Joǵaryda qoıylǵan suraqqa jaýap izdep kórý úshin mamandardyń pikirine júgineıik. Pikirlerdi ázirshe eki suraqtyń tóńiregine toptastyrsaq.
1. Balanyń tili qalaı shyǵady?
2. Barlyq balanyń til úırenýge qabileti bar ma?
Mektepte keıbirimizdiń «Seniń shet tilin úırenýge qabiletiń joq» degen sózdi estip, mıymyzda jańǵyryp kelgeni ótirik emes. Biraq ýaqyt óte túrli zertteýlerdi, kitaptardy jáne óz tájirıbemdi saralaı kele barlyq adamnyń kez kelgen tildi úırenýge qabileti bar degen qorytyndyǵa keldim. Osyndaı oıdy ǵalym A.Leontev te aıtyp, dáıekterin keltirgen. Ǵalymnyń pikirinshe, tilge degen qabilet birneshe bólikterden quralady jáne kóbine adamnyń júıke júıesiniń jalpy tıpine, temperamentine, minezine, psıhıkalyq prosesterdiń jeke adamǵa tán erekshelikterine (es, jady, oılaý, qabyldaý, uǵyný, túsiný, qımyldaý) baılanysty. Adamda estý qabileti dybystardy, sózderdi ajyratýmen ǵana baılanysty emes, bul jerde adamnyń til erekshelikterin aıyra bilý qabileti de mańyzdy ról atqarady.
Masarý Ibýkanyń «3 jastan keıin kesh qaldyńyz» kitabynda jaqsy mysal keltiriledi. Bir otbasynyń tuńǵyshy olar jas, sonymen birge úıleri tar bolǵan kezde dúnıege keledi. Sondyqtan kishkentaı balasy týǵannan bastap qastarynda bolady, ata-anasy onymen únemi sóılesip otyrady. Aınalada bolyp jatqan barlyq dybystardy, áńgimeni estip úırengen bala óse kele sózsheń, ashyq, oıyn jaqsy jetkize alatyn bolady. Al birneshe jyldan keıin dúnıege kelgen qaryndasyna ata-anasy bólek bólme daıyndap, tynysh, túrli dybystan aýlaq jerde ósiredi. О́se kele ol minezi tuıyq, kóp sóılemeıtin balaǵa aınalady. Iаǵnı, bul balanyń dúnıege kelgen kúnnen bastap (tipti ananyń qursaǵynda jatqan kezeńnen bastap) túrli dybystardy estip, adamdardyń daýysyn, sóılegen sózderin, áńgimesin estip ósýi kerektigin dáleldeıdi. Alǵashqy jyldary bala tek qana estý arqyly aınalany qabyldap, sóılemese de óziniń túsinip jatqanyn ym-ısharamen bildiredi. Sondyqtan kishkentaı kezinen tildi jáne til erekshelikterin aıyra bilý qabileti damı bastaıdy.
Amerıkalyq ǵalym Noam Chomskıı («Tabıǵat pen til týraly», «Til men oılaý» eńbekteriniń avtory) bastaǵan shetel lıngvısteri tildik daǵdylar adamǵa týa beriletinin jáne barlyq adamǵa tán ekenin aıtady. Bala dúnıege kelmeı jatyp onyń mıyna búkil tilderge tán negizgi grammatıkalyq erejeler jınaqtalady eken. Bolashaqta balanyń aınalasy qaı tilde sóılese sol tildiń erejeleri alǵa shyǵyp, qalǵandary «uıqyǵa» ketedi.
Aǵylshyn tilinde «Imprinting» degen sóz bar, termın retindegi maǵynasy – «qas-qaǵym sátte úırený, bir qaraǵannan úırený». Mysaly, qazdyń balapany jumyrtqany jaryp shyǵa salǵanda jyljyp bara jatqan obektige degen jaqsy kórýi men qushtarlyǵy qosa paıda bolady. Tabıǵı ortada bul obekt – balapandardyń anasy, ıaǵnı qaz. Sondyqtan balapandar qaıda barsa da anasynyń artynan qalmaı erip júredi. Al qazdyń ornynda basqa nárse bolsa, balapandar sonyń sońynan erip júretin edi. «Imprıntıng» synı kezeńder dep atalatyn ómirdiń naqty bir kezeńderinde ǵana qalyptasady. Aldyńǵy mysalda bul synı kezeń balapandardyń dúnıege kelgennen keıingi saǵattary. Balanyń damýynda da tiliniń shyǵýymen baılanysty synı sátter bar. Mysaly, balanyń tili 5 jasqa deıin shyǵady. Sondyqtan úıde ana tilinde sóılesý kerek. Al ata-analary túrli tilde sóıleıtin otbasylarda she? Bul jerde jaǵdaı ártúrli: eki ata-ana da óz ana tilin úıretýge tyrysady. Sondyqtan balany shatastyrmaý úshin ákesi ylǵı bir tilde, al anasy ekinshi tilde sóılese, bala kimge qaı tilde sóıleý kerektigin biledi. Taǵy bir jaǵdaı, ártúrli tilde sóıleıtin ata-ana ortaq til tańdaýy múmkin. Burynǵy keńestik kezeńde ortaq til orys tili bolyp, otbasyndaǵy balalar ne ákesiniń, ne sheshesiniń tilin meńgermeı shyqqan kezder kóp boldy. Barlyq balanyń til úırenýge qabileti bar ekenin dáleldeýdiń qajeti joq, tek jolyn taýyp qyzyqtyra bilý kerek. Sonymen birge, nátıjesin kútýde shydamdy bolsańyz, bala qulshynysynyń azaımaýyna bar kúshińizdi salsańyz, alǵan bilim bosqa ketpeıdi. Túıerimiz, balanyń tańdaýy joq. Ata-ana qalaýynyń, ambısııasynyń, qoǵam suranysynyń, basqa da prosesterdiń tutqyny bolatyn balanyń aıtylǵan dúnıeni isteýden basqa amaly qalmaıdy. Degenmen, ata-ananyń mahabbaty men sheksiz senimi hám muǵalim eńbeginiń nátıjesinde adamgershiligi joǵary jańa urpaq tárbıelenip shyǵatynyna senemiz.
Baqytgúl Salyhova,
pedagogıka ǵylymdarynyń
kandıdaty