Kıeli aqqý birin-biri oıatady...

Erli-zaıypty ǵumyrdyń sonshama áde­mi úlgisi, áserli shýaǵy kórnekti jazýshy-jýrna­lıst, ádebıet zertteýshi ǵalym, belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri Sapar Baı­ja­novtyń aıaýly jary Kúlásh Beı­senbiqyzy aıt­qan áńgimeden aıqyn kóri­nis tabady. – Kúlásh apaı, syr-suhbatymyzdyń ózegi bolatyn jattandy saýaldan men de qash­pa­ıyn, 17 jastaǵy úlbirep tur­ǵan boıjetkendi sol kez­degi «Lenınshil jas» gazeti redak­tory­nyń oryn­ba­sary qalaı qolǵa túsirdi eken? – Men Sapekeńdi alǵash jekjatymyz jýrnalıst Moldabek Sholpanbaev degen azamattyń úıinde kórdim. Ol kezde men QazPI-de oqıtyn edim. – Bir-birińizdi birden-aq unatyp qal­dyńyz­dar ma? – Men ol kezde Sape­keńdi úılengen, eresek adam ǵoı  dep júrdim. Ol kisiniń menen je­ti jas úlkendigi bar. Keıinnen aqjarqyn minezi, áde­mi qaljyńy, ási­rese, sal­ǵan áni áli qula­ǵymnan ketpeıtin bol­dy. Sonymen kı­noǵa, tea­trǵa baryp júrdik. Ekinshi kýrs­ty bitirgen soń Pav­lodarǵa jumysqa ba­rýy­myz kerek edi, Sa­pekeń: «Má­lik Ǵab­dýl­­­lınnen ruqsat alyp bereıin, aýylǵa qaıta beresiń be?» dedi. Qýanyp kettim. «Súmbede» aýylda júrsem, bir kúni aýdannyń ortalyǵynda turatyn úlken ápkem: «Almatydan Kúláshqa quda túsýge kisiler keldi», dep keńsege telefondapty. Ákem sol kolhozdy kóp jyldar basqarǵan, ol kezde zeınetke shyqqan kezi. Sol kúni keńsege barsa, quda kele jatyr dep estıdi. Sóıtip, ol bul habardy shesheme aıtady. Bir kezde sheshem shaqyryp alyp: «Áý, seni biz oqýǵa jibersek, mynaýyń ne», – desin. О́zim tańǵaldym. «Úılenip, shańyraq quramyz» degen eshqandaı kelisim bolǵan joq qoı, sony anama aıttym da, «bul qalaı boldy» dep, telefon sha­lýdy oılastyryp, esiktiń aldynda baılaýly tur­ǵan ákeıdiń tor jorǵasyna mine sala, kórshi Pod­gornyı aýylyna qaraı tarttym. On­daǵym, aýyl­daǵy keńseden telefon shalsam, el estip qoımasyn degenim ǵoı. Sapekeńe telefon shalyp: «Sizben qashan bıyl úılenemiz dep kelistik. Maǵan aıtpaı, ákeńizdi quda túsýge jiberipsiz. Meniń áli úsh jyl oqýym kerek», – dedim. Sonda Sapekeń ne dedi deısiz ǵoı. «Kúláshjan, men jas emespin, úılenetin kezim keldi. Meniń ákem jerdiń ústimen baryp, astymen qaıtpasyn, aqylyń bar ǵoı» degende, ne derimdi bilmeı, úndemeı qaldym. Sóıtip, sólbi­re­ıip úıge qaıttym. Kelsem, úıde qudalar abyr-dabyr. Ákem qoıyn soıǵyzyp, sheshem de qam-qare­ketin jasap jatyr. Sodan quda­lardy jaqsylap kútti. Sóıtip, qudalar 15 tamyzda toı bolady dep kelisip ketti. Osylaısha, shańyraq kóterdik. Qal­ǵan úsh jylda eki balaly boldyq. Ulan men Nurlan stýdent kezimde dúnıege keldi. – Bir tilshi akademık Tóregeldi Sharma­novtyń zaıyby, marqum Gúlzııa apaıǵa «Ata-eneńiz qoldaryńyzda turdy ma?» degen saýal qoıǵan ǵoı. Sonda ol kisi: «Qalaı, qolda­ry­ńyzda tura ma, qaıta biz ata-anamyzdyń qo­lynda turdyq», degen ǵoı... – Biz de 6 jyl ata-enemizdiń qolynda turyp, otymen kirip, kúlimen shyqtyq. Oqýymdy jal­ǵastyryp, tipti stıpendııa alyp, ony eneme beretinmin. Soǵan úırengen marqum enem Ǵaınıjamal: «Balam, pensııańdy aldyń ba?» – dep suraýshy edi. Qıyndyqtar boldy ǵoı. Biraq, qandaı kezde de Sapekeńniń aqylymen júrýge tyrystym. Shy­nymdy aıtsam, meni balasha tárbıeledi. Enemniń minezi qataldaý, talaby kúshti boldy. Sonda Sa­pekeń: «Ol kisi qıyndyqty kóp kórdi. Eger men osy ómirde tirshilik etip júrsem, ol – sol kisiniń arqasy. Ákemiz soǵysqa ketti, bes balany ash-jalańash etpeı asyraǵan anamyz. Sondyqtan, ne aıtsa da kóterýge, kónýge týra keledi», dep aqyl qosatyn. Sapekeńniń tárbıesi bar, onyń ústine aýylda ósip, tirshilikke beıim bolǵannyń maǵan kóp paıdasy tıdi. Eshqandaı eriný joq. Sabaqtan keıingi ýaqytym otbasyna, úlken kisilerdi, odan qalsa qonaq kútýge jumsalady. Sóıtip júrip, ıns­tıtýtty bitirdik. Búgingideı úı turmysyna qajetti tehnıkalar joq. Sapekeń erte esik aldyna sý shashyp, úıdegi qýys ydystyń bárin sýǵa tol­tyryp ketetin. Onysy maǵan kómekteskeni. Onyń ústine aǵaıyn-týystyń bári bizdiń úıge toqtaıdy. Keı kezde as ishetin ústeldiń astyna da tósek sal­ǵan kezimiz boldy ǵoı. Qazir, ınshalla, týystardyń bárinde úı bar. Mine, sonyń bárine qynjylmaı, qıyn bolsa da tózdik. О́ıtkeni, bereke-birlik, syılastyq bar jerde – baqyt sonda. Kóńil-kúıiń ornynda bolsa, densaýlyǵyń durys bolsa istegen isiń de nátıjeli. Men Sapekeńniń qas-qabaǵyna qaradym. Anam uzatý toıynda: «Balam, kúıeý bala jaman adam emes sııaqty. Jumysqa keterde aldynda tamaǵy, kıetin kıimi daıyn tursyn. Keshke de solaı. Eń aldymen ózińniń joldasyńdy kút. Sonda óziń de basqalarǵa syıymdy, syıly bola­syń», dep aqylyn aıtqan edi. Sheshemniń osy sóz­derin qulaǵyma quıyp alyp, qandaı qıynshylyq bolsa da eń aldymen Sapekeńdi kútýdi basty mindetim sanadym. Sol kisini syılaı júrip, kúte júrip, ózim de qurmetke ıe bola bas­tadym. Ásire­se, atam meni jaqsy kórdi. Qashanda qoldap, qorǵashtap otyratyn. – Qazaqta ata-ájesi tuńǵysh nemeresin ba­ýyryna salatyn ádet bar. Ol qanshalyqty durys, burys ekenin bilmeımin, biraq, tuń­ǵysh­taryńyz Ulannyń bizdiń gazettegi ákesine degen saǵynyshyn oqyp, kóńilimizdiń bosaǵany bar.. – Men Baıjanovtar áýletine kelin bolyp túsken kúnnen, ózimdi osy úıdiń adamymen dep sezindim. Qazir baıqaımyn, qazirgi kelinder kelgen jerinen góri, óziniń tórkinin jaqyn kórip turatyn sııaqty. Bizde «seniń, meniń týysym» degen bóliný bolǵan joq. Týystardyń bári kelip-ketetin, kútip jata­tynbyz. Qazir sol týystar jaqsy kórip, syılaıdy. Nege? Bir kezderi ózderine kórsetken syıym, qurmetim, eń aıaǵy bir sháýgim shaıdy jyly qabaqpen berseń, sonyń ózi keıin seniń qadirińdi asyrady eken. Ulanǵa kelsek, ata-enem birge turyp jatqan soń, bul máse­lege oılan­bappyz. Baıqaımyn, nemerelerin dalaǵa shyǵararda ekeýi báıek bolyp, bireýi bir aıaǵyn, ekinshisi bir aıaǵyn kıindirip, aınalyp-tolǵanyp jatady. Ol kezde nemeresin jaqsy kóredi ǵoı dep oıladym. Alty jyldan keıin úı alyp, bólek shyǵatyn kezde úlken kisilerdiń kóńiline qarap, balaǵa tıispedik. Biz senbi saıyn baryp turdyq. Ulan da kelip-ketip, júrdi. Biraq, balaǵa áke-shesheniń sonshama ardaqty ekenin, ata-ájesi qansha báıek bolyp, jaqsy kórip jatsa da, óz ata-anasyna jetpeıtinin Ulannyń maqalasyn oqyp, oıǵa qaldym. – Sapekeńe sonshalyqty uqyptylyq, ishki má­denıetti ıgerý, eńbekqorlyq tán edi deıdi ol kisini jaqsy biletinder. – Sapekeńniń ón boıy tunyp turǵan tár­bıe-tin. Ýaqyttyń bárin qolmen qoı­ǵandaı eseptep, bólip qoıa­tyn. Qonaqqa barǵanda bos sóz, karta oınaýdy jarat­paıtyn. Oǵan ýaqyt qymbat bolyp turatyn. Jigitter karta oınap jatsa, kelin­shek­terdiń arasyna kelip, án aıtyp, qaljyńdap, kúlip, bılep aramyzda júretin. Karta oınaýdy  ýaqytty bosqa sarp etý dep esepteıtin. Ýaqytty óte baǵalady, bizdi de soǵan úıretti. Búgingi nárseni erteńge qaldyrmaý, qaı nárseni oılaǵan kezde iske asyrý degeni sol. Qazir jasymyz ulǵaıǵan kezde birdeńeni oıla­ǵanmen, artynsha umytyp qalasyń. Sol kezde Sape­keńniń osy sózi esime túsedi. Maǵan barlyq aıtqan sózi, talaby qaǵıda sııaqty edi. – Sapar aǵaı biraz ýaqyt basshy qyzmet atqardy. Basshylyq qyzmettiń, otyrǵan oryn­taqtyń adamǵa jaqsylyq jasaýǵa múmkindigi kóp. Ol kisi sol múmkindikti qanshalyqty paı­dalandy? – Meniń bir bilgenim, ol kisi jaqsylyǵyn jurttan aıaǵan emes. Tipti bireýdiń jaqsy maqala­syn oqysa da, soǵan qýanyp, sol adamdy taýyp alyp, soǵan telefon soǵyp, onyń da kóńilin kóterip tastaıtyn. Soǵan qaraǵanda, jaratylysynan jaq­sy­lyq jasaýǵa ja­ratylǵan adam sııaqty, qam­qorlyq jasamasa bir nársesi jetpeıtindeı kóri­nedi-aý deımin. Sondaı-aq, saǵan jaqsylyq jasap edim-aý, sen maǵan búıt deıtin ol kiside uǵym bolmaıtyn. Maǵan da, balalaryna da qoldan kelse adamǵa jaqsylyq jasaý kerektigin, óıtkeni jaqsy­lyq jasasań da, jamandyq jasasań da Allataǵala ózińe, bolmasa bala-shaǵańa qaıtara­tynyn jıi eskertetin. Bul sóziniń rastyǵyna qansha jyl boldy, kózimiz jetip keledi. Sapekeńdi este qaldyrý maqsatynda kósheniń de, mekteptiń de aty berilip, onda murajaıyn ashtyq. Turǵan úıimizge taqta orna­tyldy. Mine, osynyń bárin elge jasaǵan jaq­sylyǵynyń qaıtarymy dep túsinemin. – Kúlásh apaı, ózińiz bilesiz, kezinde jýrfakta qyz-kelinshekterdiń oqýyna degen birjaqty kózqaras boldy. Biraq, Sapar aǵaı jýrna­lıs­tıkaǵa qyzdardyń kelýine óte yqylasty bolyp, osy máseleni kótergen edi. – Sapekeń Ortalyq komıtette respýblıkanyń bas­pasóz qyzmetine basshylyq jasap otyrǵanda, jazatyn qyzdardyń azdyǵyn, basshy qyzmette Á.Jáketovadan basqa birde-bir áıel joqtyǵyn, sondyqtan áıel kadr­larǵa kóńil bólý kerektigin kóterdi.. Sodan bir bólim­degi Sapekeń, K.Qazybaev, Sh.Eleýkenov úsheýi áıel kadr­laryn kóbeıtýdi aqyldasyp, «Lenınshil jastyń» Aty­raýdaǵy menshikti tilshisi Farıza Ońǵarsynovany «Qazaq­stan pıoneri» gazetine redaktor etip taǵa­ıyn­daıdy. Sol kezde QazMÝ-de T.Amandosov pen T.Qojakeev ekeýiniń jýrnalıstıkadaǵy qyzdar jaıly kelise almaı júrgen kezi. Sóıtip, Sapekeń jýrnalıstıka salasyndaǵy qyzdarǵa qam­qorlyq jasaýǵa nazar aýda­rady. On jyl «SQ-nyń» redaktorlyǵy jylda­rynda memlekettik emtıhannyń tóraǵalyǵyn paıda­la­nyp, qyzdardyń jazǵanyna, konkýrstarda jana­shyr­lyqpen qarady. Sondaı shapaǵaty tıgen qyzdyń biri búginde «Egemenniń» Pavlodar oblysyndaǵy menshikti tilshisi Farıda Byqaı birneshe jyldan keıin Sapekeńe hat jazyp, rahmetin bildirgeni bar. Sol kezde redaksııada jalǵyz tilshi qyz Saırash Ábishqyzyna da qamqorlyǵyn kórsetti. Alaıda joǵary jaqtan ózine kóp eshteńe suramady. Tek tórt bala birinen keıin biri edel-jedel úılenip, tórt nemere qatar dúnıege kelgende ǵana, on eki adamǵa úı tarlyq jasaǵanyn Dımekeńe aıtyp, úı surap, qosymsha bir bólme aldy. – Men de Sapekeńniń kadrymyn. Biz biletin ol kisi jaıymen sóıleıtin, sabyrly, minezge baı, adam edi. Sonda bizderge: «Eńbekti beınetke aınaldyrýǵa bol­maıdy» dep aıtatyn. Ol kisiniń jumys isteý stıli qandaı edi? – Joǵaryda aıttym ǵoı, ýaqytty óte únemdi paıdalanatyn. Bos júrý joq. Ol kisi oıanysymen alty jarym, jetide balbyrap uıyqtap jatqan balalardy oıatatyn. Ári olarǵa «tártiptiń aty – tár­tip» dep aıtatyn. Balalardy kishkene kúninen sportqa jaqyn ósirdi. Tańerteń bárimiz sport kıimin kıip, stadıonǵa baramyz. Alǵash eki aınalym júgirip, gımnastıka jasaımyz. Balalar fýtbol, biz badmınton oınaımyz. Sodan meni bosatady, óıt­keni balalar sabaqqa barýy kerek, olardyń tańǵy asyn ázirleımin. Túste jarty saǵat uıyqtap, demalatyn. О́ıtkeni, túnimen jumys. Keshkisin balalarǵa da kóńil bóledi. Eresek balalar 11-de, baqshaǵa baratyn kishkeneleri saǵat 9-da jatýy kerek. Mine, osynyń bárin biz buljytpaı oryn­daıtynbyz. Odan keıin balalardyń kókjıegin ósirip, tilin jattyqtyratyn oıyndar bastalady. Máselen, bir áripke keletin qalanyń, ózenniń attaryn aıtqyzatyn. Taqpaq jat­tatyp, ózi kúısandyqta oınap, án salatyn. Sóıtip, kúnine bir saǵatyn balalarǵa bóletin. Balalar da rahattanyp, demalyp qalatyn. Mine, osy tártiptiń bári, menińshe, balanyń bos seńdelbaı bolmaýyna, betimen ketpeýine, jaýapkershilikti sezinýine úıretti. Sosyn kitap máselesi, bizde dúnıejúzilik balalar jáne dúnıe júzilik ádebıet boldy. Onda kitap kóp, sonyń ishinen Sapekeń tańdap «sen mynany, sen mynany oqy» dep bólip beretin, al balalar talasyp-tarmasyp oqıtyn. Sonda Erlan eń kóp oqıtyn Nurlanǵa: «Kitaptyń barlyǵyn úndemeı jutyp jatyr», dep aıtqany bar. Shynynda da, ol kóp sóılemeıtin, úndemeı kitap oqı beretin. Kórgen fılmderin talqylaımyz, onda balalar pikirlerin bildiredi. Kórdińiz be, munyń bári tárbıe. – «Er men áıel teń bolsa, aıy kúndeı ótedi, bir-birimen teń bolmasa, ishteı tynyp oımen óte­di» degen. Endeshe, áıel baqytynyń negizi nede? – Jańa aıttym ǵoı, Sapekeńnen bir min tap­paımyn dep. Sondaı adammen ómir súrý rahat qoı. Atymdy «Kúláshjan» dep birtúrli ándete sozyń­qyrap, súısine ataıtyn. Keıde: «Kúnde jańa­dan úılengendeı bolyp turý, qandaı baqyt, qandaı rahat», dep aıtatyn. Munysy, kóńilinen bári shyǵyp turǵan soń, soǵan kóńili masaıraıtyn bolýy kerek. Keıin aýyrǵan kezinde: «Kúláshjan, meni ózińe kezdestirgen táńirime, kóńilimnen shyqqan balalaryma rızamyn. О́zderińmen bir kisideı-aq baqytty ǵumyr keshtim, abyroıly da aıtýly beleste júrip, ónimdi eńbek ettim, ómirge ókpem joq», dedi. Men eshqashan ol kisiniń orynsyz mazasyn alyp, qyz­ǵanyp, bos sóz aıtyp qajaǵan emespin. Kóńilime birdeńe unamasa, qaǵazǵa jazyp aldyna qoıamyn. Ol kisi oqyp alyp «ha-ha-lap» kúledi de, jazbasha jaýap beredi. Biz sony dástúrge aınaldyryp alǵan edik. – Bularyńyz keremet ádis eken... – Sapekeń qonaqta, dostarymen kezdeskende, jıyn-toıda barynsha kóńildi bolýǵa tyrysyp, ázil-qaljyń, án aıtyp, bılep degendeı, erkin dema­lýǵa boı aldyratyn. Ásirese, qyz-kelin­shekterdiń orta­synda tipti ózgeshe kúıge túsetin. Keıde men de áıel emespin be, tym artyqtaý ketkenin kóńilime túıip, alaıda eldiń kózinshe syr bermeı, úıge kelgen soń qalam-qaǵazymdy alyp: «Sapeke, búgin tym qatty «toıtańdap» kettińiz ǵoı» dep jazyp qoıamyn. Ony oqı salyp, aldymen aq- jarqyn kúlkisimen sań­qyldap kúlip alady da: «Ony ózim de sezdim. Kúláshka, men sondaı kezderde demalyp, rahattanyp qalamyn ǵoı, keshirshi» dep jazyp qoıady. Sonymen bar másele sheshiledi. Sondyqtan, bizdiń otbasynda yryń-jyryń, urys-keris bolmaıtyn. Mine, áıel baqytynyń negizi osylar. Osyndaılyq tatý-tátti, bir-birimizdi syı­lap ǵumyr keshken soń da, ol kisi dúnıeden ótkende, maǵan óte aýyr boldy. Biraq, amal qansha, Allanyń jazǵanyna kónýge týra keledi. – Áıeldiń jeńisi men jeńilisi týraly ne aıtar edińiz? – Otbasyńdaǵy jaǵdaıyń, jaryńmen qarym-qatynasyń, balalaryńnyń ádepti, tárbıeli bolýy, ózińniń kóńil-kúıińniń ornynda bolýy, júrgen ortańda syıly-qurmetti bolýyń, istegen isińniń jemisti bolýy – sonyń bári áıeldiń jeńisi. Bárin de aqyl-oımen, parasatpen is-áreket jasaǵan­dyqtan, kóbine jeńis meniń jaǵymda boldy ǵoı dep oılaımyn. Eń bastysy, meniń baǵym Sape­keńdeı aza­matqa jolyqqanym. Áıeldiń jeńilisi degenge jaýap bere almaımyn. О́ıtkeni, ondaı sátti basymnan ótkizbegen ekenmin. – Kúlásh apaı-aý, kúıeýdiń bári Sapekeńdeı emes qoı, onda qaıtemiz? – Menińshe, er azamatty eń aldymen áıeli qur­met­teý kerek. Áıel qurmettemeı, áıeli syılamaı - ony eshkim syılamaıdy. Onyń mereıin ústem etip otyrǵan abzal. Allanyń mańdaıyma jazǵany dep, bárine shydap, qanaǵat jasaý kerek... – Erli-zaıyptylardyń bir mamandyq ıesi bolýyna qalaı qaraısyz? – О́zgelerin bilmeımin, shyǵarmashylyqpen aına­lysatyn mamandyq ıelerine onyń paıdasy zor. KazPI-diń fılologııa fakýltetine oqýǵa túsken soń, Málik Ǵabdýllın qazaq sovet ádebıetinen dáris oqydy. Sabaqtyń alǵashqy kúni «Meniń nege ustaz bolǵym keldi?» degen taqyrypqa shyǵarma jazdyr­dy. Kelesi sabaqqa kele sala: «Beısenbıeva degen qaısysyń?» dedi. Ornymnan turdym. «Sen nege QazMÝ-diń jýr­nalıstıkasyna barmadyń?» degeni. Onda konkýrstyń tym joǵary bolǵanyn aıttym. Al Sapekeńe kezdeskennen keıin jýrnalıstıka fakýltetin bitirmesem de, úıde otyryp Sapar Baıjanov­tyń ýnıversıtetin támámdadym dep sanaımyn. О́ıtkeni, oqyǵan maqa­lany, kitapty ekeýmiz birge talqylaıtynbyz. Kóbine pikirimdi tyńdaýdy durys kóretin. Sondaǵysy «Qalaı oılaıdy, qalaı qa­byl­daıdy. Oı órisi qandaı eken?» dep meni baıqaý eken ǵoı. Qashanda ózimdi emtıhan tapsyrǵaly turǵan ustazdyń aldyndaǵy shákirtteı sezinetinmin. Sapekeń taqyrypty qalaı tańdaýdy, jýrnalıstiń janyna jaqyn alyp júretin negizgi taqyryby bolýy kerektigin aıtatyn. Men sonda tárbıe, otbasy taqyrybyn qaladym. «Aq bosaǵa» kitabym osy oıdan keıin dúnıege keldi deýge bolady. Sapekeń birinshi jazǵan dúnıesin maǵan oqytyp, meniń de pikirimdi tyń­daıtyn. Al jazǵanymdy qarap bershi desem, «Kúlásh­ka, renjime, búgin qarap bersem, erteń soǵan ıek artyp ketesiń. Ol saǵan zııan bolady. Júz ret qaıta jazsań da, óziń jaz» deıtin. Keıde maqalamdy oqysa: «myna obrazdy ashpaǵansyń, my­nany búıtpegensiń, óziń oılanshy» dep pikirin ǵana bildiretin. Sodan qaıta jazatynmyn. Mine, osy maǵan ýnıversıtet emeı, nemene? – Ádemi áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.