Túrikmen naryǵy – qazaq kásipkerleri úshin úlken múmkindik

– Elshi myrza, áńgimemizdi eki el arasyndaǵy qarym-qatynas qazirgi kezde qandaı deńgeıde ekeninen bastasaq.

– Eń aldymen, eki eldi tek geogra­fııa­lyq emes, tamyry tereńnen nár al­ǵan tarıhı sabaqtastyq, genetıkalyq j­a­ǵynan túbi bir týystyq baılanys­ty­ryp turǵanyna basymdyq bergim ke­ledi. Bizdiń elderimizdiń táýelsizdik tarı­hyn ýaqyt ólshemimen salystyrǵanda bir mezet qana. Biraq táýelsizdik eki el arasyndaǵy baılanystardy aıtar­lyq­­taı alǵa jyljytty. Elderimiz ara­syn­da­ǵy ekonomıka, ǵylym, adamı ól­shem sa­lalaryndaǵy memleketaralyq baılanystar retke keltirildi. Qazaqstan men Túrikmenstandy ortaq shekaralary, saıa­sı-ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq baı­lanystardy keńeıtýdiń bolashaq múm­kindikteri de jaqyndastyrady.

Jalpy, saıası turǵydan alyp qa­ra­ǵan­da, Qazaqstan men Túrikmenstan­nyń us­tanǵan baǵyttary bir-birine sáıkes ke­ledi: Túrikmenstan da alǵashqylardyń bi­ri bolyp EKSPO-2017-ge qa­ty­sa­tynyn málimdedi, Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyl­dar­daǵy Turaqty emes músheligine tús­ken­de qoldaý bildirdi.

Bizdiń el de óz kezeginde BUU-nyń bir­qatar qurylymdarynda Túrik­men­stan­­nyń úmitkerligine qol­daý bil­dir­di, 12 jeltoqsandy Halyq­ara­lyq beıtarap kún dep ataý týraly BUU Bas Assambleıasynyń qararyna sáı­­kes birikken málimdeme jasady. Túrikmenstannyń beıtaraptyq márte­be­­si dál osy kún, 1995 jyldyń 12 jel­toq­­sanynan bastalady. Aımaqtaǵy tu­raq­­tylyq pen qaýipsizdiktiń mańyzdy fak­toryna aınalǵan Túrikmenstannyń tu­raqty beıtaraptyq mártebesi halyq­ara­lyq qoǵamdastyq tarapynan óte jo­ǵary baǵalandy. Qazaqstanda baýyr­las Túrikmen elimen ózara tıimdi qarym-qatynasty damytýǵa aıryqsha kó­ńil bólinedi. Aımaqtyq jáne ja­han­dyq máselelerde de Qazaqstan men Túrikmenstannyń ustanymdary uqsas.

– Elderimiz arasyndaǵy taý­ar aına­lymy ótken jyldarmen sa­­­lys­tyr­ǵanda tómendep ketti degen pi­­kir bar. Siz ne deısiz?

– Álemdik ekonomıkadaǵy daǵdarys alys-beriske aıtarlyqtaı keri áser etti. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sózimen aıtqanda, «bul daýyldan» álemde birde-bir el tysqary qala almady. Eger, mamandar aıtqandaı, 2014 jyly bizderdiń elderimiz arasyndaǵy taýar aınalymy 0,5 mlrd dollarlyq mejege jaqyndap qalsa, 2015 jyly ol 62 paıyzǵa tómendep, 178 mln AQSh dollary ǵana boldy. Al ótken jyldan bastap 283,5 mln AQSh dollaryna deıin ósti.

Parsy shyǵanaǵyna qaraı temir jol tóselýine baılanysty elderimiz arasyndaǵy taýar aınalymy birshama art­ty. Qazaqstan Túrikmenstan jáne Iran memleketterimen birlesip, О́zen – Bereket – Gorgan temir jol jelile­rin salý baǵytynda transulttyq ınfra­qury­lym jobasyn tabysty júzege asy­r­­-

ǵanyn aıtar edik. Bul joba úsh eldiń kó­lik aǵynyna ǵana emes, Azııa – Eýropa ba­ǵy­tyndaǵy tasymal geografııasyna da oń yqpal etip otyr. Ásirese, Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temir jol jelisiniń qoldanysqa berilýimen Reseı, Qytaı jáne Azııa-Tynyq muhıty aımaǵy elderinen júk aǵynyn Parsy shyǵanaǵy elderine tasymaldaý áleýeti arta tústi. Yntymaqtastyqqa qajetti rezervter kóp, olardy halyq ıgiligine paıdalanýymyz kerek.

– 18 sáýirde Túrikmenstan Pre­zı­denti Gýrbangýly Berdymuha­me­dov­tiń bizdiń elge resmı sapary bas­tal­dy. Bul sapar bizdiń elaralyq baı­la­nys­ta­rymyzǵa qandaı jańalyqtar alyp keledi, sapardan ne kútemiz?

– Ras, siz ben biz Túrikmenstan Pre­zıdenti Gýrbangýly Berdymu­ha­me­dovtiń Astanaǵa memlekettik sapary qarsańynda áńgimelesip otyrmyz. Túrikmenstan basshysy osy jyl­­dyń aqpan aıynda ótken kezekti pre­zı­dent­tik saılaýda jeńiske jetti. Bıylǵy qazan aıynda eki el­diń jas táýelsiz memleketter retinde dıplomatııalyq baılanys ornatqanyna 25 jyl tolady.

Bul sapardan kóp nárse kútiledi. Solardyń ishindegi eń mańyzdysy – Qazaqstan men Túrikmenstan arasynda Strategııalyq áriptestik týraly shart­qa qol qoıylady dep josparlanǵan. Son­daı-aq, Qazaqstan-Túrikmenstan memlekettik shekarasyn demarkasııa­laý týraly kelisimge de osy sapar kezin­de qol qoıylady dep kútilip otyr. Bul kelisim boıynsha biz shekaralarymyz­dy zańdyq turǵyda resimdeımiz. Prezıdentterdiń kelissózderi barysynda eki el úshin de mańyzdy sanalatyn saýda-ekonomıkalyq qatynas, ınvestısııalyq seriktestik, aımaqtyq qaýipsizdik, dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy birlesip kúresý sekildi máseleler talqylanady.

– Elderimizdiń aldaǵy ýaqytta qaı baǵyttarǵa erekshe basymdyq ber­­geni jón?

– Eki el de tabıǵı baılyqtardyń mol qo­r­yna ıe bolǵanymen, teńizge tikeleı shyǵýǵa múmkindikteri joq. Biz mundaı jaǵdaıda múmkindikterimizdi ortaq múddege úılestirýge umtylamyz. Sonda ǵana qazaq-túrikmen taýarlaryn, qazba baılyqtaryn halyqaralyq naryqqa shyǵarýdyń múmkindikteri ashylady. Jylý-energetıka salasy – bizdiń strategııalyq turǵyda basymdyq beretin baǵyttarymyz. Ony alǵa jyljytýǵa eki eldiń tranzıttik-kóliktik múmkindikteri jetedi.

Resmı Ashǵabad qazir Túrikmenstan – Aýǵanstan – Pákistan – Úndistan (TAPÚ) gaz qubyryn tartý máselesin qarastyryp jatyr. Quny 10 mıl­lıard AQSh dollary bolatyn qubyr qur­y­­lysy aımaqtaǵy energııa shıkizaty tapshylyǵyn azaıtyp, Ońtústik Azııa­da­ǵy shıelenisti báseńdetedi degen boljam bar. Sol sebepti, Qazaqstan jaǵy Túrikmenstannyń munaı-gaz sektory eko­nomıkasyna qajet relsterdi, qubyr já­ne basqa da ónim túrlerin jetkizý úshin halyqaralyq tenderge qatysýǵa múmkindik alady.

Qazaq-túrikmen qarym-qatynasyn­da­ǵy taǵy bir strategııalyq basym baǵyt – tranzıttik-kólik salasy. Eki eldiń ortaq shekarasy men geogra­fı­ıa­­lyq múmkindikteri bul salany Qazaqstan men Túrikmenstannyń múdde­sin­e jumys istetýge múmkindik beredi. Parsy shyǵanaǵy men Irandy Ortalyq Azııa elderimen baılanystyratyn 677 kılometrlik halyqaralyq dáliz Iran, Túrikmenstan jáne Qazaqstan arasyn­da­ǵy saýda-sattyqqa oń áser etip qana qoımaı, túrikmen jaǵynyń temir jol, kólik joldary qurylysy jobalaryna qatysýǵa jaǵdaı týǵyzady.

Sondaı-aq, Ashǵabad Kaspıı teńizi boı­ynsha biraz jobalardy qolǵa aldy. Qazir Túrikmenbashy qalasyndaǵy teńiz porty men saýda flotyn qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizilip jatyr. Aqtaý men Túrikmenbashy arasynda teńiz júkteri men jolaýshylar qatynasy jaǵynan da úlken perspektıvalar ashylǵaly otyr. Mundaı qatynastardyń ornatylýy elderimiz arasyndaǵy saýda- ekonomıkalyq baılanystardy tıimdi damytýǵa qyzmet eteri sózsiz.

Bizdiń týystas halyqtar arasyndaǵy yntymaqtastyqty yntalandyrý jáne tereńdetý maqsatynda Qazaqstan men Túrikmenstannyń shekaralyq aýmaq­ta­rynyń arasyndaǵy baılanystardy tereńdetý men jandandyrýdyń da pers­pek­tıvaly másele ekenin aıtyp ótk­e­nimiz jón. Mundaı qatynastar ornatý eki eldiń shekaralas aımaqtaryndaǵy ózara is-qımyldy odan ári jandandyra túsýge negiz qalaıtyn bolady.

– Eki el kásipkerleri arasynda sát­ti jumys istep jatqan birlesken joba­lar týraly qysqasha aıtyp ótseńiz.

– Túrikmen naryǵy – qazaq kásipkerleri úshin úlken múmkindik. Túrikmen nary­ǵyn­daǵy qazaq iskerleriniń úlesi 100-den astam taýar túri boıynsha 2 mlrd AQSh dollaryna jetip qaldy. Bul Qazaqstannyń uny, nan ónimderi, kondıterlik ónimder, joǵary klas­ty avtokólik, munaı-gaz sektory úshin tehnıkalyq qural-jabdyqtar, IT-tehnologııa, t.b. Qazaqstan – Túrik­menstan­nyń ejelden senimdi ekono­mı­kalyq seriktesi. Alaıda, ózara yqpal­das­tyq áleýeti áli tolyq ashylǵan joq. Elde­ri­mizdiń arasyndaǵy saýda-ekono­mı­kalyq qatynastarǵa jaqsylap taldaý júrgizý kerek dep esepteımin. Qazaqstan men Túrikmenstan taýar aınalymyn edáýir ulǵaıtýǵa, ózara jetkizilimderdi ártaraptandyrýǵa qabiletti.

– Eki eldiń aımaqaralyq baıla­nys­tarynyń múmkindikteri týraly ­oıy­ńyzdy bilgimiz keledi.

– Aımaqaralyq baılanystar ta­rap­tar­dyń paıdalanyp úlgermegen áleýeti. Men osy tusta Mańǵystaý oblysy men Túrikmenstannyń Balkan velaıaty ara­synda saýda jáne ınnovasııalyq bir­lesken jobalardy júzege asyrýǵa múm­kindik bar ekenin aıtqym keledi. Pre­zıdent Gýrbangýly Berdymuhamedov osy jyldyń naýryz aıyndaǵy jol­daý­ynda Túrikmenstanda erkin eko­n­o­-

­mıkalyq aımaq qurý máselesin kún tá­r­ti­-

bine qoıdy. Demek, bul da bizdiń ká­sipkerlerimiz úshin jańa múmkindik.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Gúlbarshyn SABAEVA, jýrnalıst 

ALMATY