Árıne, mádenıet salasynda áńgime bolmaı kelgen joq. Ásirese, mádenıet qaıratkerleri, jazýshylar sonaý jarııalylyq zamanynan bastap, ulttyq qundylyqtardy kún qurǵatpaı, aı qurǵatpaı, jyl qurǵatpaı aıtýmen keldi. «Mádenı mura», «Halyq – tarıh tolqynynda» baǵdarlamalary sondaı janaıqaıdyń jemisteri bolatyn. 25 jyl ishinde istelip jatqan jumystar osyndaı memlekettik baǵdarlamalardyń negizinde júzege asyp keldi. Alaıda osynaý ulttyq qundylyqtardy saqtaý jáne ony damytý salasynda úlken betburysty biz kútip júrgenbiz. Biz kútken betburys, ıdeologııa maıdanynda ulttyq mádenıetimizdi bolashaqta qazaq halqynyń rýhanı kelbetin saqtap qalý máselesi boıynsha alǵa qoıylǵan úlken mindet dep bilemin. Bul maqala qoǵamymyzda kóterińki kóńil-kúı týdyryp jatyr. Bolashaǵymyzǵa degen senim ulǵaıyp, jasampazdyqqa baǵyttaıtyn qadamnyń jasalǵanyna qýanyshtymyz.
Biz de 25 jylda Batys jolyna túskende, ózimizdi joıqyn aǵynda qalaı saqtaımyz, onyń jolyn qalaı tabamyz degen basty saýaldarǵa osy maqalada jaýap bar. Shaıylyp ketpeýdiń joly – osy. Ulttyń mádenı kody týraly áńgime qozǵalady. Mádenı kod: dil, jady, til, dinı bolmys. Osy biregeılikti máńgi etý arqyly ǵana biz ózimizdi saqtaıtynymyz birinshi ret jan-jaqty aıtylyp, ashyq másele qoıylyp otyr. Bul maqalaǵa biz qatty mán berip, qatty tolqyp otyrǵan sebebimiz osy. Ádebıet te, til de, kıno da sóz bolǵan. Bilim berý salasy men patrıotızm de aıtylǵan. Álipbı aýystyrý máselesi qozǵalǵan.
Elbasynyń aýzymen pragmatızm degen jaqsy uǵym aıtyldy. Álipbı bizdiń tarıhymyzda úsh ret aýystyryldy. Ony qazaqty jaqsy bolsyn dep eshkim aýystyrǵan joq. Tarıhı jadynan adasyp qalsyn dep, qasaqana jasalǵan saıası is bolatyn. HH ǵasyrdy biz qazaq ádebıetiniń altyn ǵasyry dep aıtyp keldik. Qanshama klassıkalyq dúnıeler ómirge keldi. Ádebıet damydy. Kırıllısamen jasalǵan ádebıetimiz latynǵa aýysqanda ne bolady? Osy jerde bizge pragmatızm kómekke keledi. Iаǵnı, endigi 2025 jylǵa deıin de, odan keıin de bizdiń mektebimiz latyn álipbıine kóshken kezde, menińshe, qazaq ádebıetiniń qaıtalanbas murasy jasalǵan kırıllısany umytpaı, qatar oqýy kerek. Keıin bizdiń urpaǵymyz qaıtyp orala almaı qala ma degen qaýip bolmas úshin. Pragmatızmniń bir paıdasy osy.
Odan keıin kitap kıno, mádenıettiń basqa da ozyq úlgilerin álemdik básekege shyǵarý týraly sóz boldy. Áýezov, Músirepov, Maılınder álemge esh qysylmastan erkin shyǵatyn jazýshylar. Keńes kezinde syılyq alǵan shyǵarmalar ǵana orys tiline aýdaryldy. Onyń ózinde Máskeýde. Batysta myqty baspadan, myqty aýdarmashydan shyqqan dúnıeni qurmetteıtinin eskerýimiz kerek. Bizdiń klassıkamyz qaıta aýdarýdy, qaıta nasıhattaýdy qajet etedi. Osy másele buǵan deıin nazardan tys qalyp edi. Endi osy maqaladan keıin qazaq ádebıeti jáne ony shetelge nasıhattaý máselesi durys jolǵa qoıylady dep oılaımyn. Bul jalǵyz Jazýshylar odaǵy, jekelegen avtorlar aınalysatyn jumys emes. Memlekettik mańyzy bar, memlekettik baǵdarlamamen iske asýy tıis sharýalar. Ulttyq sana eń aldymen ádebıette saqtalǵan. Bul maqalany men osylaı qabyldadym.
Smaǵul Elýbaı,
jazýshy
ALMATY