Túrki tildes túgel bol

2006 jyldyń qarasha aıynda Túrkııada ótken Túrkitildes memleketter basshylarynyń VIII sammıtinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Túrkitildes memleketterdiń Parlamenttik Assambleıasyn qurý týraly usynys jasaǵan edi. Túrk PA dep atalǵan sol uıym 2008 jylǵy 21 qarashada Ystambul qalasynda qurylǵan bolatyn. 2009 jyly Ázirbaıjan astanasy Baký qalasynda uıymnyń alǵashqy otyrysy boldy. Osy otyrysta uıymnyń reglamenti men hatshylyǵy týraly ereje bekitildi. Al búgin jáne erteń Astanada Túrk Pa Keńesiniń otyrysy men Túrk PA-nyń II plenarlyq otyrysy ótedi. Osyǵan oraı biz Túrk PA-nyń qazaqstandyq delegasııasynyń múshesi Amangeldi MOMYShEVKE jolyǵyp, uıym jumysynyń barysy jáne otyrysta qaralatyn máseleler jóninde aıtyp berýin ótingen edik. – Menińshe, barlyq tarap­tardyń múddesinen shyǵyp, tıimdi jumys istep kele jatqan kóptegen memleketaralyq uıym­dardy qurýdyń bastamashysy bolyp júrgen bizdiń Prezıdentimiz Túrk PA-nyń da ómirge kelýi – túrkitildes týysqan halyq­tar arasyndaǵy ıntegrasııalyq úde­ris­terdiń tereńdeı túsýine qyz­met etetinin kóregendikpen bol­jaǵan. Basqalar ózara ja­qyn­dasýdyń joldaryn izdep, birin biri qoldap jatqanda, bir atanyń balasy bolyp, bir til, bir dil, bir dinmen qalyptasqan túrki halyq­tary nege ózara jaqyndaspasqa? Jáne onyń neshe túrli jolda­ryn, túrli amal­daryn taýyp, osy kúngi ınteg­rasııalyq úderister­diń talabyna saı qurylymdar jasalýy kerek qoı. Buryn bizde mádenıet ortaqtyǵyn jáne osy sala boıynsha jaqyndasa túsýdi kózdegen TúrkSOI uıymy bolsa, endigi jerde quqyqtyq, saıası jáne ekonomıkalyq, áleýmettik-gýmanıtarlyq salalardaǵy óza­ra jaqyndasýdyń, yntymaqta­sýdyń mańyzy zor. Parla­ment­aralyq yntymaqtasýdyń áleýeti mundaı jaqyndasýlardy iske asyrýdyń berik tutqasy, mańyz­dy ınstı­týty bolary sózsiz. Sondyqtan da men Túrk PA-nyń bolashaǵy zor, mańyzy tereń uıym dep esepteımin. Bolashaq­ta ol Eýroparlament sekildi yqpaldy uıym bolar degen úmittemin. Elbasy N.Nazarbaev óziniń «Tarıh tolqynynda» atty kita­bynda qazaq dalasyn «Uly Túrki eliniń qarashańyraǵy» dep ataǵan edi. Qazaqtyń asa bilimdi, teńiz­deı tereń daryndy aqyny Maǵ­jan da «Kóp túrik enshi alyp ta­ras­qanda, Qazaqqa qara­shańyraq qalǵan joq pa?» dep jazǵan. Ta­rıhtyń neshe túrli teperishine tússe de táýel­siz­di­ginen aı­ryl­­maǵan jal­ǵyz túrki tildes el – Túrik Res­pýb­lıkasy bolsa, onyń basshylary bolǵan Ata­túrik, odan bergi Tur­ǵyt О́zal sııaq­ty sań­laqtary túrki­ler­diń ózara birlestikte, tatý­lyq pen týys­tyq qa­rym-qatynasta bol­­ǵa­nyn jaqtap keldi. Olar qazaq dalasyn «Uly Turan dalasy» nemese «Ana vatan» dep atap bólekshe qadirledi. Bú­gingi tańdaǵy túrki ále­miniń asa iri qaı­rat­keri Nursultan Nazarbaev ta sol úrdisti jaq­tap otyr. Qazir túrikter Mońǵo­lııadaǵy Kúl­tegin zıra­tynyń basy­na kesene salýdy qolǵa alýda. Sol jerde mu­rajaı jasap, túrkiler­diń kóne tarı­hynan mol maǵlu­mat beretin ortalyq uı­ym­das­tyrýdy maqsat etip otyr. Moń­ǵolııa­nyń as­ta­nasy Ulan-Batyr qa­la­synan sol jerge apa­ratyn joldy da jón­dep, jaqyn jerden ushaq qona­tyn oryn da ash­paqshy. Mine, muny da túr­ki­tildes elderdiń or­taq tarı­hyna jatatyn  mańyzdy bir is dep ataýǵa bolady. – Túrk PA-ǵa qandaı memleketter múshe bolyp kiredi? Árbir memleketten oǵan neshe adamnan múshe bolady? – Búgingi tańda Túrk PA-nyń quramyna tórt memleket múshe bolyp enip otyr.  Olar: Qa­zaq­stan, Túrik Respýblıkasy, Ázir­baıjan Respýblıkasy jáne Qyr­ǵyz Respýblıkasy. Árbir memle­ket­tiń ulttyq Parla­men­tiniń jeti depýtaty PA múshesi bolyp engizilgen. Qazaqstan delegasııa­synyń tóraǵasy – Májilis spıkeri Oral Muhamed­janov. Al músheleri qatarynda Májilis depýtattary Uzaqqalı Eleýbaev, Bekbolat Tileýhan já­ne men, al senatorlardan Qaırat Ishanov, Ǵarıfolla Esim jáne Sársenbaı Eńsegenov bar. Túr­kimenstan men О́zbekstan dele­gasııalary PA qataryna enýge qulyq tanytpaı otyr. Sonymen qatar, biz sońǵy otyrysta Reseı Federasııasy quramyndaǵy Tatarstan, Bash­qurtstan respýb­lıka­lary sııaqty túrkitildes respýblıkalar ókil­derin de baıqaýshy retinde shaqyrý qajettigin aıtqan edik. Búgingi tańda Túrk PA EKPA-men (Eýropa Keńesiniń Parlamenttik Assambleıasy) já­ne NATO PA-men ózara ynty­maqtastyq ornatyp úlgerdi. Al Halyqaralyq Parlament Oda­ǵyna, EQYU PA men IKU-ǵa baıqaýshy mártebesin aldy. – Bakýde bolǵan alǵashqy otyrysta qandaı máseleler qarastyrylyp edi? – Ol otyrysta biz Túrk PA-nyń Reglamenti men Hatshylyq erejesin qabyldadyq. Sonymen birge, uıymnyń Bas hatshysyn saıladyq. Oǵan Ázirbaıjan ókili Ramıl Gasanov, al úsh orynba­sarynyń biri bolyp qazaqstan­dyq Mels Semǵalıev saılandy. Uıymnyń 300 myń eýro kóle­mindegi jyldyq bıýdjetin de osy joly bekittik. Bas hat­shy eki jyldyq merzimge, kelesi otyrys bolǵansha saıla­na­dy, bıylǵy As­tanada bolatyn otyrysta jańa Bas hatshy Qa­zaqstan tara­pynan saılanatyn bolady. – Beısenbi kúni bolatyn otyrystyń kún tártibine qan­daı máseleler engizilgen? –  Eń aldymen bıyl táýel­sizdikteriniń 20 jyldyq mereı­toıyn atap ótkeli otyrǵan túr­kitildes elder týraly baıandamalar oqylady. Onda, árıne, túrki­tildes memleketterdiń óza­ra ın­teg­rasııalyq baılanys­tary men yqpaldastyqtarynyń perspek­tıvalary týraly da máseleler kóteriletin shyǵar. Jasalǵan baıandamalar boıynsha pikir aly­sýlar da ótedi. Qa­zaqstannan negizgi baıandamany jasaıtyn Má­jilis Tóraǵasy Oral Muhamed­janov bolady. Odan ári Parlamenttik Assam­bleıaǵa múshe memleketter dele­gasııalarynyń bas­shylary kezekpen sóıleıdi. Sonyń ishinde Túrik Respýblıka­synan Uly Ulttyq Májilisiniń Tóraǵasy Mehmet Shahın, Ázir­baıjan Respýblıkasynan Mıllı Medj­lıstiń Tóraǵasy O.Asadov jáne Qyrǵyz Respýblıkasynan Jogorký Keneshtiń Tóraǵasy A.Keldıbekov baıandama jasaıdy. Shaqyrylǵan qonaqtar arasynan quttyqtaý sózderdi Túrk SOI Bas hatshysy D.Qaseıinov, Islam Kon­ferensııasy Uıymy Parlamenttik odaǵynyń Bas hatshysy Mahmýd Erol Kılıch, AО́SShK at­qarýshy dırektory Chınar Aldemır, Túr­kitildes mem­leketter yq­pal­dastyq keńe­siniń Bas hatshysy Halel Akyn­jy aıtady dep kútilýde. Qaralatyn máseleler arasynda 2011-2012 jyldarǵa arnalǵan uıymnyń bıýdjeti, PA reglamentine ózgerister men tolyqtyrýlar engizýler de bar. Bıýdjetke saly­natyn jarnalar kólemi árbir týys­qan eldiń múmkinshiligine qaraı bólingen, sonyń ishinde, naqty aıtar bolsaq, Túrik Respýblıkasy – 296, Qazaqstan – 148, Ázir­baıjan – 74 jáne Qyrǵyzstan 37 myń eýro kóleminde jarna tóleıdi. Al reglamentke engiziletin ózgerister qataryna turaq­ty komıssııalar qurý qarasty­rylǵan. Burynǵy reglamentte ondaı bolmaǵan. Sonyń ishinde Ekonomıka, saýda jáne qarjy, Zańnama, Halyqaralyq ister, Áleýmettik-mádenı jáne gýma­nıtarlyq máseleler boıynsha turaqty komıssııalar qurý kózde­lýde. Bulardan basqa da máseleler qaralatyn bolady. Sonymen birge, kún tártibine Túrk PA-nyń tóltańbasy men týyn bekitý de engizilip otyr. Olardyń jobalarymen PA-ǵa mú­she memleketter delegasııa­lary tanysyp shyqty. Otyrys qory­tyndysy boıynsha Astana dekla­rasııasy qabyldanatyn bolady. Al Bas hatshylyq osy joly Qazaq­stan ókiline beriletinin joǵaryda aıttym, onyń bir orynbasar­lyǵyna Qyrǵyz Respýblıkasynyń ókili saı­lanatyn bo­la­dy. – Parlamenttik Assambleıanyń oty­rysy qaı tilde júr­giziledi? – Qabyldanǵan kelisim boıyn­sha delegasııa múshele­riniń bári óz tilderinde sóıleı­di, biraq túrik jáne aǵylshyn tilderine ilespe aýdarma jasa­lyp otyrady. Bizder, Keńes Odaǵynyń shekpeninen shyq­qan túrkitildes memleketterdiń ókil­deri ilespe aýdarmanyń orys tilinde de júrýin qalaǵan edi, sondyqtan osy otyrysta sózder orys tiline de aýdarylatyn shyǵar. – Keletin qonaqtarǵa má­denı sharalar da kórsetiletin bolar? – Árıne, búgin, ıaǵnı sársenbi kúni olar Tuńǵysh Prezıdenttiń murajaıynda bolady. Odan keıin Prezıdenttik má­denıet orta­ly­ǵynda bolyp, kitaphana, mu­ra­jaı, konsert zaldaryn tama­shalaıdy. Ásirese, mura­jaı­dyń túbi bir túrki týysqandarǵa arna­lyp jasalǵan kórmesi qonaq­tar­dyń kóńilderinen shyǵar degen oıdamyz. Mádenı sharalar baǵdar­la­masynyń aıasynda qonaqtarǵa «Qazaq eli» monýmentin tanys­tyrý, «Táýelsizdik» saraıyn kórse­tý jáne «Báıterekke» shyǵarý qarastyrylǵan. Sondaı-aq olar­dyń «Otan qorǵaýshylar» monýmentine gúl shoqtaryn qoıý rásimi de kózdelip otyr. Osy kúni qadirli meı­mandardy Senat Tóraǵasy    Q.Mámı jáne Parlament Májili­si­niń Tóraǵasy O.Muhamedjanov qa­byl­daıdy dep kútilýde. Al beısenbi kúngi plenarlyq otyrys bastalmaı turyp qonaqtar «Túr­ki­tildes memleketterdiń táýelsizdigi: damýy jáne jańa belesteri» atty foto­kórmemen tanysatyn bolady. Sonymen birge, «Túrki akademııa­sy» qyzmetiniń tusaýkeser rásimi bolady. Al jalpy otyrys aıaqtal­ǵan soń, tústen keıin delegasııa basshylaryn «Aqordada» Elbasy Nursultan Nazarbaev qabyl­daıdy dep kútilýde. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT.