SО́Z SOIYL

Feleton ornyna ESIK TE, TESIK TE KО́P Soǵystyń qaınap jatqan kezi eken. Avraam úıde tereń oıǵa ketip otyrǵan kórinedi: «Mende qazir eki jol bar: birinshisi – meni soǵysqa almaıdy, ekinshisi – páýes­ke jiberip, meni soǵysqa alyp ketedi. Eger soǵysqa alyp ketse, taǵy da eki jol bar: birinshisi – aman qala­myn, ekinshisi – jaý qolynan qaza tabamyn. Qaza tapsam, eki jol bar: birinshisi – taýyp alyp, meni jol­dastarym jerleıdi, ekinshisi – dalada qalyp, ań-qusqa jem bolam. Eger ań-qus jep ketse, onda mende bir-aq jol qalady» degen oıǵa ketipti. Al endi, buryn da, qazir de qylmysqa barý – soǵysqa barǵanmen teń. Aıyrmashylyǵy sol – soǵysqa kirgen adam atoı sa­lyp aıǵaılaıtyn bolsa, qyl­mysqa kirisken adam sybysyn bildirmeıdi. Biraq oı onda da bolady. Nendeı oı bolady deısiz ǵoı? Munyki de týra Avraam­nyń oıy: «Eger qylmys jasasam ustalamyn ne ustalm­aı­myn. Eger ustalyp qalsam, us­taǵan adamǵa «sen jaqsysyń» dep qutylyp ketem, ne ol meni «sen jamansyń» dep qamap tas­taıdy. Qamalǵan soń is qoz­ǵalyp sotqa baramyn. Al sottan bir-aq jol shyǵady, ol túrmege aparady» dep oılaıdy. Mundaı oı durys emes. «Aýrý óle me, saý óle me, qudaı biledi» degendeı, kimdi sot­taı­tynyn sot ózi biledi. Qylmys degen betke jaǵylǵan qara daq. Sol daǵyńyz jaǵyl­ǵan kúnnen bastap sotqa jetkenińizshe kómeski tartyp qalýy múmkin. Al keıbir sýdıalardyń ondaıdy «baıqamaı da» qalýy ábden yqtımal. – Múmkin emes! – Ábden múm­kin. Mysaly, Jam­­byl obly­syn­­da jemqorly­ǵy úshin ústinen is qozǵalǵan 83 sheneý­nik­tiń 10-y ǵana sot úki­mimen artqy esikten shy­ǵyp túr­mege tart­qan, qal­ǵany al­­dyń­ǵy esik­ten shy­­ǵyp, jeńis­pen úıge oral­ǵan. – Muny kim aıtty? – Muny aıtqan anaý da emes, mynaý da emes, oblystyq pro­kýratýranyń baspasóz qyzmeti­niń bastyǵy. Al bizdiń «avraamdyqtarǵa» aıtarymyz, «ustalsam – qamalam, qamalsam – aıdalam» degen oıdy tastańdar. Sot qasqyr emes, onyń tesigi de kóp, esigi de kóp. Saǵadildá ÁJIBAEV. Almaty. * * * «BOLADY» MEN «BOLMAIDY» Qalamyzdyń «týǵanyna» – 190 jyldan asty, Eki ǵasyrǵa aıaq basty. О́tken jylǵy toıda bir, Bastyqtar aıtqan ýáde – Áli kúnge oıda júr: – Tanymastaı qalamyz Túrlenetin bolady, Sý júgirip kósheler Gúldenetin bolady. Qańǵybas ıt kóshede Júrmeıtuǵyn bolady, Shabalanyp adamǵa Úrmeıtuǵyn bolady. Saıaly aǵash kógerip, Jaınaıtuǵyn bolady. Arasynda bulbuldar, Saıraıtuǵyn bolady. Sasyq ıis qolqany Atpaıtuǵyn bolady, Jolymyzda kúl-qoqys Jatpaıtuǵyn bolady.. – Ákimder osylaı degende Qýanyp edi halyq bir. Tirlik bar-aý... biraq ta Keı ýáde iz-túzsiz Umytylyp qalyp tur. ...Qalamyzdyń ortasynan ótetin, Batys pen Shyǵysqa ketetin, Shoıyn joldyń eki jaǵy Qyl-qybyr úıilip jatatyn, Qoqys bitken quıylyp jatatyn. Sodan sóıtip... júre beresiz, Soıqan bitkendi kóre beresiz. О́lgen esektiń qańqasy, Aǵashtyń jańqasy, It pen mysyq terisi, Kúıgen kórpeniń maqtasy. Soǵymnyń súıek-saıaǵy, Jylqynyń sereıgen aıaǵy, Dońyzdyń qıy men Sıyrdyń jappasy, Sasyq ıis qolqany atatyn, Qańǵybas ıt pen Shybyn-shirkeı rahatqa batatyn, Qysqasy, qan-jynnyń qushanasy. Taǵy bar masqarasy – Jurttyń jýyndysy da, Mashınanyń maıy da Osy jerge tógiledi. Temir-tersektiń «máıiti» Osy jerde «kómiledi». Áne, anaý kombaınnyń shanaǵy, Býldozerdiń qalaǵy, Traktordyń tabany – Bári osynda tastalǵan, Mańaı sodan lastalǵan. Tamashalap turǵanyńda Álgi kúıki masqarany Taǵy bir soıqan bastalady. Áp-sátte Syrdyń jeli qutyrady, Shań borap, kún tutylady. Kózińdi asha almaısyń, Attap aıaq basa almaısyń. Daýyl ysqyryp jyndanady, Qolqańdy qum qabady. Aýa jetpeı demiń bitedi, Azappen kúniń ótedi. *     *     * Aýzyna maı aıtqanyń, Bola bersin demekpiz. Qut-bereke qalaǵa Qona bersin demekpiz. Biraq osy enjarlyq, Basa berse eńseden, Janashıtyn bastyqtar Shyqpaı tursa keńseden, Aralamaı qalany Sirá, tirlik ońbaıdy. Basyna barmaı jumystyń Bolatyn is bolmaıdy. О́tegen JAPPARHAN. Qyzylorda. * * * ShOLAQ MYLTYQ Kúni boıy ishken erkek túnde shól qysyp oıanyp, áıeline: – Janym, sý ákelip bershi, aýzym keýip barady. – Ý kerek emes pe? Men be aýzyńa araq quıǵan? Biraz ýaqyttan keıin kúıeýi taǵy da sý suraıdy. Buǵan múlde ashýlanǵan áıel ornynan turyp: – Uıqy bermediń ǵoı. Qazir oq­taý­dy ákep, basyńdy jaram. – Oqtaýǵa bara jatsań, qaı­taryńda sý ala kelshi, janym... * * * Qudasy kórshi aýylda tura­tyn qudasyn kórgen saıyn «úıge kel­me­diń, bir qoıdyń basyn jemediń» dep aıta bergen eken. Sodan bir kúni shaqyryl­ǵan quda da qonaqqa keledi. Arada bir apta ótkende, qonaq kútip ábden sharshaǵan qudaǵı: – Qudeke, aýylyńyz órtenip jatyr degen sýyq habar aldyq, qaıtpaısyz ba? – Ondaı jaǵdaı bolsa, ol jaqta jatatyn jer de joq shyǵar. Osynda qala bereıin. – Qudeke, jaı qaljyńdaǵanym ǵoı, bári aman-esen, qaıta berseńiz bolady. – Onda tipti jaqsy, endi alań­syz jata bereıin... * * * TÚIREGISh TÚIINDER Oılaýdan qalǵan ǵalym tul. * * * Turlaýsyzdyń tuǵyry joq. * * * Súleıge dúleı soqtyq­qandaı. * * * Ozbyrdyń bári urynǵysh. * * * Qorashtyń qımyly oǵash. * * * Jalǵanshy – janjalshynyń atqosshysy. * * * Múláıimsý Ishteı qudaıymsý. * * * О́zinen ózgelerdiń bári – aqymaq. Osylaı oı túıedi kári aqymaq. * * * Kıeli dep kópirtkeni – kúıeli. * * * Áıeldi yzalandyrǵyń kelse, Qurbysyn maqtaǵaısyń. * * * Myljyńdy tyńdaǵannyń mıy ashıdy. * * * Topastyń mıy – qapas. * * * Áýesqoı atansań da, Ábesqoı atanba. * * * Erigý, Zerigý, Eriný, Jerigý – Eńbektenýden jeriný. * * * Aıǵaıshyldyń aınalasy – beımaza. * * * Ezden, essizden – Úıreneriń joq, Jıreneriń kóp. Muzafar ÁLIMBAEV, Qazaqstannyń halyq jazýshysy. * * * BÚK-ShIK MONShA Anda-sanda jolaı úlken úıge tumsyq suǵatyn ádetimmen kirdim de, jeńgeme: – Aǵam birjaqqa ketip pe edi? – dep edim: – Qaıda bolýshy edi, dema­lys bolsa bitti – monshasyna túsip «terlep-tepshıdi» emes pe! Ar­ǵy bettegi kórshi­niń múk basqan mon­shasynda. Tili kúrmelip, kózi qy­lılanbaı turǵa­nyn­da baryp alyp kel! Kórshi de kó­k­ezý bireý. Sıraǵy shyqqan sıdıǵan neme, – dedi ty­jyrynyp. Kelesi kelgenimde jeńgem «aǵam qaı­da?» degizbedi. – Túsken soń monshanyń da táýir­­leýine barǵan jón be dep qal­dym. Aǵań ótkende bajasymen basqa bir táýirleý mon­sha­ǵa baryp kelip edi, ózi de, sózi de túzý. Bajasy ekeýi­niń tirlikti qozǵa­ǵan áńgime­le­ri­niń shetin estip, «Áp báre­kel­di!» dep shı syn­dyrdym. Barǵan monshalary da táýirleý, onda bastalyp, úıde jalǵasyn taýyp jatqan áńgime­leri de kóńilge qonady, – dedi jyly júzben. Taǵy bir jeksenbide qara­sha­ńyraqqa bara qalyp edim, jeńgem: – Aǵań monshada emes, orta­lyqtaǵy ońasha saýnada. О́tken­de soǵan jeteqabyl bireýine barypty. Ondaǵylar osaldar emes, tanysa kele, bilise kele kóp nárseden kózi ashylyp, kósemsip keldi. Tipti surasa kele, bilise kele bireýi aǵańdy aqshasy táp-táýir qyzmetke de kirgizip jiberdi, – dep jelpingeni bar. Keleside aǵama esik aldynda amandasyp qaldym. Asyǵys, qol­dorbasynan «terlep-tepshýge» ketip bara jatqanyn túsindim. Úıge kirip edim, jeńgem: – Kim bilgen, monsha ja­ryqtyqtyń neshe túri bola­ty­nynan maqurym ekenbiz. Búgin onyń eń myqtysyna biraq tart­ty. О́tkendegi ońasha saýnaǵa bar­ǵan saıyn baǵy janyp... Negizi, táp-táýir jurtpen tanys-bilis bolyp, óresi órge ozyp, órisi ke­ńidi desem bolady. Áriden aıt­qan áń­gime­sine, son­daǵy­lardyń demeýimen bel býyp kirisken isine rızamyn. Saýly­ǵyn tilep, buryndary aıy­na bir baratyn «bazaryna» jeti saıyn jelpindirip otyratyn bol­dym, – dedi kóz janary jaınap. Birde jeńgeme dúken ma­ńyn­da jolyǵa qalyp edim: – Erteń jeksenbi emes pe, aǵańnyń anda aparatyndaryn alyp júrmin. Aǵań erledi, qudaı qalasa qalaýy bolyp, degenimizge jetermiz! – dep jónele berdi. Barmaǵaly biraz bolǵan, úlken úıge kelip edim, jeńgem­niń qabaǵy qatý, óńi órt sóndir­gen­deı: – Keldiń be! – dep kirjıdi de: – Búk-shik monsha túbi­ne jetti! Bir krýtoıdyń krý­gyn­da bola­tyn. Solarmen sho­my­lyp jatyp, olardyń bir ke­ris-urysyna tap kelip, qarsy­la­sy ur da jyq ıt eken, bular­dy bý bólmesinde bas kóz demeı, sabap ólimshi etip... Qan-josa qal­py aý­rýhanaǵa tú­sip, áreń-páreń aıyq­qan bolyp, qoltyq­tap kóte­rip keshe úıge ákelgenbiz. Qaıteıik, omyrtqadan opyry­lyp júrip-turýdan qaldy. Jýy­nyp-shaıy­nsyn dep qolarba­men arǵy bettegi kórshiniń múk basqan monsha­sy­na aparǵan­myn... Sıraǵy shyqqan kókezý kórshimen iship tili kúr­melip, kózi qylı­lanbaı turǵa­nynda baryp alyp kel! – dedi tyjyrynyp. Ersultan MAǴJAN. Almaty. * * * SURAQ-JAÝAP – Sizdiń jaqtyń adam­da­ry qyzyq sóıleıdi eken: «Nan» deýdiń ornyna «nan-pan» deı salady, «alma» deý­diń ornyna «alma-palma» deı­­­di, «shyryn» deýdiń orny­na «shyryn-pyryn» deıdi. Nege? – Mádenıet-pádenıet­tiń jetispeýshiliginen shyǵar... * * * Hımık dostaryna  maq­­tanyp jatyr: – Keshe balamnyń tili shyqty, al­ǵashqy sózin aıtty! – Qyzyq eken, áke dedi me, sheshe dedi me? – Joǵa! Izopropıloftormetılfosfonat dedi! * * * – Osy danyshpandyq – dert desedi ǵoı. – Ol ras. Alańdamańyz, siz ol «dertten» sap-saýsyz. * * * Áıeli kúıeýine: – Totyqusqa boǵaýyz sózderdi úıretken senbisiń? E, joq-a! Tek oǵan aıtýǵa bolmaıtyn sózderdi ejiktep uqtyrǵanmyn... * * * – Úremkeni qolyma qaıt­sem ustamaýǵa bolady? – Araqty tútikshemen ishý­di úıren... * * * – Áıel men sharaptyń qaısysyn táýir kóresiń? – Qaı jylǵy ekenine baılanysty... * * * – Dúısenbide ózimdi Robınzon Krýzomyn dep sendiremin. – Neǵyp? – О́ıtkeni, juma kúnin sa­ǵy­namyn, tezirek bolsa eken dep elegzımin. ______________________________ Múıisti júrgizgen Berik SADYR.