Táttimbet

Osy Qaraǵandyda Qurman­ǵazyǵa eskertkish ornatylǵanda bórkimizdi aspanǵa atqandardyń biri edik. Babamyzdyń sol tas beınesi qalamyzda biraz ýaqyt kóship júrdi de, birjolata joq boldy. Qala basshylyǵyna suraý salǵanymyzben, jarytyp jaýap ala almadyq. Bile­tin­derdiń aıtýynsha, kóp qoı­ma­lardyń birinde shań qaýyp jatyr-mys.

Qurekeńe degen qurmetimizdiń sıqy osy.

Tátekeńe degen qurmetimizdiń de ońyp turǵan jeri joq.

Táttimbettiń kúı alyby eken­digi daýsyz. Qurmeti soǵan oraılas bolsa deısiń. Bir rettik, bir mezettik bolmaı, kúndelikti bolsa eken deısiń.

Jáne bul qurmetimizdi aıynda, jylynda emes, kúnde kórsetýimiz kerek.

Qurmanǵazy men Táttimbet qazaq kúı óneriniń qatar turǵan qos shyńy.

Olar qazaqtyń boılaýyq kúı ónerin qalyptastyrdy!

Olaı bolsa, qurmettiń barly­ǵyn osy ekeýine, qalsa qalǵan­daryna kórseteıik. Sonda ǵana kúı-qudiret qaıtyp oralatyn bolady. Áıtpese, búginde kúı tar­tylǵan jerde selkildep bıleı jó­neletin boldyq.

Qazaqtyń, eń aldymen, dom­byra ekendigin umytpaý mańyz­dy. О́ıtkeni, til «kesilgen» jerde dombyra sóılegen.

Búgingi táýelsizdigimizde han­dar­dyń, batyrlardyń, bı-she­shen­derdiń, almas qylyshtyń, egeýli naızanyń úlesi qandaı bolsa, dombyranyń úlesi de olar­dan bir mysqal kem emes.

Osy jerde esime esti eki áńgi­me oralsyn.

Bir jyldary Qurmanǵazy orkestri Qytaıǵa baryp, «Sary­arqany» ańyratpaı ma? Sonda konsertke qatysyp otyrǵan hansýdyń kósemi Mao Szedýn ornynan turyp ketipti. Eluran dep qalypty.

Shynynda da, Batystyń tókpe kúıleri uran kúıler. Mundaı kúıler tartylǵan jerde ózderin erkek sanaǵandar at jalyna um­tylyp, naızasyn ile ketken ǵoı.

Taǵy bir jyldary Táttimbet orkestri Fransııa eline baryp, «Saryjaılaýdy» tartpaı ma? Oǵan deıin qulyqsyzdaý otyrǵan zal ybyr-jybyrynan pyshaqkesti tyıylypty. Kúı oınalyp bitedi. Biraq zal únsiz. Qarasa, zal qalyń oıǵa ketipti deıdi.

Mine, kúı-qudiret dep osyny aıtady. О́zekti jandy oıǵa jeteleıtin osyndaı Quran kúı­­ler Arqanyń topyraǵyna tıe­sili. Uran kúılerdiń jetpegen je­rine Quran kúıler jetken. Sen Allanyń ǵana rahmanysyń deıdi saǵaqtan úzilgen saryn.

Ne deıdi sol kúıler?!

Sen jaıaý júrý úshin jaratyl­ǵan joqsyń deıdi...

Sen at ústinde týǵansyń deıdi...

Týǵan jerdiń topyraǵyn je, ólmeısiń deıdi...

Bul rýhyńdy joǵaltpa degen sóz!

Tátekeń de elimdi qaıtsem ushpaqqa shyǵaram dep qan jutqan arystyń biri. Qarqaralyǵa dýanbasy bolyp saılanam dep julqynys tanytsa, onyń sebep-saldaryn óńeshpen baılanys­tyrýdyń qajeti joq.

Ol qazaqtyń sońǵy hanyn solqyldamaı qoldady. Áreke­timen de, ónerimen de.

Bul tus qazaq balasynyń tizelegen kezi. Han Kenesarynyń Kekilikte qolǵa túsip, qazaq bala­sy­nyń attan túsken kezi.

Sol qazaq balasynyń birjo­lata etpettep jatyp qalmaýy úshin rýhyn óltirmeý kerek edi. Ol úshin...

Qosbasarlar solaı týǵan.

Quran kúıler solaı týǵan.

Qaıda bararyńdy bilý úshin qaıdan kelgenińdi bilý kerek.

Bul otqarýdan da myqty qarý – kúıqarý.

Kúıqarýymyz Qosbasarlar edi.

Kúı qazaq balasy úshin keshe qalaı kerek bolsa, búgin de sondaı kerek. Táttimbet, Qurmanǵazy syndy uly kúıshilerdi óltirip almaıyq desek, eń aldymen, dáý­les­ker kúıshilerimizdiń aman­dyǵyn oılaıyq.

Arqanyń qosbasarlary pen­de­­siniń namysyn qal­ǵy­t­paı­t­yn shalys.

Tátekeńniń qosbasary sonyń shyrqaý shyńy, árıne. Búgingi kúnge jetkeni on saýsaqtan sál uzap tur. Qalǵany... umytylǵan. Umytýǵa májbúrlegen.

Alaıda, mundaı sarynnyń iz-túzsiz joǵalýy múmkin emes edi. Jalǵasty sol saryn. Úzilip ba­ryp. Dúnıege Saıdaly sary Toqanyń qosbasary, Qyzdar­bek­tiń qosbasary, Ábdıdiń qosba­sary, Sembektiń qosbasary, Aman­nyń qosbasary, Jaǵy­pardyń qosba­sary, Aqqyzdyń qosbasary keldi.

Sol qosbasarlar jiliktelip kete bar­dy. Naz bolyp, tabal­­dyryq bolyp, muń bolyp, qarǵa bolyp, táýbe bolyp, zar bolyp, shań bolyp.

Ábdıdiń «Zarqosbasaryn» tyń­daǵan janǵa otyz ekiniń ash­ty­ǵyn, Amannyń «Shań­qos­basaryn» tyńdaǵan janǵa mynaý jalǵannyń opasyzdyǵyn aıtyp keregi joq.

Báribir... Keledi deıdi jaqsy kúnder.

Kúı tartqyzbasa ishińnen yńylda deıdi...

Jigeriń qum bolmasyn deseń emin qý taqtaıyńa deıdi...

Sol yńylǵa aınalyp, ólmeı qalǵan tyńqyl qazaq balasynyń boıyn qaıta tiktetti.

Bizdi tarıh kóshinen qaldyr­maı, óltirmeı, óshirmeı búgingi kúnge alyp kelgen osy Qos­ba­sarlar edi.

Qazirgi kúıshilerdiń tartyp jatqan qosbasarlarynyń Tátekeń qosbasaryna úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy. At ary­ǵanda mástek bolyp qalýshy edi ǵoı. Qosbasarlardyń da basynda sol jaıt tur.

Qazir oqyǵan, mádenı tartýshylar shyqty. Shekti qylburaý tartqandaı tartyp, notamen taqyldatyp shyǵady. Qazaq dalasyna eýropasha tartys keldi. Balalaıkamen tartqandaı tartady...

Tátekeń qaldyrǵan shalys, qalys, teris, qosaq buraýlardyń biri joq. Esesine sabalaý bar. Al sabalaý júrgen jerde tapy­raq­taý júredi. Al tapyraq sha­bys­tyń japa tastatatyny túsinikti.

Tushynbaısyń. Emirenbeısiń. Boılamaısyń.

Tátekeń esimi qazaq rýhanııatynda ólmeıtin esim.

Ony óltirmeıtin – kúıleri.

Kúı bolǵanda boılaýyq kúı­leri. Qazaqtyń Aqańy – Aq­­se­leý Seıdimbegi aıtatyn boı­laý­yq kúıleri. Arqada – qos­basar­lar, Batysta – aqje­leńder. Qazirgi qazaqtyń oqyǵan saz mamandary olardy da jiliktep tastady, sıkl dep. Oqyǵan na­dandyǵymyz osylaısha ár jerden kórinip qalady. Áıtpese, tolqyndy qýǵan tolqyndaıyn qosbasary da, aqjeleńi de boılap turǵan joq pa?! Qazirgi kúı tabıǵatyn zertteýshilerimiz alpys eki tamyrly aqjeleń, alpys eki tarmaqty qosbasar deıdi de, ári qaraı aıdalaǵa mańıdy, mıǵa qonbaıtyn áńgimeler aıtady, onnan, munnan qurap ańyz-ápsana túzedi. Oqysań eńirep qoıa beresiń.

Búginde dombyrashylardyń dýeti, trıosy, kvarteti degender qaptady.

Keshegi qaı babamyz qoǵam­dasyp dombyra tartyp edi?! Ne Qurekeńniń, ne Tátekeńniń qosaqqa júrgenin estimeppiz. Osy ne nárseni bolsyn «horǵa» aınaldyratyn daǵdymyzdan aınymaı kelemiz.

Dombyranyń tabıǵatyn da buzyp bittik. Dombyramen opera oınaǵanymyz azdaı, «chastýshkany» súıemeldegenimiz qaı sasqanymyz?

Endeshe, qurdym aldynda tur­myz. Sol qurdymǵa ketpeımiz desek, kúı ónerine jańasha kózqa­ras, jańasha konsepsııa qajet. Bul – ýaqyt talaby.

Qurmanǵazy men Táttimbet kezdesken be deımiz? Osyndaı da saýal bola ma?

Olar kezdesken, árıne. Kez­des­tire almaı júrgen ózimiz.

Qazaqtyń qońyr kúıine shet­el­dikter de eminip otyr. Fran­sýz Gzave Allez Tátekeńniń kúı­­­lerin birneshe jyldan beri zert­tep keledi. Jınaqtap, Parıj qalasynda dıskige de basyp úl­geripti. Dıskileriniń birine Tát­timbettiń 22 kúıin basypty.

Ámireni Parıjden izdegenimiz azdaı, endi Tátekeńdi de Parıj­den izdeımiz be?

Tórehan Maıbas,

jazýshy