Kooperatıvterdiń damýyna ne kedergi?

Nesıe alý nege qıyn?

Máselen, shekaranyń shebin­degi, eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi Katonqaraǵaı aýdanynda kooperatıv quryp, jurtpen bir­ge judyryqtaı jumyla jumys is­teý­ge daıar azamattardyń qata­ry bar­shy­­l­yq. Sonyń biri – 20 múshesi bar «SPK Taıshy» kooperatıviniń basshy­sy Jo­ma­rt­qan Kúndebaev. Aýyl tur­ǵyn­da­r­y­nyń kópshiliginiń aq adal malyn amal­dyń joq­ty­ǵynan alystan keletin alyp­sa­tarlarǵa arzan baǵaǵa satyp júrgeni be­l­gili. 

– Taraz, Shymkent jaqtan keletin alyp­-satarlar sıyr etiniń kelisin 600-700 teń­geden baǵalap, buzaýly sıyrdy 120 myń­ǵa alyp ketken kezderi de boldy. Qyl quı­ryqtynyń da quny qalmady. Qulyndy bı­eni ári ketse 250 myńǵa alady. Qoıdyń ba­ǵasy 20-25 myńnan aspaıdy. Halyqqa obal ǵoı. О́skemen bizge 350 shaqyrym. Ba­ryp-kelgeniń – 700 shaqyrym. 70 lıtr ben­zın jaǵyp baryp-qaıtasyń, onyń ús­ti­ne etti ótkizý qıyn. Sondyqtan aýyldy jer­degi halyqtyń malyn olardy qalaǵa sabyl­t­paı aýdan ortalyǵynda qabyldaýdyń jol­daryn oılastyrý qajet sekildi, – deıdi Jo­martqan Kúndebaev.

Jomartqan Kúndebaev teri ıleý zaýy­tyn da ashpaqshy bolyp, joba-josparyn ázirlep, bastamasy aýdan, oblys bas­shy­ly­ǵy tarapynan qoldaý taýypty. Qytaıdan ar­naıy kisiler kelip, bıznes-josparymen tanysyp, qyzyǵýshylyq tanytypty. Keıin­nen olar kásipkerge habarlasyp, bıznes-josparyn ınternet arqyly jiberýdi óti­n­g­enimen, sońynan ózderi habar-osharsyz ketken.

Katonqaraǵaı aýylyndaǵy «Mádı» sharýa qojalyǵynyń basshysy Tileýhan Toqtasynov ta kepildiktiń zardabyn tartyp otyr. Aıran, sút óndiretin shaǵyn zaýyt ashýdy josparlaǵan azamat nesıe almaq nıet­pen О́skemendegi birqatar bankterdiń esik­terin tozdyrypty. Sosyn jobasyn jy­ly jaýyp qoıǵan kórinedi.

Bankter elge bet bura ma?

Kepildik máselesi aýyldaǵy talaı sha­rýa­nyń kóńilderin sý sepkendeı basyp otyr­ǵan jaıy bar. Ásirese, qolynda azyn-aýl­a­q maly bar shaǵyn sha­­­rýashylyqtarǵa qıyn tıip otyr­­­ǵan sekildi. Katonqaraǵaı aý­­­d­a­ny­nyń Topqaıyń aýyly­n­-

da­ǵy «Sal­tanat» sharýa qo­ja­­lyǵynyń bas­shysy Qar­shy­ǵa Mámıevanyń 30 shaq­ty iri qarasy bar. 2012 jy­ly mem­le­kettik baǵdarlama ar­qyly ne­sıe rásimdep, jaıyly­my, sha­­byndyǵy bar myń gektar jer­di jalǵa alyp­ty. Angýs tu­qym­dy buqa satyp alyp, mal­­dy asyldandyrǵysy, mal bor­da­qy­laý ala­ńyn ashqysy ke­le­tinin aıt­qan aýyl tur­ǵy­ny oıyn iske asy­rýǵa kepildiktiń kedergi kel­ti­rip otyrǵanyn jet­kizdi.

– Katonqaraǵaıda negizinen aǵash úıler salynady. Muny bankter durys eseptemeı otyr. Úlken degen, tórt bólmeli úıdiń ózin 1 mıllıonǵa baǵalaıdy. Bul aqshaǵa ne keledi? Máseleniń barlyǵy kepildikke kelip tirelip tur. Qalada bizge eshkim úıin kepildikke bergisi kelmeıdi. Aý­ylda mal men jerden basqa ne bar? Bankter jerdi kepildikke alǵanymen, ony da tómen baǵalap otyr. Qymbat bolýy úshin jer bizdiń menshigimizde bolý kerek eken. Maldy da kepildikke qoıdyrady. Bi­raq úlken sıyrlardy kepildikke qoıýǵa ruq­sat bermeıdi. Tek 1 jastan 2 jasqa deıingi jas maldardy ǵana alady. Bizde 7 aı qys. Mal­dy qystan shyǵarmaq túgil, ózimiz qys­tan áreń shyǵamyz. Etti qalaǵa jet­kizý de qıyn. Bizdegi maldar kó­bi­ne tabıǵı jol­men semiredi. Ja­s­andy qospalar óte qym­bat. Teh­nıkanyń bári eski. Jóndep esiń shy­ǵady. Janar-jaǵarmaı qym­bat. Jem qym­bat, – degen ol osyn­daı taýly jerde, klı­maty qo­laısyz aımaq turǵyndaryna n­e­­sıeni 5 jylǵa emes, 10 jylǵa ber­se, nesıe bergen kezde qystyń qıyndyǵy, jergilikti jerdiń erek­shelikteri eskerilse, Úkimet ta­rapynan jeńildikter jasalsa deıdi. 

Katonqaraǵaıdaǵy úılerdiń arzanǵa ba­ǵa­lanatynyn aýdan­dyq kásipkerlik jáne­ aýyl sha­rýashylyǵy bóliminiń basshysy Raqymǵalı Baıgereev te joqqa shyǵarmady.

– Mysalǵa Tarbaǵataı aýdanyn alaıyq. Úıler 10 mıllıonǵa deıin baǵalanady. Bizde úıler ári ketkende 3 mıllıonǵa baǵalanady. Onyń ózi sırek. Bizdiń aýdanda másele kóp. Ony sheshý úshin irgemizdegi Qos­aǵashtaǵy sekildi erkin ekonomıkalyq aı­maq qurý qajet. Sosyn aýdanǵa ákelinetin ta­ý­­arlarǵa jeńildik jasalsa. Ási­­rese, sa­lyq jaǵynan. Sonda ǵa­­na halyq kóship keler edi, – deı­­di bólim basshysy.

Ekinshi deńgeıli bankterdiń eldiń esin shyǵaryp, qujynaǵan qujat jınatyp, áýrege salyp otyrǵanyn ózi de buǵan deıin birneshe nesıe alyp, mal soıý alańyn ashqan Ka­tonqaraǵaıdaǵy «Atameken» sha­rýa qojalyǵynyń basshysy Toqtasyn Bákimbaev ta aıtty.

– Úkimetke eshqandaı ókpemiz joq. Jaq­sy baǵdarlamalar qa­byl­dap jatyr. Sýbsıdııasyn da alyp jatyrmyz. Másele, Úki­­me­t­­tiń baǵdarlamasy men ha­lyq­tyń ortasyndaǵy ekinshi deń­geı­li bankterde bolyp turǵan joq pa? Suramaıtyn qujaty joq. 10 mıllıon teńge nesıe alý úshin 30-40 mıllıon teńgeniń kepildigi qajet. Kúnin ázer kórip otyrǵan aýyldaǵy jurt ony qaıdan tabady? – degen kásipker aımaqta aýsyldyń shyǵýyna baılanysty sońǵy 5 jylda basqa oblystarǵa et shyǵarýǵa shekteý qoıylǵanyn, munyń mal súmesine qaraǵan sharýalarǵa qıyn tıip otyrǵanyn jetkizdi. 

Qunsyz ónimde qaıtarym bola ma?

Mal ótkizý buryn óz aldyna jeke aýdan bolǵan Marqakól óńirinde de ózekti máselege aınalyp tur. Qysy 8 aıǵa deıin sozylatyn óńir turǵyndary qalaǵa mal aparyp satýdy da umyta bas­taǵandaı. Sebep belgili. Jer shal­ǵaı, jol nashar. Apar­ǵan ma­lyńnyń jarty aqshasy jol shy­­ǵynyna ketedi. Sosyn ne is­teıdi halyq? «Ish qazandaı qaı­naıdy, kúreserge dármen joq» bolǵan soń, amalsyz alystan keletin alyp­satarlarǵa ót­ki­zedi. Sıyryn – 150, qulyndy bıe­sin – 250, jabaǵysyn 60-70 myń teńgege satýǵa májbúr.

– Buryn aýdan ortalyǵy bol­ǵan Terekti aýyly men qazirgi aý­dan ortalyǵy Kúrshimde mal soıý alańdary ashylady dep edi. Te­zirek ashylsa jaqsy bolar edi, – deı­di Marqakóldiń túkpirindegi Tós­qaıyń aýylynyń turǵyny Esengeldi Názbıev.

Árıne, Shyǵys Qazaqstan­nyń bar­lyq aýyldary alyp­sa­tar­lar­dyń arbaýyna túsip, sanyn so­ǵ­yp otyr deýge kelmes. Má­se­len, Úrjar aýdanynyń tu­r­­­ǵyn­da­ry túligin qalaǵan ba­ǵa­sy­na ót­kizip júr.

– Bizdiń aýdanda maldy ót­kizý jaǵynan másele joq. Aý­yl tur­ǵyndary malyn aýdan or­ta­lyǵynda sata alady. Aýylǵa arnaıy baryp, mal satyp alatyn adamdar da bar, – deıdi Eginsý aýyldyq okrýginiń bas mamany О́mirbek Isabekov.

Birdeı baǵalaý ádilet pe?

Oblys ortalyǵyna jaqyn aýdan turǵyndary malyn qalaǵa jet­kizýdiń emes, ótkizýdiń qııa­met-qaıym eken­digin aıtady. «О́skemen jaqyn ǵoı. Tez-aq je­tip barasyń. Ári ketse baryp qaıtqanyńa 20 lıtr benzın jaǵarsyń. Másele – onda emes. Másele – bazardaǵy et alý­­­shylarda. Aparǵan etine sol mal­­dy ósirgen qojaıyn emes, ba­­zardaǵy satýshy áıelder qo­jaı­yn. Solardyń aıtqany zań. De­genine kónbeseń, etiń durys ót­peıdi» deıdi О́skemenge 60 shaqyrym Alǵabas aýylynda turatyn Jumabek Jápishev.

Alystaǵy aýdan turǵyn­da­­rymen pikirleskenimizde kóp­­­shi­liginen: «Oblys orta­­ly­­ǵy – О́skemen tym shalǵaı. Onyń ús­tine bazarda etti durys qa­byl­­damaıdy. Satýshylardyń et ákeletin óz adamdary bar. So­lardy tosyp otyrady. Bizdiń eti­mizdi tómen baǵamen alady. Sosyn qalaǵa barǵyń da kel­meı­di» degen sózderdi estidik. «Sa­týshylar buǵan ne ýáj aıtar eken?» dep О́skemendegi or­ta­lyq bazarǵa baryp, satýshylarmen tildestik. Atyn aıtpaýdy ótin­gen bir satýshy aýdandardan maldy qabyldamaıtynyn, ózi­niń et ákeletin adamdary bar eke­nin jasyrmady. Taǵy bir satý­shy oblystyń qaı túkpirinen mal ákelse de qabyldaıtynyn, esh­kim­ge shekteý qoıylmaıtynyn aıt­ty. Degenmen, satýshylardyń k­ó­biniń kelisken adamdary bar eke­nin, bazarǵa sharýa qo­ja­­lyq­tarynan tikeleı mal áke­le­tin­der­diń sırek bolatynyn, ne­g­i­zi­nen alypsatarlarmen jumys is­teıtindikterin jetkizdi.

Túıin

Oblys ortalyǵynan shalǵaı jat­qan aýyl turǵyndardyń pi­kiri aýdan ortalyǵynda maldy, ma­l­dyń etin qabyldaıtyn arna­ıy oryndar ashylsa, qaladaǵy ba­zarlar alys aımaqtarda tura­tyn halyqtyń túligin joǵary ba­ǵa­men qabyldasa degenge saıa­dy. Nesıeni resimdeý kezinde qa­ǵaz­­bastylyq azaısa jáne bank­ter kepildik suraǵanda shal­ǵaı­daǵy aýdandarǵa jeńil­dik­ter qa­­ra­s­tyrylsa deıdi.Son­daı-aq, sýbs­ıdııalaý kezinde sa­ralanǵan ta­rıf­terdi engizý qajettigin aıtady.

Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»

Sýretti túsirgen

Esimhan ORYNBAEV

Shyǵys Qazaqstan oblysy