Shyny kerek, anaý «Amangeldi» fılminen bastaý alyp búginge jetken qazaq kınosy ne bir buralań joldardy bastan ótkerip keledi. Qanshama bıikti baǵyndyrdy, qanshama talantty tanytty. Desede, júre túzelip kele jatqan osy kóshtiń sharýasy áli de shash-etekten. Sonyń biri, qazaq kınosynyń tarıhy men teorııasy týraly qazaqsha jazylǵan eńbekterdiń azdyǵy edi. Bul kitap sol bir olqy tusqa qosylǵan qomaqty qazyna boldy.
Kitapqa engen zertteýler, maqalalar, resenzııalar men suhbattarda qazaq derekti kınosy, kórkemsýretti fılmder, ssenarıı, búgingi jastar kınosy, kınofestıvalder, otandyq kıno ónerindegi ózekti máseleler sııaqty taǵy da basqa kóptegen ózekti taqyryptar arqaý bolǵan. Kitaptyń negizgi qurylymy «Ýaqyt jáne qazaq kınosy», «Qazaq kınosy: kókeıdegi kóp saýal», «Ýaqyt. Kıno. Tulǵa» jáne «Kıno – ómir aınasy» atty negizgi tórt bólimnen turady. Kitap avtordyń jeke qarajatymen jaryq kórip otyr.
Sharaǵa Astanadaǵy zııaly qaýym ókilderi men óner salasynyń maıtalmandary jáne jas óskin stýdentter qatysyp, mundaı eńbektiń asa qajettiligi jaıynda keńinen sóz qozǵady. «Kınonyń zertteýshileri, synshylary bolmaı, kınobasylym bolmaı onyń bıik belesti baǵyndyrýy qıyn sharýa. О́kinishke qaraı, biz bul jaǵynan áli jutańbyz. Bul sala ásirese, qazaqsha materıaldar jaǵynan kedeı. Al, myna kitap maǵan qazaq kınosy tarıhynyń derekti reportajy sekildi áser etti», deıdi belgili kınorejısser Slambek Táýekel. «Qazaq kınosy týraly jazyp júrgen mamandar bar ǵoı, biraq qazaqsha oılap, qazaqsha jazyp, onyń problemalaryn qazaq tildi ortada kóterip júrgen kásibiı mamandarymyz azshylyq ekeni aıtpasaq ta túsinikti. Názıra solardyń biri. Bul endi kınosúıer qaýym men izdenýshi stýdentterge taptyrmaıtyn qural boldy» dedi belgili rejısser Talǵat Temenov. О́z kezeginde Qazaq Ulttyq óner ýnıversıteti «Teatr, kıno jáne TD» fakýltetiniń dekany, rejısser Sáýlebek Asylhan avtorǵa shákirt tárbıeleýmen qatar ýnıversıtettiń túrli is-qaǵazdazdaryna aralasa júrip osynshama eńbek tyndyrǵanyna rızashylyǵyn jetkizdi jáne stýdentterdi eńbeksúıgishtikke shaqyrdy.
Shyndyǵynda sońǵy 25 jylda qazaq tilinde shyqqan kitaptar tym az eken. «Qazaq kınosynyń tarıhy» atty oqýlyqtan ózge Májıt Begalın, Sháken Aımanovtar týraly estelikter jınaǵy, Satybaldy Narymbetovtiń jaqynda jaryq kórgen «kózimniń qarasy» syndy sanaýly kitaptardy ǵana esimizge túsire aldyq. Al, Názıra Rahmanqyzynyń eńbekteri sol sanaýlylar sapynda.
Ol Qazaqstan derekti kınosynyń negizin qalaýshylardyń biri, kınorejısser Oraz Ábishevtiń shyǵarmashylyǵy týraly «Kınorejısser Oraz Ábishev», «Oraz Ábishev» atty kitaptardyń, «Qazaq kınosynyń tarıhy» oqýlyǵyndaǵy «Qazaq derekti kınosy» bóliminiń, «Istorııa ıskýsstv Kazahstana» atty eki tomdyq kitaptaǵy «Qazaq kınosynyń tarıhy» bóliminiń avtory. Kıno óneri týraly 100-ge jýyq maqalalar, resenzııalar, suhbattar men zertteýlerdiń avtory.
Tómende endi ǵana tusaýy kesilip, býy burqyrap turǵan «QAZAQ KINOSY: keshe jáne búgin» kitabynan úzindiler usynǵandy jón sanadyq
Sháken Aımanov fılmderindegi kórkemdik tartys
Shyn máninde, «Bir aýdanda» fılmi – óte muńdy shyǵarma. Bul Baıanovtyń syrtqy kelbetinen, kóńil-kúıinen, aýdandy aralap, árqıly adamdarmen kezdesý sátterinen baıqalady. Tipti, asyqpaı jasalǵan panorama arqyly túsirilgen taý men dalanyń ózi keıipkerdiń ómirindegi asa bir qymbat dúnıemen qoshtasyp turǵandaı áser qaldyrady.Osy tusta «Shoqan Ýálıhanov» fılminiń sońyndaǵy taý men dala kórinisteri eske túsedi. Munda da Shoqan olarmen óziniń jan dúnıesindegi, dúnıetanymyndaǵy eń bir qımas asylymen qoshtasyp turǵandaı áser qaldyrady. Fılmde Shoqan kóz tikken taý men dala kórinisteri óte muńdy keıipte beriledi. Sebebi, orys patshasynyń «aıaǵy» jetip úlgergen qazaqtyń keń dalasy men taýlary birtindep erkindiginen aıyrylyp barady. «Bir aýdanda» fılmindegi taý men dala kórinisteri de dál osylaı oqylady.
Aımanovtyń fılmderindegi kórkemdik tartysqa úńile otyryp, eń basty kózimiz jetkeni: rejısserdiń qaı shyǵarmasynda bolsa da, onyń negizine salynǵan kórkemdik tartystyń bir jaǵynda únemi ulttyq qundylyqtar men dúnıetanymdy qorǵaý, dáripteý jolyndaǵy kúres turady. Ol shyǵarmalardyń qan tamyrynda ulttyq boıaý men naqysh, ulttyq bolmys pen minez-qulyqtyń máńgilik oryn alatyny da sondyqtan. Sháken Aımanov fılmderiniń ómirsheńdigi de osynda...
Ákim Tarazı prozasynyń kınematografııalyq tabıǵaty
Jalpy, qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalaryn kınematograf turǵysynan taldaý buryndary eshbir jumysta kezdespegendi. Osy maqalada belgili jazýshy, dramatýrg, «Tulpardyń izi», «Arman – ataman», «qarash-Qarash oqıǵasy» sııaqty klassıkalyq fılmderdiń ssenarııiniń avtory Ákim Tarazı prozasy osy kınematograf turǵysynan taldanady. Mysaly, «Aqberdiniń aýlasy» povesinde týnnelge qaraı zymyrap jaqyndap kele jatqan poıyzdyń ústindegi Jádildiń boıyn tip-tik ustaǵan boıy ómirmen qosh aıtysqan tusy bylaı sýretteledi: «...Túzý turdy da, kózderin kektene ashyp, ózine zymyraı jaqyndap kele jatqan Teskentaýdyń qara úńgirine qýana qarady, qasqaıa qarady. – Osy durys! – dedi. Aıqaılap, yshqynyp aıtty. Áppaq bolyp jarqyraǵan Alataý pıramıdalary, taý eteginde buǵyp jatqan jap-jasyl qala Asatal shorshyp-shorshyp baryp tóńkerile qulady. Quldyraı qulady...».
Aldymen Jádildiń túp-túzý bolyp turǵan denesin (alystaý planda), sonan keıin aıqara ashylǵan kózderin (iri planda) kóremiz. Kameranyń «kózi» endi zymyrap jaqyndap kele jatqan týnnelge «qaraıdy», odan soń iri plandaǵy Jádilge qaıta oralady («Osy durys!» dep yshqyna aıqaılaıdy). Sonan keıin oqyrmannyń sana ekranynda birden Alataýdyń qatparlary, taý etegindegi Asatal qalasy tóńkerilip ala jóneledi. Jazýshy Jádildiń basynyń týnneldiń mańdaıshasyna tıip, julynyp ketken tusyn uzyn sonar táptishtep baıandap jatpaıdy, bir-aq sóılemmen, taý men qalanyń tóńkerilgeni arqyly sýretteıdi. Oqyrman kóz aldynda qala men taýdyń qalaı tóńkerilgenine deıin, ıaǵnı aldymen «shorshyp-shorshyp», sonan soń «tóńkerile», odan keıin ǵana tómen qaraı «quldyraı qulaǵanyn» anyq kóredi. Baıqasańyz, kameranyń tóńkerile túsirgendegi jumys tásili de, qımyl-qozǵalysy da naqty kórsetiledi...
Satybaldy Narymbetovtyń prozasy hám fılmderi
Satybaldy Narymbetovtiń kınematograftaǵy búkil shyǵarmashylyǵy keńes úkimeti jyldaryndaǵy qazaqtyń taǵdyrymen tyǵyz baılanysty. Bul taqyryp jazýshy Satybaldy Narymbetovtiń prozalyq shyǵarmalarynyń – «Aıǵaı», «Fantom-dert», «Sozaqtan shyqqan Gamlet», t.b. povesteriniń basty dińgegine aınalady. «Sozaqtan shyqqan Gamlet» povesi boıynsha keıin «Sozaqtan shyqqan Gamlet» (1990), «Assalaýmaǵaláıkúm, Atlantıda» povesi boıynsha «Kózimniń qarasy» (1994) fılmderi túsiriledi. Tipti, kóptegen fılmderiniń negizine povest nemese áńgimeleri tutasymen alynbasa da, olardyń keıbir epızodtary, keıipkerleri men taqyryby, detaldar, t.b. kórinis tabýy múmkin. Mysaly, «Ompa» fılminen «Fantom-derttegi» «adasqan urpaqtyń» taǵdyry men «Assalaýmaǵaláıkúm, Atlantıda» povesindegi Atlantıdasyn izdegen keıipkerlerin kóremiz. Sondyqtan, rejısser Satybaldy Narymbetovtiń álemin túsinip, uǵyný úshin, eń aldymen onyń prozalyq shyǵarmalaryna nazar aýdarýdy jón dep sanadyq. О́ıtkeni, rejısserlik qoltańbasynyń negizgi dáni de, nári de osy prozalyq shyǵarmalarynda jatyr...
Fotosýret jáne derekti fılm
Fotosýrette beınelengen ýaqyttyń eshqashan izi joǵalmaıtyny belgili. Fılmniń kórkemdik qurylymyndaǵy bir ǵana kadrdyń, bir ǵana fotosýrettiń áseri keıde orasan zor bolýy múmkin. Sondaı-aq, fotosýrettegi bir adamnyń beınesi tutas bir kezeńniń belgisin bildiretin áleýettik kúshi bar ekeni daýsyz. Árıne, fotosýrettiń emosıonaldyq áseri fılm taqyrybynyń aıasynda ashylyp, onyń mazmundyq tereńdiginen týyndaıdy. Mysaly, rejısser Qalıla Omarovtyń «Alash-Orda» atty derekti fılminde (ss. avt. Bolat Múrsálim, 2008) Alash partııasy, onyń músheleriniń taǵdyry týraly suhbattar, muraǵattan alynǵan qujattar óte kóp qoldanylady. Alaıda, osynshama kóp qujattyń, mol maǵlumattyń ishinde erekshe kózge túsetini jáne óte áser etetini de – Ahmet Baıtursynovtyń atý jazasy aldynda túsirilgen fotosýreti. Ábden qajyǵan, janarynan muń ushqyndaǵan Ahmet Baıtursynovtyń bir ǵana fotosýretinde jeke tulǵanyń ǵana emes, halyqtyń, eldiń, tutas bir kezeńniń tragedııasy kórinis tabady. Osy fotosýret túsirilgen kezdegi oqıǵalardan qalǵan beınetaspalar joq. Biraq, fılmniń qurylymyndaǵy Ahmet Baıtursynovtyń fotosýreti arqyly kórermen «halyq jaýy» degen aıyp taǵylyp, túrmede otyrǵan tarıhı tulǵalardyń jaǵdaıy qalaı bolǵanyn ishteı sezedi. A. Baıtursynovtyń fotosýrettegi syrtqy kelbeti jańaǵy sezimdi rastaıtyn mańyzdy qujat retinde qyzmet atqarady. Olaı bolsa, fotosýret «Alash-Orda» fılminiń kórkemdik qurylymynda eki túrli qyzmet atqarady: birinshisi – 1930 jyldardaǵy eldegi oqıǵalardyń kýási bolsa, ekinshiden – kórermen tarapynan úlken emosıonaldyq sezim týdyrady.
Qazaq kınosyndaǵy áke beınesi
1964 jyly ekranǵa shyqqan «Tulpardyń izi» fılmindegi Káýken Kenjetaev somdaǵan áke beınesimen rýhanı úndes taǵy bir keıipker bar. Ol – «Gaýhartas» fılmindegi (1975) ákeniń beınesi. «Tulpardyń izindegi» Tanabaı sııaqty bul fılmniń de keıipkeri – ǵasyrlar boıy úzilmeı kele jatqan ata-baba zańymen ómir súretin jan. Ekeýi de ulttyq dúnıetanymdaǵy otbasy ınstıtýtynyń zańdylyqtaryna júgingen, rýhy myqty keıipkerler. Mysaly, «Gaýhartas» fılmindegi bir kóriniste ákesi úlken uly Tastanmen (Ánýar Boranbaev) sóılesip bolǵan soń, qasyna kenjesin shaqyrady. Aldynda ǵana turyp ketken Tastannyń ornyna jaıǵasa bergen kishi ulyna ákesi jaqtyrmaı qaraıdy. Ákesiniń qabaǵyn túsine qoıǵan kishisi onyń sol jaǵyna kelip otyrady. Bir qaraǵanda, asa nazar aýdararlyq kórinis emes sııaqty. Biraq, kishisiniń úlken ulynyń ornyna jaıǵasýyn jaqtyrmaýynyń ózinde ulttyq dúnıetanymdaǵy otbasy ınstıtýtynyń qaltqysyz zańyn kóremiz. Iаǵnı, ákeniń oń jaǵynda (tórde) úlkeni, al sol jaǵynda (odan tómen) kishisi otyrýynyń ózinde syılastyq, mádenıet, úılesim jatyr. Bir sózben aıtqanda, kishi ul aldyndaǵy aǵasynyń ornyn syılaýy kerek. Al ony túsiný úshin ákeniń bir ǵana kózqarasy men qabaǵy jetip jatyr....
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»