Bala mıyna ne zııan, ne paıdaly?

Mine, osy máseleni IýNISEF mamandary barsha ata-anaǵa jetkizýdi kózdeıdi. Bala mıynyń qalaı damıtynyna ádette ata-analar mán bermeıtini baıqalady. Balasy mektep partasyna otyrǵanda ǵana, onyń úlgerimine nazar aýdarady. Biraq sol úlgerimniń nasharlyǵy nemese ba­lanyń psıhologııalyq kúıindegi aqaý­lyq­tar náreste kezindegi kútimniń durys bol­maýynan ekenin eskermeıdi.

Bala týǵan sátten bastap, bes jasqa deı­ingi syndarly kezeńde mı jasýshalary sekýndyna 1000 jańa qosylys túzedi. Bul qosylys prosesi sodan keıin eshqashan qaıtalanbaıdy eken. Qosylystar balanyń dúnıeni tanýdaǵy sezim-kúıine, tanymyna, bolashaqtaǵy densaýlyǵyna, tipti baqytty bolýy úshin de asa mańyzdy. Osyndaı mańyzdy qosylystar bala kútimi durys bolmasa, sábı ana mahabbatyn tolyq sezinbese, otbasy urys-keristen kóz ashpasa jáne tazalyq bolmasa durys túzilmeıdi eken. IýNISEF mamandarynyń aıtýynsha, bul baǵdarlama «Eat Play Love», ıaǵnı «Je, oına, jaqsy kór» degen uranmen júzege asyrylmaq. Baǵdarlama aıasynda ata-analarǵa bala mıynyń durys damýyna qatysty neırologııa salasynan qajetti málimetter beriledi.

Búginde halyqaralyq uıym­nyń osy baǵdarlamasy aıa­synda damýshy el­derdiń úki­met­terin bala mıynyń du­rys je­tilýine (jalpy, bala kútiminiń to­­lyq­­qandy bolýy-

na) jaǵdaı jasaý úshin qoldaý kórsetýge ınvestısııa quıý­ǵa shaqyrýda. «The Lancet» jýr­­na­lynyń má­li­metterine súıensek, da­m­ý­shy elderdegi 250 mıllıon ba­la tap­shy­­lyq saldarynan du­rys damymaıdy eken. Sábı damýynyń óz deńgeıinde bo­l­maýy tek damýshy respýblıkalar ǵa­na emes, nashar otbasynda dúnıege kel­gen balalarǵa durys qamqorlyq kór­setpeıtin keıbir damyǵan elderden de kórinedi. IýNISEF baıandamasynda mıllıondaǵan balanyń densaýlyqqa qaýipti jaǵdaıda ómir súrýi onyń kognıtıvtik, áleýmettik jáne emosııalyq damýyna nuqsan keltirip jatqany aı­tyl­ǵan.

Sábı ómiriniń alǵashqy kezeńinde ony ba­ǵyp-qaǵýǵa ınvestısııa quıý onyń bola­shaq­­taǵy bilim alýdaǵy qarym-qabileti men jumysqa ıkemdi bolýyna áser etetin bas­ty másele deıdi, halyqaralyq sarapshylar. Halyqaralyq uıym 20 jyl boıǵy zert­teý­inde úkimetten jet­ki­likti qoldaý kórgen turmysy nashar ot­basynyń balalary erjetkende atal­ǵan kómekti múldem kórmegen qa­tar­lastarynan 25 paıyzǵa artyq deń­geı­de jemisti eńbek ete alatynyn anyq­ta­ǵan.

Úsh jasqa deıin balanyń mıyna qor­shaǵan ortanyń áseri óte kúshti bola­tynyn ǵalymdar dáleldep otyr. Osy ta­qyrypta zertteý júr­giz­gen Garvard ýnı­versıtetiniń ǵalym­da­ry balanyń alǵashqy ómir kezeńi onyń bo­lashaqtaǵy kásibine de, qoǵammen baılanys ornatý qabiletine de negiz bolyp tabylatynyn aıtýda. Sábı dúnıe esigin ashqanda mıynda jasýshalar óte kóp bolady eken. Eseıý barysynda mı jasýshalarynyń sany azaıa beredi.

Garvard ýnıversıtetiniń «Balany da­my­tý ortalyǵynyń» ǵalymdary bala mıy-

na mynandaı faktorlar áser etetinin aı­­tady: otbasynyń áleýmettik jaǵ­daıy­nyń tómendigi, ata-anasynyń nemese kú­tý­shisiniń psıhologııalyq aýrýlary, ba­la­­men durys qarym-qatynas jasamaý (uryp-soǵý, jeký, tárbıesine jetkilikti kóńil bólmeý), anasynyń bilim deńgeıiniń tó­m­endigi. Bilimdi ata-ananyń tárbıesin kórgen balanyń til baılyǵy da mol, ádepti bolatyny belgili. Sondyqtan balaǵa bes jas­qa deıin durys kóńil bólmese, mek­tepke bar­ǵanda oqý prosesine ilese almaı, basqa da ıntellektýaldyq damý turǵysynan qatarlastarynan qalyp qalýy múmkin.

Shetel ǵalymdary balany tárbıelep ósi­­rýde tek materıaldyq turǵydan qam­ta­masyz etý ǵana emes, uldy da, qyzdy da uda­ıy eńbekke baýlý qajettigin aıtýda. Ba­la­ny oıynnan basqa kezde bos qoımaı, ın­tel­lek­týaldyq damýy úshin paıdaly ispen aı­na­lysýyna túrtki bola bilgen jón. Balanyń dúnıetanymyn keńeıtetin ta­qyryptar tóńireginde áńgimelesip, su­raq­tar qoıyp, pikirin tyńdaý kerek. Oǵan neniń durys, neniń burys ekenin jasyrmaı ashyq aıtqan durys.

Qazirgi kezde balalardyń oınamaı­ty­ny týraly kóp aıtylýda. Kompıýter men uıaly telefonnan kóz almastan ýa­­qyty ótken búldirshinder shyna­ıy oıyn­nyń, tabıǵat aıasyndaǵy den­saý­lyq­qa paıdaly qımyl-qozǵalystyń qan­sha­lyq­t­y mańyzdy ekenin eresek­ter aıtyp, kór­set­pese qaıdan bilsin? IýNISEF «Carefor Child Development» dep atalatyn shara aıasynda jergilikti jer­­lerdegi medısına qyzmetkerlerin ata-analarǵa ba­lamen oınaýdyń, ony tabıǵat aıasynda se­rýen­detýdiń qan­sha­lyqty mańyzdy ekenin tú­sindiretin kýrs ótkizgen. Osyndaı shara­lar ar­qy­ly IýNISEF-ke kirisetin 190 eldiń úki­metterine ata-analardyń balaǵa d­e­gen qamqorlyǵy azaıǵan (árıne, keı­bir el­derde balalar burynǵymen sa­lys­tyr­ǵanda materıaldyq jaǵynan joǵary deń­geıde qamtamasyz etilgen desek te) qa­zirgi kezeńde ata-analardy qoldaý qyz­metterin jetildirýge shaqyrady.

Ǵalymdar balanyń syrtqy orta­men úılesimdi qatynasta ósip-jetilýi úshin mynandaı keńes beredi. Bala bir nár­se­ge umtylyp, talaptansa keýdesinen ke­ri ıtermeı, qoldaý kórsetińiz. Onyń bo­la­shaq ómiri úshin negizgi baǵdar bolatyndaı basty nársege beıimdeńiz. Mysaly, eresekter kitap oqıtyn úıde bala da kitapqumar bolady. Balanyń is-áreketin tek syrttan baqylamaı, pikirlesip, aqyl-keńes berýden tartynbańyz. Bala sizge arqa súıep, syryn da, shynyn da aıta­tyn senimdi adamy bolýǵa umtylyńyz. Ba­lańyz zııandy faktorlardyń zardabyn tar­tpas úshin onyń syrttaǵy tirligin, kim­men oınaıtynyn, kimmen dostasyp jú­r­genin bilip otyrý kerek.

Bala mıynyń damýy týraly aıtqanda elek­trondy zattardyń zııanyna da toq­ta­la-

ı­yq. Qazirgi zamanda balalar eresekter sııaqty elektrondy quraldardan bas al­maıtyn kúıge jetti. Mektep tapsyrma­syn oryndaý úshin ǵalamtordy paıda­l­a­natyn oqýshylardy bylaı qoıǵanda, aýqatty ata-analar áli durys sóıleı de al­maıtyn eki-úsh jasar sábıine uıaly te­lefon ustatyp qoıatynyn qaıtersiń. Bú­ginde eresekter uıaly telefonnyń ýly sáýle shyǵaratynyn bilse de qolynan tastamaı, tipti as iship otyrǵanda da aıyrylmaı, ydysynyń janyna qoıyp qoıady. Balalar da kórgenderin isteıdi.

Jalpy, elektrondy quraldardyń janynda otyryp as ishýdiń zııanyna asa mán bermeımiz. Kompıýter men te­ledıdar aldynda tamaqtaný adam­nyń densaýlyǵyna orasan zııandy eke­nin ǵalymdar dáleldegen. Jýyrda Kıev­tiń Adam ekologııasy ınstıtýty elek­tron­dy quraldardyń kez kelgeni ý­ly sáý­le shyǵaratynyn jáne onyń sol mań­­daǵy sýsyn bolsyn, qurǵaq ta­maq bolsyn, kez kelgen qorektik zat­tyń ta­ǵamdyq qun­dy­lyǵyn jo-

ıyp, qur­a­myn bu­za­tynyn anyq­tady. Son­dyq­tan, keń­se­ge nemese úı­degi jumys ka­bınetine as-sý qoıýǵa bol­maıdy.

Ǵalymdar kompıýter men noýt­býk­tyń aldynda otyryp, monıtordan kóz almastan júrek jalǵaımyn degen kez kelgen adam aqyrynda qa­ter­­li isikke shaldyǵatynyn aıtýda. Son­­­dyqtan sharýańyz shash-etekten bol­­sa da, tamaqty kompıýteri joq ból­me­de (eń durysy as bólme) jegen jón. Al kishkentaı balalar elektrondy sáý­lelerdi aǵzasyna eresekterge qa­r­aǵan­da jyldam qabyldap, boıyna dereý si­ńir­e­tini belgili.

Amerıkanyń Mınnesota ýnı­ver­sı­tetiniń ǵalymdary tehnıkanyń aldynda otyryp tamaq ishkendi unatatyn eresek­ter de, balalar da as bólmede júrek jal­ǵaı­tyndarǵa qa­raǵanda kóbirek aýyraty­nyn aıtýda. Tele­dı­dardyń zııanyn zert­tegen AQSh ǵa­lym­­da­ry elektron­dy teh­nıkanyń aldynda adam­nyń arany ashylyp ketetinin anyqtaǵan. Bú­ginde se­mizdikke shaldyqqan balalardyń sany artyp barady. Artyq salmaqtyń ar-

tý­yna da elektrondy quraldan kóz almastan as ishýdiń zor úles qosatyny belgili. Adamnyń as mázirinen alǵan lázzatyn tehnıka «jutyp qoıady» da toıý sezimin týdyrmaıdy. Osydan ash­tyq seziminen arylmaı, kóbirek jeýge máj­búr bolady. Kompıýter de dám sezý re­sep­tor­la­rynyń jumysyn tejep, adam ne jep, ne qoıǵanyn sezbeı qalady.

Ulybrıtanııa ǵalymdary komp­ıý­ter­diń aldynda otyryp tamaqtaný ar­tyq salmaq qana emes, gastrıt tá­riz­di asqazan aýrýlaryna aparatynyn aıtýda. Kıevtiń Adam ekologııa­sy ınstıtýtynyń zertteýshileri kom­pıý­terdiń janynda turǵan taǵamnyń qu­ra­myndaǵy suıyqtyq quramy tehnı­ka­dan shy­qqan sáýleniń áserimen bu­zylatynyn anyq­taǵan. Ǵalymdar kompıýterdiń janyna qoıylǵan sýdyń elektromagnıttik sáý­lelený áserimen quramy túgel óz­ge­re­tinin baıqaǵan. Al mundaı sýdy ishken adam qaterli isikke shaldyǵady.

Keıde balalar mektepten kelgende kom­­pıý­terdiń nemese teledıdardyń janynda tur­ǵan, beti ashyq qalǵan as-sýmen jú­rek jal­ǵaıtynyn da kórip júrmiz. Kom­pıýterdiń j­a­nynda turǵan taǵamdy jeý adamnyń este saqtaý qabiletin tó­mendetip, merziminen buryn qartaıýǵa so­ǵatynyn úlkender balalarǵa úıretý ke­rek degenimizben, bul máselede aldymen eresekterdiń ózin «tártipke salǵan» jón be deımin.

Sharafat JYLQYBAEVA