyn retteý boıynsha operasııalar jáne tıisinshe bazalyq mólsherleme aldyńǵy orynǵa shyǵady, al buryn ótimdilik deńgeıin retteý úshin paıdalanylǵan resmı qaıta qarjylandyrý mólsherlemesiniń róli fıskaldyq fýnksııalar jaǵyna qaraı oryn aýystyrdy. Máselen, bazalyq mólsherleme 2015 jylǵy qyrkúıekte engizildi jáne Ulttyq Banktiń aqsha naryǵyndaǵy bir kúndik operasııalar boıynsha nysanaly mólsherlemesi nemese basqasha aıtqanda, naryqtyq mólsherlemeler úshin Ulttyq Banktiń ınflıasııa boıynsha maqsatyna qol jetkiziletin baǵdar bolyp tabylady. Bazalyq mólsherlemeni ózgertý ekonomıkadaǵy teńgedegi qarajattyń qunynda jáne nátıjesinde ınflıasııaǵa áser etedi. Bazalyq mólsherleme boıynsha sheshimder qabyldaǵan kezde ınflıasııa jáne halyqtyń ınflıasııalyq kútýleri boıynsha naqty jáne boljamdyq kórsetkishter esepke alynady, syrtqy jáne ishki naryqtardaǵy ınflıasııalyq táýekelderge jáne qarjy júıesi turaqtylyǵynyń táýekelderine áser etetin úrdister qaralady. Osylaısha, qazirgi kezde bazalyq mólsherleme aqsha naryǵyndaǵy aqshanyń naqty qunyn aıqyndaıdy jáne Ulttyq Banktiń aqsha-kredıt saıasatynyń negizgi quraly bolyp tabylady.
Qaıta qarjylandyrý mólsherlemesine qatysty aıtatyn bolsaq, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Banki týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 29-babyna sáıkes ol aqsha-kredıt saıasaty quraldarynyń biri bolyp tabylady jáne 1992 jyldan bastap belgilenedi. Alaıda ol boıynsha sheshim sońǵy ret 2012 jyly qabyldandy. Sol ýaqyttan beri ol ózgergen joq jáne onyń deńgeıi 5,5%-dy quraıdy. Osylaısha, 2012 jyldan bastap resmı qaıta qarjylandyrý mólsherlemesiniń deńgeıi osy kezeńde baqylanyp otyrǵan ınflıasııa deńgeıine jáne ınflıasııalyq kútýlerge, eldegi aqsha jáne valıýta naryqtarynyń jalpy jaı-kúıine qaramastan, ózgerissiz qalyp otyr. Iаǵnı, óziniń zańnamalyq turǵyda bekitilgen mártebesine qaramastan, qaıta qarjylandyrý mólsherlemesi is júzinde eldegi aǵymdaǵy aqsha-kredıt jaǵdaıyn kórsetpeıdi. Búgingi kúni qaıta qarjylandyrý mólsherlemesi kóbinese fıskaldyq fýnksııany oryndaıdy, bul rette osy fýnksııa oǵan buryn da tán boldy. Ol shyǵyndy óteý jáne alynbaı qalǵan paıdany esepteý úshin ósimpul, aıyppul esepteý kezinde azamattyq-quqyqtyq jáne ákimshilik-quqyqtyq qatynastarda paıdalanylady, tıisinshe ony qoldaný salyq jáne keden kodeksterinde azamattyq jáne eńbek kodeksterinde jáne t.s. kózdelgen.
– Resmı qaıta qarjylandyrý mólsherlemesin bazalyq mólsherlemege teńestirý ne úshin qajet jáne nelikten qazir?
–Bul sheshim ekonomıkanyń ártúrli segmentinde aqshanyń qunyn teńestirýge arnalǵan. Qazir aqsha naryǵyndaǵy aqsha quny bazalyq mólsherlememen aıqyndalady, ol jaqynda 11% deńgeıge deıin tómendetildi. Al resmı qaıta qarjylandyrý mólsherlemesi joǵaryda atalyp ótkendeı, shyǵyndy óteý jáne alynbaı qalǵan paıdany esepteý úshin ósimpul, aıyppul esepteý kezinde azamattyq-quqyqtyq jáne ákimshilik-quqyqtyq qatynastarda paıdalanylady. Bul rette resmı qaıta qarjylandyrý mólsherlemesiniń deńgeıi bazalyq mólsherlemeniń deńgeıinen edáýir tómen.
Osylaısha, bazalyq mólsherlemeniń jáne resmı qaıta qarjylandyrý mólsherlemesiniń aǵymdaǵy deńgeıinde ekonomıkalyq agentter úshin teń emes jaǵdaılar qalyptasady. Ekonomıkanyń qarjylyq emes sektorynda alynbaı qalǵan paıdany kredıtorlar/alýshylar aqshanyń naqty qunyn kórsetpeıtin barabar emes mólsherleme boıynsha óndirip alady.
Qaıta qarjylandyrý mólsherlemesiniń turaqty shama bolmaǵanyna, onyń mániniń ınflıasııanyń deńgeıine jáne ekonomıka men qarjy naryqtaryndaǵy ahýalǵa qaraı ózgergenine nazar aýdarǵan jón. 2000 jyldan bastap 2012 jylǵy tamyz aralyǵyndaǵy kezeńde qaıta qarjylandyrý mólsherlemesiniń máni 6% – 16% aralyǵynda boldy, ıaǵnı bazalyq mólsherlemesiniń aǵymdaǵy deńgeıinen joǵary boldy. 2012 jylǵy 6 tamyzdan bastap resmı qaıta qarjylandyrý mólsherlemesiniń deńgeıi ózgerissiz qaldy. Qaıta qarjylandyrý mólsherlemesiniń ózgermeýi onyń zańnamalyq túrde aqsha-kredıt saıasaty quraldarynyń bir bolyp tabylsa da, ony júrgizý kezinde is júzinde eshqandaı ról atqarmaýshylyq faktisin kórsetedi.
– Ulttyq Bank osy sheshimdi qabyldaý kezinde basqa elderdiń tájirıbesin qarady ma?
– Iá, árıne, biz Reseıdegi mólsherlemeler konvergensııasynyń tetigin iske asyrý tájirıbesin qaradyq. Osy qaıta qarjylandyrý mólsherlemesin Reseı Bankiniń negizgi mólsherlemesine teńestirý jónindegi shara 2016 jyldyń basynan, negizi mólsherleme sondaı-aq, qaıta qarjylandyrý mólsherlemesiniń máninen joǵary bolǵan kezde qoldanyla bastaldy.
– Osy shara qaıta qarjylandyrý mólsherlemesin 2 esege jýyq ulǵaıtýǵa alyp keledi, yqtımal saldarlary qandaı bolmaq?
– Mólsherlemeler konvergensııasy boıynsha sheshim qabyldaý kezinde biz kredıtordyń/alýshynyń zańdy múddelerin jáne sol sııaqty qaryz alýshynyń/ tóleýshiniń múmkindikterin negizge aldyq. Sondyqtan biz naryqtaǵy osy teńgerimsizdikti joıý úshin barynsha ońtaıly sátti tańdadyq – osy mólsherlemeler arasyndaǵy aıyrma bazalyq mólsherleme 17%-ǵa jetken kezeńmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı tómendedi.
Ulttyq Bank 2016 jylǵy aqpanda bastalǵan daıyndyq jumystary sheńberinde eki mólsherleme konvergensııasynyń yqtımal saldarlaryn zerdeledi. Osy másele memlekettik organdarmen jáne ekinshi deńgeıdegi banktermen birlesip pysyqtaldy. Biz alǵan jaýaptardyń kópshiligine sáıkes eki mólsherleme konvergensııasynyń oń nemese beıtarap saldarlary teris saldarlarynan aıtarlyqtaı asyp tústi. О́zgeris negizinen salyq, eńbek jáne ózge sharttyq mindettemeler boıynsha ósimpuldyń, aıyppul tólemderiniń ulǵaıýyna qatysty.
Bul rette qaıta qarjylandyrý mólsherlemesi mániniń ulǵaıýyn nazarǵa ala otyryp, biz aıyppuldar men ósimpuldardy esepteý kezinde qaıta qarjylandyrý mólsherlemesin paıdalanýdyń qoldanystaǵy tetigin qaıta qaraýǵa bolady dep sanaımyz.