− Aqmaral, Jansamal, Quralaı esimdi úsh qyzyńyz bar eken. Nelikten qazaq esimderin tańdadyńyzdar?
– Men AQSh-tyń Mıchıgan shtatynyń týmasymyn. Kóp balaly otbasynan shyqqanmyn. Kolledjdi bitirgen soń, álem eriktileriniń qatarynda qyzmet ettim. Erikti bola júrip, О́zbekstanda alty aı turdym. Keıin eki jyl Qazaqstanda aýyl mektepterinde aǵylshyn tilinen sabaq berdim. Muǵalim bolyp júrgende, jubaıym Terezamen tanystym. Ol da men sııaqty erikti bolyp, Qyzylordanyń Shıeli aýdanynda sabaq berip júr eken. Sóıtip kóńil jarastyryp, otbasyn qurdyq. Ult mádenıetimen tanysa kele, qazaq esimderi ony erekshe qyzyqtyrdy. Dúnıege qyz bala keletin bolsa, esimin Jansamal, Quralaı qoıamyz dep aıtyp júretin. Tilegimiz oryndaldy. Úshinshi qyzymyzǵa Aqmaral esimin tańdadyq. Jalpy, qazaq uǵymynda maral – kıeli ań. Qyzdarymyz kórikti, ádemi bolsyn dep yrymdap qoıdyq.
– Jalpy, esimder álemniń tildik jáne mádenı beınesin quraýshylardyń mańyzdy ulttyq birligi sanalady. Amerıkalyqtar esim qoıýda, tańdaýda qandaı erekshelikterge súıenedi?
– Bizde ákesiniń esimin tirkemeıdi. Biraq maǵynaly eki esimdi qosarlap qoıamyz. Mysaly, Jansamaldyń tolyq aty-jóni – Jansamal Lorraine Hancock-Parmer. Úlken ájemizdiń esimi Loreın − Jansamaldyń ekinshi esimi. Dástúr boıynsha jaqyn týysymyzdyń esimin balaǵa qoıyp jatamyz.
– Qazaq jáne aǵylshyn tilderindegi esimderdiń qurylymy turǵysynan aıyrmashylyqtary men uqsas tustary týraly aıtyp berińizshi.
– Jalpy alǵanda bólek quramdar joq. Mysaly, Tereza degen at evreı tilinen kelgen, onyń maǵynasy «oraqshy» degendi bildiredi. Biraq muny kópshilik bile bermeýi múmkin. Osydan 500 jyl buryn ıspanııalyq kıeli áıel ómir súrgen edi. Jubaıymnyń esimi osy tulǵanyń qurmetine qoıylǵan. Kóbine esim tańdaǵanda maǵynaǵa asa mán berip jatpaıdy.
– Saıram eldimekeninde sabaq berdińiz, jergilikti halyqpen aralastyńyz. Alǵash kelgen sátte aýyl ómirinen ne nárse tańqaldyrdy?
– Saıramnyń tarıhy tereńde. Munda Qazaqstannyń ózge aımaqtary sııaqty keńestik kezeń belgileri anyq kórinedi. Alǵash kelgen kúni aýylda toı bolyp jatyr eken. Kóp shaı ishilip, asta-tók dastarhan jaıyldy. Bı bıledik, qonaqjaı darhan peıildi kórdik. Ádemi kilemder, mol dastarhan bizdi qatty tańǵaldyrdy. Jergilikti halyq kóp tamaqtanady eken dep oıladyq. Palaýdan dám tatyp, qymyz ishtik. Osy jerde qazaq tilin úırendim. Saıram ómiri Orta Azııa tarıhyn zertteýime múmkindik berdi.
Zertteý jumysymda buryn-sońdy kezdespegen arhıvtik materıal kórdim. Kóptegen eski oqıǵalar men faktilerdiń nazardan tys qalǵanyn baıqadym. Atalǵan oqıǵalar men derekter keńestik jáne jańa ǵasyrdyń úlken tarıhshylary tarapynan ózgertilgen. Mysaly, I Petrdiń Buqara men Parsyǵa jibergen elshisi Florıo Benevenniń kúndeligi, dıplomatııalyq jáne basqa da jazbalary bar. Onyń jumystary tarıhshylar arasynda óte tanymal bolǵanymen, elshi 1722 jyly bolǵan dep kórsetetin «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» oqıǵasyna qatysty derekter nazardan tys qalǵan. Odan bólek, Petrdiń Jońǵarııadaǵy elshisi Ivan Ýnkovskııge qatysty da derekter kezdesedi. Eńbekte Qytaıdaǵy Jońǵar tutqyndarynan jınaqtalǵan málimetter toptastyrylǵan. Onda 1720-1721 jyldary qazaq pen qyrǵyzdardyń jońǵarlarǵa qarsy birlesken aýqymdy, joıqyn shabýyly týraly aıtylady.
− Keńestik kezeńde tarıh bir jaqty zerttelip kelgendigi aıtylady. Búgingi Qazaqstandaǵy tarıh ǵylymynyń zerttelý deńgeıi týraly ne oılaısyz?
– Kez kelgen elde saıası qubylystardy burynǵy, qazirgi jáne bolashaqtyń baılanysyn aıqyndaı otyryp qarastyratyn bolǵandyqtan, tarıhtyń óz róli bolady. О́ıtkeniár elge óziniń ıdentıfıkasııasy óte mańyzdy nárse. Mysaly, Ýılıam Shekspır Anglııanyń uly dramatýrgi, álemge áıgili aqyny. Abaı sııaqty Shekspırdi «ulttyq qazyna» sanap, Anglııadaǵy bilim júıesi kóp maqtaıdy. Bul tulǵalar AQSh-taǵy Avraam Lınkoln, Djordj Vashıngton, Tomas Djefferson sııaqty. Biraq olardyń ómirlerin ózgertken kúshterge emes, ózderine ǵana nazar aýdarýymyz birjaqtylyq dep esepteımin.
Al búginde jońǵar shapqynshylyǵynyń kóp aıtyla berýiniń eki sebebi bar. Birinshi, Qazaqstannyń jońǵar basqynshylyǵyna qarsy Reseı patshalyǵy men Qazaq handyǵynyń arasyndaǵy saıası baılanystardytúsindirý. Ekinshiden, qazir jońǵar memleketi joq. Sondaı-aq amerıkalyq ǵalymdar qazir 1930-jyldar týraly zerttep keledi. Mysaly, Iel ýnıversıtetindegi (AQSh) Sara Kemeronnyń«Betpaq dala» taqyrybyndaǵy dıssertasııasy jaqynda basylyp shyǵady. Osy zertteý eńbeginde qazaq dalasyndaǵy ashtyq týraly jańa málimetter aıtylǵan.
– Qazaq-jońǵar qatynastaryn zertteýge qatysty qalyptasqan qazaqstandyq jáne sheteldik ǵylymı ádistemeniń artyqshylyqtary men kemshilikteri nede dep oılaısyz?
– Tarıhı derek kózderiniń tilin bilmeıtin ǵalymdar kóp. Men de oırat tilin bilmeımin. Qazaq-jońǵar kezeńin zerteý úshin kemi 5 til bilý kerek, ıaǵnı orys, túrik (eski qazaq, ózbek, tatar, arab álipbıimen jazylǵan), manchjýr, oırat, parsy tilderi qajet.
– Qazaq halqynyń tarıhty saqtaýdaǵy baǵyttarynyń biri aýyzsha tarıh ekendigi belgili. Aýyzsha tarıh ótken zamandaǵy oqıǵalardy jańǵyrtýda, tarıhqa obektıvti baǵa berýde qanshalyqty senimdi?
– Aýyzsha tarıh – óte mańyzdy. Mysaly, jońǵar shapqynshylyǵy kezindegi aýyr kezeńdi sýretteıtin «Elim-aı» ániniń aýyzdan-aýyzǵa tarap jetken túrli nusqasy bar. Án mátini nege ózgerdi? О́zgerýi kerek te. Sebebi ár zamanda oryndaǵan adamdardyń óz janynan qosatyn pikiri bar edi.
Reseıdiń tarıh ǵylymy batystyq ustanymdarǵa qaraǵanda, aýyzsha tarıhqa synı kózqarasta. Degenmen, aýyzsha derekkózder jazbasha málimetter qamtyp júrgen dál sondaı suraqtar men zertteýlerge jaýap beretindeı mańyzdy ekenin túsinýimiz kerek. Bul degenimiz, eger 1500 jyly bolǵan oqıǵa týraly alǵash ret 2016 jyly jınaqtalǵan derekkózden oqıtyn bolsaq, «tarıhı jady» aıǵaq turǵysynan shekteýli. Dál osylaı, «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» oqıǵasy týraly 1880, 1930, 1970 jyldary jaryq kórgen aqparattar jınaǵy ýaqyt pen kezeńniń yqpalyna ushyraıdy. Negizinen, asharshylyq zardaby men «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» týraly aıtqanda, sol zamannan jetken, shyndyqtyń kózin kórgen aqparattardy kútemiz. Osy oraıdaǵy eń jaqsy mysal retinde, Muhamedjan Tynyshpaevtyń tarıhty aýyzsha baıandaýyn qatty syılaımyn. M.Tynyshpaev ózi jınaqtaǵan derekterge qatysty aqparattarda barynsha shynaıylyq tanytqan. Onyń ákesinen estigen áńgimeleri, temir jolda qyzmet etken ýaǵynda kezdesken kýágerlerden estigen oqıǵalardyń jıyntyǵy, odan bólek eldi mekender ataýyn túsindirýge tyrysqan málimetteri óte qundy. Qoljazbalardan arhıvte joq nebir derekterdi kezdestirdim. Ol orystildi qaýymǵa «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» týraly málimetterdiń alǵash ret taralý aýqymyn kórsetetin mańyzdy kórinis.
Qazaqstan tarıhy úshin endi aıtylýy tıis nárse – qazaq-jońǵar qatynasy men ata-tekteri týrasynda bolýy kerek. Qazaq pen jońǵar mádenıeti uqsas keledi. Salt-dástúri uqsastyǵyn bylaı qoıǵanda, maǵynalas sózder bar (mysaly, «quda», «barymta» t.b). Búginde «jońǵar joq» desek, qatelesemiz. О́ıtkeni, qazaq arasyna sińisip ketken jońǵar urpaqtary kóp. Qazaqtar ǵana emes, qyrǵyzdar, Qytaıdaǵy mońǵol tekterinde jońǵarlardyń týystyq izi bar.
– Áńgimeńizge rahmet!
Aıa О́mirtaı, "Egemen Qazaqstan"
(Maıkldyń Qazaqstan tarıhyna qatysty jazbalaryn myna silteme arqyly oqýǵa bolady. http://hancockparmer.blogspot.com/