Shıkizattyq daǵdarys báseńdep, eldegi qarjy-valıýta sektory qaıta ońala bastaǵanymen, eldegi ekinshi deńgeıli bankter daǵdarys aldyndaǵy qyzý saýdaǵa qaıta kirýge asyǵar emes.
Daǵdarys kezinde bosap qalǵan naryqty qaıta toltyrýǵa múddeli bolǵanymen, eldegi ekinshi deńgeıli bankter áli de bolsa halyqtyń tólem qabiletiniń qalpyna kelgenine senimsizdikpen qaraýda. Qazirgi tańda Qazaqstan boıynsha ekinshi deńgeıli bankter sany 33 bolsa, sonyń tek 17-si ǵana ıpotekalyq nesıe beredi.
Ipoteka naryǵynyń kóterilmeı turýyna sarapshylar birneshe sebepti alǵa tartady. Sonyń biri jyljymaıtyn múlik baǵasynyń ózgerýi. 2014 jyldan beri maýsymdyq tolqýlar bolmasa, turaqty túrde arzandap kele jatqan baspana baǵasy jyl sońyna deıin áli de tómendeýi tıis. Osyny eskergen halyq páter alýǵa asyǵar emes. Suranystyń joqtyǵynan saýda da azaıyp, bul óz kezeginde taǵy da baǵaǵa keri áser etip jatyr. Saýda bolmaǵannan keıin bankter de tutynýshylarǵa qyzmet kórsetýde básekelestikke barmaı otyr.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıtetiniń bergen málimetterine súıensek, 2016 jyly eldegi nesıe naryǵy eki túrli baǵytta órbidi. Nesıe kartalary men avtonesıe rásimdeýshiler sany kóbeıgen bolsa, kerisinshe, tutynýshylyq nesıe men ıpotekalyq qaryz alýshylar azaıǵan. Sonyń ishinde tutynýshylyq nesıeni bankterdiń ózi ádeıi azaıtqan bolsa, ıpotekalyq nesıe rásimdeýge kelgende halyq belsendilik tanytpaǵan. Aıta keteıik.
Ipotekanyń azaıýyna ekinshi bir sebepti turǵyn úı qurylysyndaǵy memlekettik baǵdarlamalardan izdep kórýge bolady. 2016 jyly, taǵy da Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, turǵyn úı qurylysy 1991 jyldan bergi rekordtyq kórsetkishke jetken. Atap aıtar bolsaq, respýblıka boıynsha, 89,4 myń jańa páter salynǵan eken. Al 2017 jyly bul kórsetkish taǵy da arta túsedi degen boljam bar. Jalpy, 2015 jyldan bastap qarqyn alǵan turǵyn úı qurylysy salasynda tek qana memlekettik baǵdarlamalar ǵana emes, sonymen qatar, jeke menshik qurylys kompanııalarynyń da jumysy jemisti bolǵan. Memleket bul kezde de qurylys kompanııalaryna arnaıy jeńildikter men usynystar daıyndap, salaǵa janama qoldaý kórsetýdi qolǵa aldy.
Al taıaýda ǵana qabyldanǵan «Nurly jer» baǵdarlamasy aldyńǵy baǵdarlamalardyń jetildirilgen túri bolmaq. Baǵdarlama aıasynda úı qurylysynan bólek jer telimderiniń de saýdasy qarastyrylǵan. Osynyń bári salaǵa aıtarlyqtaı áser etýde. Memlekettiń aralasýy qurylys kompanııalary úshin tıimdi bolǵanymen, baǵa jaǵyna kelgende kerá áser etip jatyr. Naryqtaǵy usynystyń kóptigi úı baǵasyn arzandata tústi. Máselen, 2017 jyly memlekettik baǵdarlama boıynsha 169 mlrd teńge qurylysqa bólinse, 2021 jylǵa deıin osy maqsatta 1,5 mlrd teńge qarastyrylǵan.
Qarapaıym tilmen aıtar bolsaq, memleket qurylys salasyna monopolııa ornatyp, qurylys kompanııalaryn óz yrqyna qaraı kóndire bastady. Áleýmettik ekonomıka turǵysynan bul qarapaıym halyqty úımen qamtýda utymdy sheshim bolǵanymen, bıznes úshin kerisinshe zııan ekenin aıtady mamandar. Nátıjesinde, qurylys kompanııalary negizinen memlekettik baǵdarlama boıynsha salynatyn nysandardyń merdigerine aınalmaq. Tutas qurylys naryǵyndaǵy barlyq jumysty memlekettik baǵdarlama bir júıege engizip, memlekettiń bul baǵyttaǵy saıasaty áleýmettik ekonomıkaǵa basymdyq bergeni baıqalady. Memlekettik arzan úılerge qoly jete bastaǵan halyq joǵaryda aıtylǵandaı, ekinshi deńgeıli bankterdiń usynǵan ıpotekasyna qyzyǵýshylyq tanyta qoımaıtyn boldy. Saldarynan byltyr qurylys salasynyń qaryz portfeli 929 mlrd teńgege túsip, 15 jyldaǵy eń tómengi kórsetkishke tústi.
Memlekettiń qurylys salasyna aralasýy qurylysqa qarjy bólýmen ǵana shektelmeıdi. Taıaýda qarjy mınıstrli Baqyt Sultanov Úkimet otyrysynda qurylys salasyndaǵy memlekettik satyp alýdy qazynashylyq baqylaýdyń jańa úlgisin tanystyrǵan. Onda Baqyt Sultanov zańdy tulǵa retinde tirkelip, naqty qurylyspen aınalyspaı ne qurylys jasamaı, ne salyq tólemeı jatqan kompanııalardy qysa túsetinin aıtqan. Mınıstrdiń aıtýynsha, mundaı kompanııalar negizinen tenderdi utyp merdiger bolǵanymen, jumys isteýge tehnıkalyq-materıaldyq nemese ózge de bazalary daıyn bolmaı, nátıjesinde jumys isteýge sýbmerdiger jaldaıtyn aıta kelip, qymbatshylyqtyń bir sebebi osynda jatqanyn aıtqan. Sonymen qatar, baǵa belgileý saıasatynda da memlekettiń zańy endi kúsheıe tústi. Al nysannyń tehnıkalyq baqylaý jumystaryn budan bylaı memelkettik organ qyzmetkerleri emes, jeke menshik baqylaý uıymdary tekseretin boldy. Bul bir jaǵynan salany naryqqa ıkemdeý bolsa, ekinshi jaǵynan qurylys salasyndaǵy jemqorlyqtyń jolyn jabý. Endi nysannyń sapasyna qurylys salǵan kompanııa da, ony qabyldap alǵan baqylaýshy uıym da jaýap beretin bolmaq.
Jalpy, 2004-2006 jyldary «gúldený dáýirin» bastan keshken ıpoteka naryǵy 2009 jyldan bylaı qaraı quldyraı bastady. Jańadan qaryz alýshylardyń azaıýyn bylaı qoıǵanda, moınynda qaryzy bar azamattar men mekemeler de boryshtaryn tóleýge asyqpaǵan. Sonyń nátıjesinde 2014 jyly bankterdiń ıpotekalyq qaryzdarynyń 40 paıyzy merzimi ótip ketken nesıe retinde tirkelgen.
Deı turǵanmen, ıpoteka osy ketkennen joǵalyp ketedi degen sóz emes. Memlekettik baǵdarlama negizinen jańa úılerge qatysty bolǵandyqtan, qaıtalama naryqtaǵy jyljymaıtyn múlik báribir bankterdiń aralasýymen saýdaǵa salynady. Al qaıtalama naryqtaǵy baǵaǵa aınalyp kelgende jańadan salynyp jatqan qurylys tikeleı áser etpek.
Baýyrjan Muqanov,
«Egemen Qazaqstan»