Topyraqty tozdyrmaýǵa ýaqyt ozdyrmaı kirisý kerek

Topyraqtyń qunaryn saqtaý – sapaly ári taza ónim  alýdyń kepili. О́ıtkeni, tirshiligimizge tirek etip tutynatyn taǵamymyzdyń 70 paıyzy jerden ónip shyǵady. Jer-Anany qalaı kútip baptasań, ol da meıirlenip  ónimin tógip beredi. Mynandaı damyǵan zamanda taǵam qaýipsizdigin saqtaý ǵalamdyq máselege aınalyp otyr. Egilgen eginnen sapaly ári mol ónim alý úshin topyraqta ósimdikterge qajetti organıkalyq jáne mıneraldy tyńaıtqysh jetkilikti dárejede bolýy tıis. Topyraqtyń quramyndaǵy ósimdikterge qajetti qorektik zattar mezgil saıyn egiletin ósimdikterdiń ósip jetilýine, túsken ónimine qaraı jumsalyp kemip otyrady. Egis alqaptarynyń topyraq quramynan qanshalyqty mólsherde qorektik zattar alatynyn mynandaı mysaldardan baıqaı alamyz. Mamandardyń aıtýynsha, júgeriniń gektarynan 600 sentner kók balaýsa jınaý úshin ósimdik ósip jetilý kezinde jerden 150 kg azot, 70 kg fosfor, 200 kg kalıı tuzdaryn alady. Qant qyzylshasynyń ár gektarynan 400 sentner tátti tamyr alý úshin,  qyzylsha óziniń vegetasııa kezeńinde boıyna orta eseppen 160 kg azot, 60 kg fosfor, 260 kg kalıı sińiredi. Eger ónim odan da joǵary bolǵan jaǵdaıda ósimdikterdiń jerden alatyn qorektik zattarynyń da  mólsheri arta túsetin kórinedi. Budan ańǵaratynymyz, egistik jerlerinen mol ónim alǵymyz kelse, ony qosymsha tyńaıtqyshtarmen qorektendirip otyrý qajet. 

«Qazirgi tańda Qazaqstandaǵy eń qunarly degen jerlerdiń ózinde orta eseppen alǵanda qarashiriniń mólsheri 20-25 paıyzǵa, keıbir alqaptarda 30-40 paıyzǵa deıin tómendep ketken. Bu­dan jer qunarlylyǵynyń jyldan-jyl­ǵa tómendep bara jatqanyn ań­ǵaramyz.

«Qazirgi tańda Qazaqstandaǵy eń qunarly degen jerlerdiń ózinde orta eseppen alǵanda qarashiriniń mólsheri 20-25 paıyzǵa, keıbir alqaptarda 30-40 paıyzǵa deıin tómendep ketken. Bu­dan jer qunarlyǵynyń jyldan-jyl­ǵa tómendep bara jatqanyn ań­ǵaramyz. Máselen, 1985 jyly 1 mıl­lıon tonnadan astam mıneral­dy tyńaıtqyshtar qoldanyp, orta eseppen 1 gektarǵa 25 kg azot, fos­for, kalıı tyńaıtqyshtaryn topy­­raqqa engizdik. Qazirgi kezde ol kór­setkish shamamen alǵan­da 15 esege kemigen. Ásirese joǵa­ry sapaly egin ón­diretin orta­lyq aımaqtarda mı­neral­dy tyńaıt­qyshtardy durys qol­dan­baǵan­nan keıin 1−2-klasty ónim­der kúrt tómendep ketip júr.Osy­dan 25 jyl buryn 3,5 mln ton­na joǵar­ǵy dárejeli bıdaı shyǵa­ra­tyn bolsaq, qazirgi kórsetkish ony­men salystyrǵanda 10 esege kemi­gen.

Kóp­tegen mamandar ónim sapa­sy­nyń tó­men­deýin aýa-raıy­nyń qo­laısyz­dyǵymen baılanystyryp júr. Shyn máninde bul aýa-raıynan emes, jerdegi qajetti qorek­ti zattardy durys qamtamasyz et­pe­­genniń sebebinen bolyp otyr», – deıdi aýyl sharýa­­shylyǵy ǵy­ly­my­nyń dok­tory, akademık Raqymjan Eleshov. Álem­dik na­ryq­taǵy eks­port­qa ba­ǵyt­talǵan bá­se­­kege qabi­let­ti sapa­ly ónimder óndi­risin ul­ǵaıtý, azyq-túlik qaýip­sizdi­gin qam­tamasyz etý ag­rarlyq óner­ká­sip keshen­niń aldyn­da tur­ǵan ba­sty mindet. Aýyl sharýa­shy­ly­ǵy­nyń ónimdiligin arttyrý, tek qana ónimdiligin arttyryp qana qoı­­maı aýyl sharýashylyǵynan al­ǵan ónim­niń ekologııalyq sapasyn jo­ǵar­ǵy deń­geıge kóterip eksport kó­le­min kóbeıtý bıyl­ǵy Joldaýda da ba­sa aıtylǵan taqy­ryp boldy. Osy má­­se­le­ler­di­ń jolǵa qoıylýy úshin jer qunar­lyǵyn saqtaý bas­ty shart.

Ǵalymnyń aıtýynsha egin sapasyn arttyrý úshin tek qana mıneraldy emes, sondaı-aq, orga­nıkalyq tyńaıtqyshtardy da qatar qoldaný kerek. Mal basynan arylǵan kóń­der­di, burshaq dándi daqyl­dardy ty­ńaıt­qysh retinde qolda­nýǵa bolady.

– Elimizdegi aýyl sharýashy­ly­­ǵy júıesine birqatar ózgerister en­gi­zý qajet. Qazirgi tańda sala­daǵy keı­bir taýarlardyń eksport salmaǵy 40 paıyzdan tómen. Máse­len, qant qyzylshasynyń 70-80 paıyzyn shet elderden satyp alamyz. Eks­port arqyly ákelingen ónim bir jaǵy­nan qym­bat bolsa, ekinshiden, eko­logııa­lyq taza­lyǵy kúmán týdyrady. 2017-2021 jyl­dar­ǵ­a jos­parlanǵan agro­ón­diristiń res­pýb­­lı­kadaǵy baǵyt­­talǵan salasy boıynsha egis­­­tik ónimderi men onyń sapa­syn kúr­deli túrde ózger­tip, bóli­ne­tin qarjy kólemin kóbeı­týimiz kerek. О́ıtkeni jalpy aýyl sharýa­shy­ly­ǵyna bólingen 16 mlrd teńge­niń 4,2 paıyzy ǵana aýyl sharýa­shy­ly­ǵy ǵy­ly­myna bólinip otyr. Ǵylym­syz salany alǵa jyljytý qıyn. Ǵylymı turǵydan al­dyń­ǵy qatarly damyǵan ozyq teh­no­lo­gııa­lardy shet elderden ın­ves­tıs­ııalap olardy ózimiz­diń aýa-raıyna, ósimdikter men jeri­miz­diń erekshelikterine qaraı beıim­­dep durys qoldanatyn bol­saq joǵary ónim alýǵa bolady. Árıne, memleket tarapynan agra­­lyq salaǵa kóptegen qoldaý kór­se­tilip jatqandyǵyn da aıtpaı kete almaımyz. Jańa agro­keshen­niń 2017-2021 jylǵa ar­nal­ǵan baǵ­dar­lamasynyń derek­teri bo­ıynsha 2008 jyly 200 myń ton­na mıneraldy tyńaıtqysh qol­dan­ǵan. 2016jyly 260 myń tonna, 2021jyly 360 myń tonna mıner­al­dy tyńaıtqyshtar qol­dana­myz degen jospar bar. Bul kór­set­kish­terdiń ózi jalpy egistik kóle­min­­degi bizge qajetti mıneraldy ty­ńaıt­qyshtar kólemin qam­ta­ma­syz etpeıdi. Ǵalym­dardyń ese­bin­she jyl saıyn elimizdiń egis­ti­gine orta eseppen 1mln 36 myń tonna azot, fosfor, kalıı ty­­ńaı­t­­­q­yshtaryn qoldaný qajet. Mı­­ne­ral­dy tyńaıtqyshtardy kóbeı­tý úshin sýbsı­dııa kólemi eń bol­­masa 20 mln teńgege deıin jetýi shart. Osy mejeden kem emes mól­­sherde bólingen jaǵdaıda ty­ńaıt­­qysh­tardyń qym­bat baǵasy sapa­ly ónimder alý arqyly aq­talar edi. Shóleıt jerlerge qara­­ǵanda sýarmaly jerlerden aly­natyn ónim kólemi eki esege joǵa­ry. Osydan 10 jyl buryn Qazaq­standaǵy egis­tik kólemi 35,6 mln-ǵa bolsa, qazir­gi kezde 22,4 mln gektarǵa deıin azaı­ǵanyn baıqaımyz. Bundaǵy ózek­­ti máseleniń biri osy aralyqta qol­danyl­maı qalǵan jerlerdi qaıta ıgerip aýyl­sharýa­shylyq aınalymyna berý kerek, – deıdi Raqymjan Eleshov.

Egiletin ósimdikterdi zııankesterden saqtaý óz aldyna bólek áńgime. О́ıt­keni zııan­kester ónim­niń ekonomı­ka­lyq qarqynyn tómen­detetin basty kedergilerdiń biri. Qazirgi kezde qoldany­lyp júr­gen gerbe­sıtterdiń basym bóligi ulttyq ónim emes, ıaǵnı shet elderden ákelinetin gerbesıtter kó­ri­ne­di. Onyń qanshalyqty sapa­ly ónim ekenine taǵy da júz pa­ıyz kóz jetkize almaımyz deıdi ǵa­lym. «Bul máseleniń sheshimin ta­bý úshin qazirgi tańda mıneraldy ty­­ńaıt­­qyshtardy óz elimizde shy­­ǵa­rý­­ǵa tolyq múmkindik bar. Eli­­miz­de «Kazfosfat», «KazAzot» sııaq­ty tyńaıtqysh ón­di­retin agrokompanııalar bar­shy­lyq. Olardyń kópshiligi óz­deri­niń shyǵarǵan mıneraldy tyńaıt­qysh­taryn shet elderge saýdalaı­dy. Al kóp jaǵdaı­da bizdiń sharýa­shy­lyqtar ony ala al­maı­dy. О́ıtkeni, baǵala­ry qym­bat. Qazaq­­stannyń eginshilik jer­lerin­de ótkizil­gen agrohımııalyq zert­­teý derek­terine súıensek, egis­tik kóleminiń 25,5 mln gek­tary­nyń 20,5 paıyzynda ósimdikke qajet­ti jyljymaly fosfor jetis­peıdi. Tipti sýarmaly jer­ler­de kalıı tyńaıt­qy­shyn qolda­na­tyn jaǵdaı­ǵa jettik. Qant qyzyl­shasy, kúrish, júgeri, kartop egis­­tik­terinde ósimdikke ke­rek­ti kalıı men fosfor mólsheri 10 jyl bu­ryn­ǵymen salystyrǵanda álde­qaıda tómen­degen. Taǵy da bir aıta keterlik jaıt, qazir ekolo­gııa­lyq ári organı­ka­lyq taza ónim shyǵarý degen másele kóteri­lip jatyr. Keıbir basy­lym bet­terinde mıneraldy ty­ńaıt­­­qysht­ardy qoldansaq ónimniń sapa­­sy nasharlap, ekologııalyq taza ónim alý qıyndaıdy degen pikir­­ler de aı­tylýda. Bul – qate pikir. Mı­ne­­raldy tyńaıtqyshtardy ósim­diktiń qajettilin eseptemeı durys qol­danbasaq árıne, ósimdiktiń sapasy men jerdiń ekolo­gııalyq jaǵdaıyna keri áserin tıgizedi. Olardy mól­sheri­men normaǵa saı qoldansa to­py­raqtyń qunary saqtalyp tek qana joǵarǵy ónim emes, joǵary sapaly ónimder alýǵa bolady. Taza organıkalyq zattar alý kerek degen keıbir mamandardyń pikiri de durys. Degenmen, taza organıkalyq ónim alý úshin oǵan erekshe jaǵdaı, arnaıy taza jer kerek. Sondyqtan joǵary deńgeıdegi úlken egistikterden taza orga­nıkalyq zattar alý úshin ártúr­li ósimdikterdi árqandaı jer jaǵ­daıynda egip, ǵylymı jáne prak­tıkalyq tájirıbede synap kórý artyq etpeıdi. Bolashaqta bul bizdiń elimizde de óz úle­sin tabady degen senimdemiz», – deıdi ǵalym.

Taqyrybymyzdy túıinder bol­saq, jerdiń shólge aınalýy, to­­py­­raqtyń tozýy men erozııalanýy máseleleriniń Orta­lyq Azııa elderi úshin alapat zııandy sı­­paty bar. Búgingi tańda shól­ge aı­na­l­ǵan jer­ler­diń kólemi onda­ǵan mıllıon sharshy metr bolyp otyr. Bul eń aldymen jer­di aıamaı barynsha qarqyndy túr­de paı­da­lanýǵa baılanysty. Jer­ge degen salǵyrt kózqaras topy­raq­tyń qunaryn joıa­dy. Bizdiń eli­­mizdegi topyraqtyń ús­tińgi qa­ba­ty ózge eldermen salys­tyr­ǵan­­­da ontro­po­gendik salmaqqa de­gen tózim­­diligi­niń tómendigimen erek­­shelenedi. Tozý men shól­dený­ge barynsha ushyraǵysh bolyp keledi. Eldiń 272,5 mıllıon gektar bola­tyn aýmaǵynyń 180 mıllıon gektary qu­­rǵaqshylyqqa ushyrap otyr. Ja­zyq jer­­ler­di jel erozııasy úıirip tur. Bul ero­zııa­ǵa 20 mln gek­tardan asa e­gistik pen 25 mln gek­tar jaıylym ushyraýda degen derek bar.

Qalaı aıtqanda da, jer men ósim­dik­ter­diń sapasyn tekseretin laba­­ra­to­rııa­lar­dyń materıaldyq baza­­laryn ulǵaı­typ, olardyń sa­nyn kó­beıtý, bilikti kadrlar daıar­­laý, ár­­daıym basty nazarda bolý­ǵa tıis.  

Arman Oktıabr,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY