Patrıotızm men popýlızm

Ne ózgerdi ıakı ózgerý kerek edi?

Shırek ǵasyr ishinde ulttyń rýhanı sapasy túledi (me?)... Urpaqtyń tarıhı sa­nasy almasty (ma?)... О́lshemder men qundylyqtar ózgerdi (me?)!

Biraq, 1990 jyldarǵa, tipti 1985-89 jyl­darǵa tán taqyryp nege áli ózekti? Mysalǵa, til taqyryby...

Anyǵy mynaý: «Qazaq tili quryp barady, memlekettik tildiń taǵdyry alańdatady...» degen jalań urannan bas tartýymyz kerek. Ol kúlki shaqyratyn popýlızmge aınalǵaly qashan...

Biraq, ana tilimizge ózimiz ómir súrip otyr­ǵan ortada qurmet kórsetilýin qýat­taımyz ári talap etemiz! Bul – tal­qy­lan­baıdy! Bul – patrıotızm!

Úı syrtynda HHI ǵasyr ekendigin es­ten shyǵarmaıyq. Qazir adamzat ǵy­lym men tehnıkanyń jetisterin meń­gerip úlgermeı jatyr. Ǵylym men teh­nıkanyń yqpalyna aldymen tildi beıi­m­deý men kúsheıtýge jumys isteý – ýa­qyt talaby! Bul jerdegi másele – qa­zaq tiliniń álemdi órmekshiniń toryndaı shyrmaǵan kompıýterlik tehnologııa keńistiginde qalaı damyp otyrǵandyǵynda. Ras, qazaq tili  ınternet tiline aınalǵan joq. Ol múmkin de emes shyǵar. О́ıtkeni, kompıýterlik teh­nologııada tek qana aǵylshyn tili ba­sym­dyq mánge ıe. Ýaqytsha shyǵar degen «aram oı» bar. Ol endi basqa áńgime ári bas­qa urpaqtyń enshisi...

Biraq, ǵalamtordaǵy tutyný, izdeý qyz­metindegi qoldanys tilderiniń ara­synda qazaq tiliniń bolýy – úlken  már­tebe! Esimizde bolsa, Google izdeý júıesiniń a­ý­darma qyzmetine qazaq tili tolyqtaı qo­syldy. Bul otandyq mamandardyń tabysy. Biraq, osy turǵyda másele bar. Ol ınternettegi qazaq tildi málimetterdiń sany men mazmundyq sapasyna qatysty. Kerek aqparattardyń derekqory jutań. Kóp jaǵdaıda maǵynaly aqparat tabý qıyndyq týdyrýda.

Úmit te árıne, bar: ǵalamtorda jyl­dan jylǵa qazaq tildi segmentti tu­ty­nýshylar artyp keledi. Soǵan laı­yq, ulttyq qundylyqtardyń da de­rek­qory tolyǵyp otyr. Mysalǵa, bu­ǵan deıin ózim qyzmet atqarǵanmyn, bile­min, Almatydaǵy Ulttyq kitaphana qu­ry­lymynda qujattardy sıfrly túr­ge kóshirý ortalyǵy jumys istep ja­tyr. 2013 jyldan beri ortalyqta ki­taptar elektrondy pishimge kóshi­ri­lip, elekt­rondyq basylymǵa qol­je­tim­di­lik­ti qamtamasyz etedi. Az jyl buryn 20 myńnan astam basylymnyń 2 mıllıonnan astam beti elektrondy túrge kóshirilgenin kózimiz kórgen. Saıyp kelgende, osynyń bári ınternetten izdeýshi oqyrman múddesi, qazaq tiliniń ıgiligi úshin jasalyp jatqan jaqsylyqtar.

Sondaı-aq, qazirgi kúni adamnyń ajyramas bólshegine aınalǵan uıa­ly te­lefon quraldaryna da qa­zaq ti­li­niń qajettiligi artyp ke­le­­di. Keı­de, myna bir shaǵyn tele­fon­dar­dyń qol­danystaǵy tildik baǵ­dar­la­ma­la­­­ry­nyń qatarynda ana tilimizdiń de júr­ge­nine maqtanýymyz kerek sııaq­ty. Bi­raq, klıent quqy­ǵyn syılaı­tyn kez-kelgen ónim óndi­rý­shi eń al­dy­­­men sol tutynýshynyń dás­túr­li qun­­dy­lyq­taryn baǵalaýy tıis. De­mek, gad­jet óndirýshilerdiń telefon ın­ter­feı­si­ne qazaq tilin engizýin mem­­le­ket pen onyń turǵyndaryna de­­gen qur­meti dep bil­g­en jón. Qazir smar­­tfon­dar úshin­ qa­zaq qaripterin qol­da­nýdyń esh qı­yn­­­d­y­ǵy joq.  

Muny nege aıtyp otyrmyz? Mem­le­ket­tik tildiń damýy men qolda­nys aıasy tý­raly kóp jaǵdaıda jalań aıyp­taýlar aıtylyp jatady. Al, je­tis­tikter týraly, onyń ishinde qa­zaq ti­liniń ja­han­dyq deńgeıde tabysy jaı­ynda es­kerilmeıdi. Bul «Til qu­ryp barady...» de­gennen áldeqaıda na­nymdy sebep emes pe?

Qazir álemde sanaýly adamdar ǵa­na sóıleıtin 50 shaqty  til bar eken. De­mek, sol jekelegen adamdarǵa 50 til­diń taǵdyry baılaýly tur. Shúkir, qa­zaq tiline qazir ondaı qaýip tónip tur­ǵan joq. Bizdiń endigi mindetimiz ti­­limizdiń mol qoryn keleshek urpaqqa mu­­ra etip qaldyrýdyń jaıy bolsa kerek. Sonyń bir súbeli jaǵy – álip­bı tańdaý! Elimizdiń latyn álip­bı­ine kóshýi jaıly buryndary jıi tal­qy­la­nyp júrgen-tin. Bir anyǵy, latyn qar­pine kóshý talaby  uzaq merzimdi baǵ­d­arlama retinde júzege asyrylyp jat­qan sııaqty edi. Endigisinen beıhabarmyz... Biraq, eldegi memlekettik tildiń má­se­lesi órship turǵan tusta da biz latyn álip­bıine kóshýdi tezdetý kerek dep sa­naımyz.

Nege latyn tili?

Latyn – álem órkenıeti men teh­nı­ka­lyq progrestiń álipbıi. Al...

Qalmahanbet MUQAMETQALI, «Egemen Qazaqstan»