Aqbaýyr úńgiriniń taǵy bir keremeti bar. Ol onyń qabyrǵalaryndaǵy este joq, eski zamandarda salynǵan usaq-usaq pıktogramma sýretter. Adamdar men taýtekelerdiń, arbalar men túrli sheńberlerdiń jáne núktelerdiń sulbalary beınelengen olardyń sany 80-ge jetip jyǵylady. Kompozısııasy óte kúrdeli bul tańbalardyń aınalasyn ırek syzyqtar men aıshyq, trapesııa, úshburyshtar men tórtburyshtar órnektep tur. Áýesqoılar osylardyń ishinen kez-kelgen belgini qaǵaz betine túsirip qurasa, olardan teris tóńkerilgen áldebir tirshilik ıeleri men jan-janýarlardyń keskini shyǵatynyn da aıta ketken jón. Munyń qupııasyn petroglıf pen pıktogrammanyń izine túsken arnaıy mamandar bolmasa, bylaıǵy beısaýat jandardyń túısinip, túsinýi óte qıyn.
Arnaıy mamandar demekshi, úńgirdi kórgennen keıin osy tabıǵat qupııasymen shuǵyldanyp júrgen ǵalymdar bar ma eken dep biraz izdenis jumystaryn júrgizgen bolatynbyz. Sonda oblystyq ólketaný mýzeıiniń qyzmetkerleri bizge arheolog Zeınolla Samashev pen Aqbaýyr kesheniniń meńgerýshisi Galına Petenovany atady. Zeınolla Samashev óz sózinde: «Bul tabıǵat syıy – eneolıt – qola dáýiriniń eskertkishi. Ondaǵy pıktogrammalar bizdiń zamanymyzǵa deıingi 4-3 myńjyldyqtaǵy tirshilikten habar beredi», − degen tujyrym aıtsa, Galına Petenova áńgimeni áriden bastaýǵa nıetti ekenin bildirdi.
− Ataqty saıahatshy Nıkolaı Rerıhti kim bilmeıdi deısiz, − dep bastady sózin ólketanýshy. − Mine, sol kisi 1929 jyly Mońǵolııa men Tıbetke bara jatqan saparynda Altaıǵa soǵyp, Muztaý men Aqbaýyrdy kórgen. Sońǵysyn, ıaǵnı biz sóz etkeli otyrǵan jerdi ashyqaspan astyndaǵy ǵıbadathana dep ataǵan. Saıahatshynyń paıymdaýynsha munda myńdaǵan jyldar buryn aqylgóı abyzdar ómir súrgen. Olar sol zamandaǵy halyqtardyń tirshiligimen ómir súrip, qonystanýyna baǵyt-baǵdar berip otyrǵan. Osyndaı paıymdaýlaryn aıta kelip Nıkolaı Rerıh: «Aqbaýyr tóńireginde tasqa qashalǵan jazýlar, jerleý rásimi salynǵan sýretter bar, – deıdi. – Solarǵa qarap oılanǵanda mundaǵy óte ertede ómir súrgen adamdar kóz aldyńa elesteıdi. Jalpy, Altaı óńiri tarıhta áli tereń zerttelmegen, kóp izdenýdi qajet etetin aımaq. Ol – jer júziniń jaýhary. Mundaǵy asyl qazynany baǵalap, onyń qadir-qasıetine jete alsaq, sonyń ózi bizdiń adamzat órkenıetiniń ashylmaǵan araldaryn zertteýge az da bolsa úles qosa alǵanymyz».
Shynynda da, Aqbaýyr úńgiri men onyń etegindegi ár tastan óte qyzyqty, adamdy bir kórgende-aq tań-tamasha qaldyratyn beıneler men túrli sýret, tańbalardy kórýge bolady. Bular jóninde munda kóptegen joramal áńgimeler de bar. «Máselen, sóz etip otyrǵan jaıt týraly Sankt-Peterbýrgtegi Ermıtaj qyzmetkeri, mádenıettanýshy-ǵalym Leonıd Marsadolov Aqbaýyr ornalasqan pıramıda tárizdi tóbeniń poshymy aspan keńistigi tylsymyna qaraı únsiz jeteleıtin sımvoldyq baǵdar bolýy múmkin dese, – deıdi keshen meńgerýshisi Galına Gennadevna, − al ekinshi bir ǵylym ókili Vladımır Ikonnıkov bul ǵajap mekendegi jumbaq belgilerdi kók júzindegi juldyzdardyń sol eneolıt zamanyndaǵy kartasy emes pe eken degen oı aıtady. Úshinshi zertteýshi Andreı Iýrchenkov tóbesi oıyq, qabyrǵalary túrli tańbalarǵa toly Aqbaýyrdy bul óte erte zamandaǵy aspan álemin zertteýge arnalǵan observatorııanyń alǵashqy nusqalarynyń biri deıdi».
Endi sóz etip otyrǵan úńgirtastyń tóńiregindegi jádigerlerge keleıik. Aqbaýyrdyń ózinen sál tómenirekte amfıteatr tárizdi shaǵyn alań kózge shalynady. Mundaǵy erte zaman adamdarynyń osynda otyryp, tize búgetin jáne abyzdardyń túrli dástúr-saltqa arnalǵan taq, baspaldaq, oshaqtarynyń bári úlkendi-kishili qalaqtastardan quralyp, jasalǵan. Jolbasshymyzdyń aıtýyna qaraǵanda, bul arada túrli dinı rásimder ótkiziletin bolǵan. Al saı tabanyna jaqyndaý tustaǵy shombaltasta soltústikti betke alǵan buǵylar toby bederlengen. Galına Gennadevna muny bizge: «Buǵy men 12 aıdy bildiretin 12 maraldyń batysty betke alýynan atqan tańnyń batatyn da sáti bar ekenin, týǵannyń ólmegi de bolatynyn beınelegen babalar fılosofııasyn ańǵaryp, tanımyz», – dep túsindirdi.
Osydan keıin ańǵardaǵy kólemi malshylardyń kishigirim jappa nemese kúrkesi sekildi aqtasqa keldik. Ony erekshelep turǵan mynadaı nárseler der edik. Birinshiden, ol alyp taqtatastyń ústinde tur. Salmaǵy áldeneshe tonnaǵa jetetin bul granıtti munda kim, qalaı qoıdy, túsiniksiz. Ekinshiden, onyń astynda olardy bireý ádeıi qashap nemese kertip turyp jasaǵandaı áser qaldyratyn úsh oıyq kózge shalynady. Muny quddy úlken oshaqtyń úsh buty dersiz. Úshtaǵan poshymyndaǵy osy tesikterden borandy kúnderi yzyńdaǵan ún shyǵady eken. Qazirgi zaman tilimen aıtqanda, rezonator dep atalatyn ol este joq eski dáýirde qalaı jasalǵan jáne sol qadym ǵasyrdaǵy adamdarǵa ne úshin kerek bolǵan, bul endi biz úshin múlde túsinbeıtin, bilip bolmaıtyn jumbaq, qupııa syr.
– О́zderińiz kórip, tanysqan jerdiń: «Taǵy qandaı ereksheligi bar?» – degende oǵan myna ǵajaıyptardy aıtýǵa bolady, – dedi qaıtarymyzda jolbasshymyz. – Onyń alǵashqysy Aqbaýyr ańǵarynyń ǵaryshtan kórinetindigi. Sodan soń bul saıda jaǵymdy bıoenergııalyq óristiń bar ekendigi. Osy aıtylǵan erekshelikterdiń ekeýi de Reseı ǵalymdarynyń tujyrymy. Bulardy olar kosmos quraldary arqyly bilip, anyqtaǵan. Este ustaıtyn taǵy bir jaıt, Aqbaýyr alqaby men ondaǵy ejelgi eskertkish izderi bar aýmaq 63 gektar jerdi qamtıdy. Sońǵy tórt jyldan beri sonyń 18 gektary qorǵaýǵa alynyp, keshen mártebesin aldy. Onda týrısterge arnalǵan soqpaq jol, úńgirtas pen ózge de jádigerler belgilengen kórsetkish taqta jasalynǵan. Saıahatshylardyń kún kózi men jańbyrdan panalaıtyn aǵash úıshik, aıbandary da umyt qalǵan joq. Qajetti-aý degen nárselerdiń bári birtindep júzege asýda.
Osylaı degen Galına Gennadevna atalmysh taqyrypqa qatysty áttegen-aılardyń da bar ekenin aıtyp qaldy. Ol bizdiń qoǵamdaǵy ekologııalyq túsinik zerdeniń áli de jóndi qalyptaspaǵandyǵy. Máseleniń mánisi, tarıhı jáne mádenı qundylyqtardyń bizge ǵana emes, bolashaq urpaqqa da tıesili ekendigin esten shyǵaryp alý. Sondyqtan, arheologııalyq eskertkishter bar jerdi tapsaq boldy, sol sátten bastap olardy jabaıylyqpen paıdalanýdyń bastalyp ketetindigi. Oǵan bir ǵana mysal keltireıik. О́zimiz sóz etip otyrǵan osy Aqbaýyrdan onsha alys emes jerde Abylaıket atty qorǵan bar eken. Ol HVII- HVIII ǵasyrlardaǵy jońǵar noıandary turǵan qamal dese-di biletinder. Mine, beısaýat adamdar sondaǵy ǵıbadathanany ǵana emes, onyń belgi, tańbalaryn da aıamaǵan. Aldymen olar bul ejelgi eskertkishtiń memleket tarapynan qorǵalatyndyǵy týraly jazǵan metall taqtasyn urlap áketipti. Odan keıin sol taqta bekitilgen temir baǵannyń da kózin qurtqan. Qorǵandy qıratyp, tastaryn mal qora salýǵa tasyp áketken. Al endi myna Aqbaýyrdy sońǵy jyldary eldiń jappaı kórip tamashalaýy, týrıster leginiń kóbeıýi qazir nege alyp kele jatyr deısizder ǵoı. Tastaǵy tańbalardy qolmen sıpap, oǵan táý etý, oryndy-orynsyz ustaı berýden kóp belgiler óship, joq bolýda. Jartastardaǵy osydan bes-alty jyl burynǵy bar sýretterdi qazir izdeseńiz de tappaısyz. Tańbalar tek Aqbaýyr úńgirtasynyń ishinde ǵana saqtalyp qalǵan.
Osyny estigende bizdiń oıymyzǵa myna bir jaıt oraldy. Batys Eýropada Fon de Gom, Montespam, Altamıra sekildi áıgili úńgirlerdi ondaǵy keshen qyzmetkerleri metall tormen jaýyp qoıady eken. Aqbaýyrdy da dál osyndaı etip jasaý kerek sııaqty. Ol úshin tordy qorǵaýǵa alynǵan jer aýmaǵyn qorshaýmen shektelmeı, úńgirge kirer tusqa da qoıý qajet. Ejelgi eskertkishti qorǵaýdyń budan basqa joly joq. Sol kezde týrıster Aqbaýyrdyń qabyrǵasyndaǵy tańbalarǵa tıispeıtin bolady. Eýropadaǵy sekildi jazýdy tordyń janyna kelip, syrttan ishke úńilip qana kóre alady.
Janbolat AÝPBAEV «Egemen Qazaqstan» Shyǵys Qazaqstan oblysy, Ulan aýdany, Besterek aýyly