Kóne saq kóshpendileriniń sarqytymyn - rejısser Sergeı Potapov

Qa­bilet-qarymyn qadirleýshilerdiń qalaýymen talaı sahnany tamashaǵa bólegen maqtaýly maman byltyrdan bastap Qazaqstandy tóńirektep, búginge deıin tórt-bes dúnıe qoıyp tastaǵanynan kóziqaraqty kópshilik habardar  bolsa kerek. Arnaıy shaqyrtýmen Astanaǵa at basyn burǵan óreli óner ıesi ýaqytynyń tym tyǵyzdyǵyna qaramastan «Egemenge» suhbat berýge kelisti.

Bizdiń saha − saltyna berik halyq

– Qazaqtyń kindik qalasyna kelip qalypsyz...

−Arydan tamyr tartqan aǵaıyn-tý­­ys­­tyǵymyzdy arqa tutyp alys­tan­ ań­sap jettim arýdaı sylanǵan As­ta­na­­ǵa. Qıyn-qystaý zamandarda qı­ly­-qıly sebeptermen qııan daladan qı­yr­­ ­soltústikke aýyp ketkenimiz bolmasa, tú­­bimizdiń túrkilerden taraıtynyn esh­qa­shan umytqan emespiz. Tipti, kóne saq kósh­pendileriniń sarqyty ekendigim eske tús­kende, keýdemdi keıde ózim de túsine ber­meıtin keremet sezim kernep, rýhym kóterilip ketedi.

− Ata-babalaryńyzdyń tirshilik etý­ge qolaıly qutty qonysty tastap, aq qar, kók muzy kóz qaryqtyratyn máń­­­­gilik toń ólkesin meken qyl­ǵan­da­ry­na ókinbeısizder me?

− Tótesinen qoıylǵan suraqqa týra jaý­ap berýge tyrysaıyn. О́kinbeımiz. Qaı­ta qyryq jurt jaılaǵan qıyrlardan osy jaqqa kelip, ońasha otaý tigýdiń ar­qa­synda ózimizdiń ózgelerge uqsamaıtyn qa­sı­et­terimizdi saqtap qaldyq. О́sip-óngen or­ta­syn aýzy baryp kim jamandaıdy? Ta­bıǵatymyz qansha qatal bolǵanymen, adamdarymyz ańqyldaq. Jan dúnıeleri jaz­daı jadyrańqy.

Nege ekenin qaıdam, bárińiz bizdi sha­na­ǵa ıt jegip, buǵy baǵatyn el esebinde eles­tetesizder. Shyn máninde, bulaı emes. Má­selen, astanamyzdan avtokólikpen bir táý­­likte áreń jetetin Sýntar ulysynda tý­­yp-ósken men bul janýardy jıyrma ja­symda, onda da Iаkýtskidegi haıýa­nat­tar baǵynda birinshi ret kórdim. Chýkotkamen shekaralas aýdandarymyzda ǵana buǵy ósiriledi. Onyń esesine oı-qy­ry­myzdy úıir-úıir jylqy jaılaıdy. Qu­lynnyń etine qumarmyz. О́ıtkeni, jegen­ge jeńil, jeńsik as. Sapyryp sary qy­myz ishemiz, sizder sııaqty. Solaı. Ush­qan qustyń qanatyn taldyratyn ushy-qı­yry joq jerimizdiń 80-90 paıyzy − or­man-toǵaı, ózen-kól, taý-tas. Asty-ústi tun­ǵan baılyq. Aqyry maqtandym ǵoı, eń bastysyn aıtaıyn, jer aýmaǵymyz Qa­zaqstannan sál-pál úlkendeý...

– Qalaısha?! Biz álemdegi to­ǵy­zyn­shy terrıtorııaǵa ıe mem­le­ket­piz!

– Aǵasy, aptyqpańyz. Qyzbalanyp qaı­tesiz. Bul naqty derek. Nanbasańyz, ın­ter­netti ashyp qaraıyq dál qazir. Mi­ne... Kórdińiz be?!

– Oıpyr-aı, basqany bilmeımin, my­naý men úshin úlken jańalyq boldy. Siz jeńdińiz, saha baýyrym.

– Saha Respýblıkasy Reseı Federa­sııa­­synyń sýbektisi bolǵan soń ba, buǵ­an­ kóp eshkim nazar aýdarmaıdy. Amal qan­­sha...

– Artyq ketsem aıypqa buı­yr­ma­s­­syz. Aty-jónderińizdiń oryssha ata­lý­­yna qarap keıde maǵan kóptegen S­i­­bir halyqtary sekildi ıakýttardyń da ulttyq bolmys boıaýlary solǵyn tar­­typ bara jatqan joq pa eken osy de­­gen oı keledi...

– O, olaı oılasańyz, qatty qatelesesiz. Sa­­halar salt-dástúrlerine berik. Ana til­i­mizde bilim alamyz. Qaladaǵylar ǵoı orys­­sha oıqastaıtyn. Ulystarymyzdaǵy qan­dastarymyzdyń ulttyq boıaýy qa­nyq. Al meniń aıaýly ájem oryssha bir aýyz sóz bilmeı-aq ómirden ótti. Anam ıakýt tili men ádebıeti pániniń mu­ǵalimi. Maýsym aıynyń 21-i men 26-sy aralyǵynda baǵzydan jetken baılyǵymyzdaı Ysyah meıramyn toılaı­myz. О́zderińizge málim, biz − kúnge tabyna­tyn halyqpyz. Ejelden qa­lyptasqan eski senim-nanymdarymyz boı­ynsha bul kúnderi kóktegi táńirlerimiz jer­ge túsedi. Barymyzdy kıip, ba­qa­ny­myz­dy ustap solarǵa qurmet kórsetýge tıis­piz. Qalyń qaýym túrli taǵamdarǵa to­ly merekelik dastarqannan qaryndary toı­ǵansha iship-jeýleri kerek. Aýyz áde­bı­etiniń ańyzǵa aınalǵan keıipkerleri de qazirgi urpaqtarymen aralasyp, yrdý-dyrdý dýmannyń kórigin odan saıyn qyz­dyrady. Tarıhynan ajyraǵan ulttyń taǵ­dyry aıanyshty aıaqtalmaq.

Olonho – babadan mıras baılyǵymyz

– Osy oraıda, epıkalyq ejelgi mu­ralaryńyz retinde baǵa jetpes baı­ly­qqa balanatyn Olonhonyń orny aı­ryqsha ǵoı, árıne.

– Olonho – ıakýt folklorynyń asyl qa­zynasy. Altyn arqaýy úzilmeı arǵydan ber­gige aman jetken ańyz-ertegilerimizdiń tańdamaly jınaǵyndaı olonhomyz 2005 jyly IýNESKO-nyń altyn qoryna kirdi. Sóıtip, adamzattyń materıaldyq emes ǵajaıyptardyń birine aınalǵanyn atap ótkim keledi. Kólemi 15 000 jolǵa deıin jetetin uzaq dastandardy olonhoshylar tańǵa jyrlap taýysa almaǵan kórinedi. Oryndaýshylar «Nıýrgýn Bootýr» sekildi jyrlardy aptalap aıtqan.

– Qyrǵyzdyń manasshylary tárizdi sizderde de olonhoshylardyń ózindik mektebi qalyptasqan bolar?

– Árıne. HH ǵasyrdyń basynda árbir ıakýt aýylynda ot aýyz­dy, oraq tildi aqyn-jyrshylar bolǵan. Olar jıi-jıi jınalyp, ózara tájirıbe almasqan. Bir-birinen úırengen. О́nerpazdardyń sha­rýa­ǵa qyry bolmaǵandyqtyn, el ústinen kún kórgen. О́z dáýiriniń óren júırikteri qa­taryna Tabaahyran, Cheebı, Govorov, Kynat, Tong Sýorýn sııaqty olonhoshy­lardy qossaq, qatelespeımiz. Qazirgi ıakýt ádebıetiniń negizin salýshy Platon Oıýnskıı olonhony zertteýge kóp kóńil ból­gen.

Rejısserlik – erikkenniń ermegi emes

– Áńgimemizdi áriden qozǵap, biraz má­seleni qamtydyq bilem. Barynsha otanyńyzdy asqaqtatyp baqtyńyz. Jón-aq. Ultyn súıetin ul ekenińizdi baı­­qadyq. Endi óner jolyńyzǵa kósh­sek.

– Iаkýtskidegi mádenıet jáne óner kolledjiniń akterlik bólimin támamdadym. Biraq menen deni durys ártis shyqpady. Eki-úsh jyl ártúrli rólderde oınaǵanymmen eshqandaı lázzat ala almadym. Eń qyzyǵy sol, sahnalas áriptesterimniń oıy­nyn syrttaı baqylaýǵa ylǵı ańsarym aýyp turatyn. Sodan Máskeýdegi GITIS-ke baryp, rejısserlik fakýltetine oqý­ǵa tús­tim. Zamanymyzdyń zańǵar tul­ǵa­sy, te­atr óneriniń teńdessiz sheberi Mark Zaharovtyń aldyn kórip, aqylyn tyń­da­dym. Sahnanyń qyr-syryna qanyqtym. El­ge oralǵan soń jan dúnıeme etene jaqyn Saha teatryna ornalastym. Jet­pis­ke jýyq spektakl, onyń syrtynda on shaqty kórkem fılm qoıdym. Jaqsy, ja­many bar. Bir biletinim, rejısserlik erik­kenniń ermegi emes.

Saha teatrynda tól drama­týrg­te­ri­miz­diń týyndylaryna molynan oryn be­re­miz. Mynaý jahandaný dáýirinde kú­z­gi japyraqtaı qaltyraǵan usaq ult­tar­dyń ózderine tán bet-beınelerin saq­tap qalýy qıynǵa soǵady. Reseıde ult dra­­matýrgteriniń oǵashtaý oı bildirýi – eki­­talaı nárse. Teatr – halyqtyq qa­lyp­ty kórsetýdiń eń sońǵy bastıony.

– Kıno she?

– Kıno bizde kenjeleý damyǵan. Qol bos­­ta aınalysamyz. Keńge kósilýge qar­jy kem.

– Reseıdegi altyn men almastyń 80 paıyzyn óndiretin respýblıkada aq­sha­nyń azdyǵy aqylyma syımaı tur­ǵany...

– KSRO-nyń quramynda bolǵan kezinde Qazaqstan baılyǵynyń basym bóligi ortalyqqa jóneltiletinin joqqa shyǵara almassyz. Qazirgi bizdiń hal-jaǵdaıymyz sondaı. Degenmen, qol qýsyryp qarap otyrýdan aýlaqpyz. Bıýdjetsiz fılm jasaýdy meılinshe meńgerip alǵanbyz. Ony aıtasyz, birqatar kınotýyndylarymyz kassalyq túsim jóninen Gollıvýdtyń blogbasterlerine tezek tergizedi. Halyq taspadan óz taǵdyryn, taǵylymdy tarıhyn tamashalaýǵa yntyzar. Biz sol qajettilikti óteı alsaq, jaraǵanymyz.

Teatr tili – ortaq

– Keıingi kezderi keshegi Keńester oda­ǵyna kirgen elderdiń teatrlaryn­da qol­tańba qaldyrýdy ádetke aı­nal­dyr­ǵan­daısyz ba, qalaı?

– Iá, Iаkýtııada ábden tanylyp, ájep­táýir tabystarǵa jetken soń Reseıdiń bas­qa óńirlerinde, sondaı-aq, shekaralas shet memleketterde baǵymdy synap kó­rýge bel baılaǵynym ras. Qysqasy, shy­ǵar­mashylyq shamamdy syrtta synaǵym kel­di. Bázbir basylymdardyń jazýynsha, aıaq alysym jaman emes.

– Keıbir jumystaryńyzǵa toqtala ket­seńiz?

– Tallındegi «R.A.A.A.M.» atty jeke­menshik teatrdyń prodıýseri Mıart Meos­tyń ótinishi boıynsha eston dramatýrgi Aýgý­sto Kısbergtiń «Ázázil» pesasyn sah­naladym. Nátıjesinde, Novosibirde ótk­en iri festıvalde júldeger atandy. Estonııadaǵylar da jyly qabyldady.

– Estondardyń tili de, dili de ózge­she­leý bolǵandyqtan, eptep qına­l­ǵan joq­syz ba?

– Qaıta, kerisinshe, tez til tabys­tym. Estondar kezinde soltústikten ket­ken­dikten, minezderi ıakýttarǵa uqsastaý eken. Tabıǵatqa jaqyndaý. О́zderiniń din­dar­ly­ǵy shamaly. Qoıǵan spektaklimde ka­to­lıkter men putqa tabynýshylardyń qa­rama-qaıshylyǵy baıandalady. Hal-qa­derimshe osynaý teketirestiń syryna te­re­ńirek úńilýge tyrystym. Birneshe baı­qaý­lardan báıge aldy. Endeshe, oıdaǵy maq­satymnyń oryndalǵany da.

Jalpy, ónerde shekara bolmaıtyny sekildi teatr tili – ortaq. Biz bir-bi­ri­miz­ben únsiz uǵysamyz.

– Al, endi ózderińizdiń klassıkterińiz Platon Oıýnskııdiń shyǵarmasyn ha­kas­­tardyń qanjyǵasyna baı­laý­yń­yz­dyń syry nede?

– Oıýnskııdiń aq pen qyzyl arpa­lys­qan azamattyń soǵys taqyrybyna ar­nalǵan áńgimesindegi oqıǵa jelisin Hakasııa­ǵa kóshirdim. О́ıtkeni, mundaǵy qan­tógiste qarapaıym buqara qatty qy­ryl­ǵan. Iаkýtııadaǵy zııalylar bas­taryn oqqa baılap, sońynan ergen el-jurtyna tıer aýyr soqqyǵa keý­de­lerin tosqan. Baýyrlas hakas­tar bas­tan keshirgen aýyr azapty sýretteý maq­sa­tyn­da keıipkerlerdiń nyspysyn hakas esimderine aýystyrdym. «Jyndy Muh­laı» osylaısha dúnıege keldi.

Chehovqa qazaq shekpenin kıgizdim

– Elden estýimizshe, spektakldi tez qoıa­tyn kórinesiz.

– Ýaqyt solaı... Yrǵalyp-jyrǵalýdy kó­termeıdi. Spektaklderim eki-úsh kúnde daı­yn bolady. Eń uzaǵanda úsh apta. Biraq ba­symda uzaq pisiremin. Sondyqtan, ár­tis­terdiń qaı epızodta qandaı áreket ja­saıty­nyna deıin aldyn ala josparlaı­myn. Repetısııa kezinde qajetti tú­ze­tý­lerimdi engize salamyn. Artyq áýrelep ak­terlerdi azaptamaımyn.

– Bul buryn-sońdy kezdespegen qan­daı ádis?

– Qazir Reseıde osyndaı eksperıment keńi­nen etek jaıyp keledi. Úsh-tórt rejısser bir teatrǵa keledi de 3-4 kúnniń ishinde bir-bir spektakldiń «saýdasyn bitiredi». Osy júıeni men Qazaqstanda abyroımen júzege asyrdym.

– Qalaı?

– Aıtaıyn. Byltyr kóktemde Q.Qýanysh­baev atyndaǵy akademııalyq dra­ma teatrynda Chehovtyń «Shıe baǵyn» óte qysqa merzimde kórermenge usynyp úl­gerdim.

– Klassıkalyq komedııanyń úı­renshikti júrisinen «jańylyp», to­syn­daý sıpatta jol tartqanyn jurt­shy­lyq san-saqqa júgirtip júrgenin bi­le­siz be?

– Bilgende qandaı. Qalyptan tys qadamǵa sanaly túrde bardym. Sebebi, orys keıipkerlerdi azıattardyń oı­na­ǵanyn unatpaımyn. Kim qalaı tú­si­ne­di, ony ózderi bilsin. Orystardyń aǵyl­shyndardy nemese nemisterdi beı­ne­le­genin de jaratpaımyn. Kisiniń kúlkisin kel­­ti­redi. Maımylǵa kostıým-shalbar kı­­gizip, moınyna galstýk baılaǵandaı bir­­deńe. Sondyqtan, mynadaı sheshim qa­byl­dadym. Qazaqstan − endikteri men boı­lyqtary ózindik órnektermen ere­­k­shelenetin egemen el. Keń-baıtaq da­la­laryńyzda shıe baqtary jeterlik. En­de­she, qazaqtar nege Chehovty ózderinshe sóı­letpeıdi? Qazir osyndaı tendensııa jıi baıqalyp júrgen joq pa.

Ári-beriden soń, pesa − men úshin spektakl qoıýǵa qajet syltaý ǵana. Eń bastysy, oqıǵany ózgertpeımin. Mátin de sol qalpynda saqtalady. Keıipkerlerdiń esim­derin tegis qazaqshaladyq. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtsam, Anton Pavlovıchtiń dittegen ıdeıasy qoı­y­l­y­mnyń dińgegi retinde qaldyryldy.

Maǵan deıingi «Shıelerdiń» bárinde bas­t­y keıipker Ranevskaıany ylǵı jasa­mys aktrısalar somdasa, mende jas ártis beıneleıdi. Atalmysh spektaklde búkil bir áýlettiń asyraýshysy ispetti shıe baǵynyń (jerdiń) satylý-satylmaý má­selesi kóteriletini belgili. Bizdiń preme­ra­myzdan keıin sizderdiń elderińizde de eptegen problemalar týyndaǵanyn bi­le­siz­der. Bul, árıne, kezdeısoqtyq. Parasat­ty Prezıdentterińizdiń tikeleı aralasýy­men áıteýir, ol túıinniń oıdaǵydaı tar­qa­tyl­ǵany ámbege aıan.

– Qallekı teatry týraly pikirińiz qan­daı?

– Tamasha. Qazandaǵy teatr fes­tı­valinde aıtýly ujymnyń basshysy Aıbolat Seksenbaevpen tanysyp, sol kisiniń usynysymen Astanaǵa kelgenimdi sátti qadamdarymnyń biri dep sanaımyn. Oıyńdaǵyny oqıtyn Syrym Qashqabaev, Qýandyq Qystyqbaev, Núrken О́teýilov, Keńes Nurlanov sııaqty saıdyń tasyndaı irik­telgen saıly ónerpazdar kez kelgen re­jısserdiń kózdegen maqsatyna jetýine kómektesetini talas týdyrmaı­dy.

«Shyńyraýdan» áreń shyqtym

– Nurmuqan Jantórın atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq qazaq drama tea­tryn­da álemdik deńgeıdegi áı­gi­li ja­zý­shymyz Ábish Kekilbaevtyń «Shy­ńy­­raý» povesin sahna tilinde sóı­le­t­ke­nińizge rızashylyq­pen tań­daı qa­ǵyp, tamsanýshylar qatary kó­­beı­ge­ni kó­ńi­­limizdi kónshitip tastaǵanyn ja­­sy­r­maı­myz...

– Teatrdyń dırektory Nurnııaz Muqanov qolyma qudyqshy haqyndaǵy hı­kaıattyń oryssha aýdarmasyn ustatyp, úsh kún «úıqamaqqa» otyrǵyzdy. Kúr­de­li dúnıeniń kúrmeýin tappaı, shyny­men shyńyraýǵa battym. Meniń músh­kil jaıymdy kórgen Nurnııaz aǵa áýeli jyly jymıyp: «Sen balany túsin­e­min», dedi. Aıtýynsha, kóptegen qazaq rejıs­ser­le­rine qolqa salǵanymen, eshqaısysyn kóndire al­mapty. Sodan qarmaqty maǵan salyp­ty. Senimge saı serpin tanytpasqa amal qalmady. Aqyry, aqtaýlyqtardyń al­ǵysyn arqalap qaıttym. Astanadaǵy kór­setilimde qalamgerdiń qatarlastary qoı­y­lym­dy joǵary baǵalady. Jazýshynyń ja­ry – Klara apaıdyń qolynan shaı ishtim.

– Kórermen kóńiliniń tolqymaly-shalqymaly sátterin tamyrshydaı tap basasyz ba?

– О́ziniń spektaklin bir rejısser bal­konnan kóredi, ekinshileri sahnanyń sy­r­tynda kúıip-pisip júredi. Men za­l-

da, kórermenniń ortasynda otyramyn. Qasymdaǵylardyń qabaǵyn qalt ji­bermeı baǵamyn. Baqylaý barysynda olar­ǵa unaǵan nemese unamaǵan tustardy kókeıime toqyp, keıin kemshilikterdi tú­zetýge árekettenemin.

− Syndy qalaı qabyldaısyz?

− Maqtaýdy maldana bermeımin. Ánsheıin kóńiljyqpastyqpen aıtyla sa­lýy múmkin. Synaýshylarǵa senim­men qa­raımyn. О́ıtkeni, jamandaý­shy­lar jalǵan aıtpaıdy. Kókeıge qo­nymdy kó­she­li pikirlerin paıdama jara­ta­myn. Syn bárimizdiń talǵamymyzdy tár­bıe­leı­tin qural.

− Myna kelisińizdiń mánin bilýge bola ma?

− Astananyń M.Gorkıı atyndaǵy orys drama teatry jaqynda Sankt-Peterbýrgte ótetin baıraqty básekege qa­tyspaq. Soǵan aldyńyzdaǵy paqyryńyzdyń asyǵys túrde ázirlegen «Oıaný» deıtin tresh-dramasyn aparmaq. Avtory – Sofııa Baranova-Sergacheva. Aqyry apta­lyq issaparmen kelgendikten, ekinshi týyn­dynyń da (A.Grınniń «Alqyzyl jel­ken­deri» boıynsha qoıylǵan spektakl) tu­saýyn kese ketýdi jón kórdim. Buǵan deı­in Kókshetaýdyń orys drama teatrynda Aleksandr Ostrovskııdiń «Jasaýsyz qa­­lyńdyǵyn» kórermenderge uzatqan edim.

− Eger qupııa bolmasa, Qazaqstanǵa qatysty taǵy qandaı jobalaryńyz bar?

− Buıyrsa, Qallekı teatrynyń shańy­ra­ǵyna Shekspırdiń «Korol Lırin» sh­a­qyr­maqpyn. Ázirge izdenis ústindemin. Keı­bir kórinisteri kóz aldymda kólbeńdeıdi. Qazaqtyń aqarly-shaqarly aq ordasy... Talaılardy tamsandyrǵan han taǵy... Ámirshiniń qylyqty qyzdarynyń ornyn, sirá, ulyqty uldar basar... Taǵysyn taǵylar... Amandyq bolsa kórersizder...

– Bárekeldi! Talabyńyzǵa nur jaýsyn!

Áńgimelesken

Talǵat Batyrhan,

«Egemen Qazaqstan»