Úsh qabatty, sáýletti saraıda búginde Batys Qazaqstan oblysyndaǵy 16 etnomádenı birlestik ornalasqan. Olardan basqa, Assambleıanyń jastar qanaty men oblystyq soǵys jáne eńbek ardagerleri keńesiniń kabıneti bar. Sonymen qatar, 150 oryndyq konsert zaly, 80 oryndyq májilis zaly bir jyl ishinde talaı-talaı izgi sharanyń ótýine kýá boldy. Jaqsy jabdyqtalǵan medıasııa kabıneti de kelýshilerge paıdaly qyzmet kórsetip keledi.
Bulardan basqa, eki daıyndyq kabıneti men horeografııa zaly, úsh tildi úıretý synyby bar. Kıim saqtaý, bet árleý jeke oryndary da jumys isteıdi. Atalǵan ǵımaratta múmkindigi shekteýli adamdarǵa da barlyq jaǵdaı jasalǵan. Pandýstar men jedelsaty ornatylǵan. Sońǵy úlgimen jabdyqtalǵan dybys jazý stýdııasy men dybys rejısseriniń oryndary jáne jaryq túsirý kabınetiniń qyzmeti de usynylǵan. Úlkendi-kishili 143 bólmeden turatyn «Dostyq úıin» atyna zaty saı yntymaqtyń uıasy deýge ábden bolady.
Statıstıkaǵa qarasaq, Batys Qazaqstan oblysynda 90 ult pen ulystyń ókili tatý-tátti turmys keship jatyr. О́ńirde barlyǵy 50-deı etnomádenı birlestik bolsa, sonyń 16-sy oblys orta-
lyǵynda shoǵyrlanǵan.
Áńgimeniń reti kelip turǵanda, dál osy 16-nyń atyn atap, túsin tústeı ketkendi jón kórip otyrmyz: baýyrlas ázerbaıjan halqynyń «Birlik» atty uıymy áý basta 1992 jyly qurylǵan eken. Batys Qazaqstan oblysynda 1504 ázerbaıjan turady, onyń 1109-y Oral qalasynda. Ázerbaıjandardyń jappaı qazaq jerine qonys aýdarýy 1930-jyldarǵy saıası qýǵyn-súrgin kezinde bolypty. Nadjaf Mamedov basqaratyn «Birlik» ortalyǵy búginde qonaqjaı qazaq jeriniń gúldenip damýy úshin úles qosýda.
Batys Qazaqstan oblystyq «Masıs» armıan etnomádenı qoǵamdyq birlestigi 1995 jyly dúnıege kelgen «Kovcheg-Tapan» qoǵamynan bastaý alady. Búginde «Aıdana» atty jol-qurylys kompanııasyn basqaryp otyrǵan belgili kásipker, Oral qalalyq máslıhatynyń depýtaty Avetık Amırhanıan óńirdegi 500-ge jýyq armıan ulty ókilderiniń basyn qosyp, «Qazaqstan» atty ortaq shańyraqtyń yrysy men yntymaǵyn jarastyryp keledi.
«Gramada» belarýs etnomádenı birlestigi 2007 jyly qurylǵan. О́z ultynyń uly dástúrlerin jańǵyrtyp, týǵan tilin úırený úshin bas qosqan belarýstar da «Dostyq úıiniń» teń dárejeli «turǵyndarynyń» biri. Bul ortalyqtyń jumysyna Darııan aýylynda qurylǵan «Sıabry» belarýs folklor ansambli erekshe atsalysady. Sóıtip, óńirde turyp jatqan 2 myńǵa jýyq belarýs ókilderiniń úni de Aqjaıyqtyń aspanynda qa-lyqtap tur deýge bolady.
«Respýblıkalyq dúngen mádenı ortalyǵy» Batys Qazaqstan oblysy boıynsha qoǵamdyq birlestiginiń fılıaly osydan on jyl buryn, 2007 jyldyń 22 tamyzynda tirkelgen eken. Sany az bolsa da uıymshyldyǵymen talaı taǵylymdy sharalarǵa uıytqy bolyp júrgen ujymnyń biri.
«Ádebıet salony», «Tarıh klýby», «Kitaphana» sekildi san túrli úıirmelerdi úzdiksiz júrgizip, aǵartýshylyq qyrymen tanymal bolǵan «Lamed» Batys Qazaqstan oblystyq evreı etnomádenı qoǵamdyq birlestigin Olga Dergacheva basqarady.
«Edil-Jaıyq qazaqtary qaýymdastyǵy» atty uıymnyń dúnıege kelgenine bıyl 20 jyldyń júzi bolypty. Táýelsizdiktiń tańsárisinde, 1990-jyldary qazaq jerin talan-tarajǵa salǵysy keletin separatıstik aǵymdarǵa qarsy qurylǵan patrıottyq top búginde baısaldy qalypqa túsip, el ıesi, jer ıesi retinde salıqaly sóz aıtatyn salmaqty uıymǵa aınalǵan.
Aqjaıyq óńirinde aty belgili qoǵamdyq qozǵalystardyń biri – Oral kazachestvosy. Batys Qazaqstan oblysy Assambleıasynda kazak uıymdarynyń atynan BQO «Oral-Iаık kazaktary» qoǵamdyq birlestigi, «Jaıyq Oral kazaktary odaǵy» qoǵamdyq birlestigi jáne BQO «IаIK» qoǵamdyq birlestiginiń folklorlyq-etnografııalyq kazak ortalyǵy mandat alǵan. Bulardan bólek, «Orys mádenıeti ortalyǵy» BQO qoǵamdyq birlestigi taǵy bar. Birneshe ǵasyrdan beri óńirdiń óz turǵynyna aınalǵan orystar eń kópsandy dıaspora sanalady. Oblys boıynsha orystardyń sany 129 982 bolsa, Oral qalasynda 88 940 eken.
Batys Qazaqstan oblysynda 928 koreı turady, onyń 674-i Oral qalasynda shoǵyrlanǵan. 1990 jyly Koreı mádenıet ortalyǵy retinde qurylǵan uıym –Assambleıanyń eń belsendi múshesi. Qazaq jerine koreılerdiń zorlyqpen kóshirilgenine 75 jyl tolǵan 2012 jyly oraldyq koreıler jınalyp, «Qazaq halqyna myń alǵys!» atty monýment turǵyzdy.
«Haımat» atty nemis mádenı-aǵartý qoǵamy Oral qalasynda 1991 jyly dúnıege kelgen eken. Soǵystyń qıyn jyldary úırenisken mekeninen deportasııaǵa ushyrap, qazaq dalasyna eriksiz kelgen nemister de BQO-daǵy eń kóp sandy ulttyń biri edi. Qazaq KSR-iniń ekonomıkasyn, aýyl sharýashylyǵyn kóterýge zor úles qosqan nemis aǵaıyn-
dardyń esimderi el esinde. Búginde deni atajurtyna qonys aýdarǵanymen, Aqjaıyq óńirinde álige deıin nemis ultynyń 1313 ókili turyp jatyr.
Qazaqstannyń batys óńirinde aty sırek estiletin uıǵyr halqynyń etnomádenı birlestigi Oral qalasynda 2005 jyly qurylǵan. Uıymnyń alǵashqy tóraǵasy Nurahmet Másimov óńirge tanymal bedeldi jan edi. Az sandy aǵaıyndaryn uıystyryp, uıymshyl ujym ete bildi. Búginde oblys ortalyǵyndaǵy saltanatty sharalarda qyzyl-jasyl kıinip, ásem áýen, ádemi bıimen kórermendi tánti etip júrgen uıǵyr etnomádenı birlestigi – Assambleıanyń teń terezeli múshesi.
Al ýkraındar Batys Qazaqstan oblysynyń baıyrǵy ókilderinen sanalady. Tarıhshylar ýkraındardyń qazaq topyraǵyna qonys aýdarýyn birneshe kezeńge bóledi. Búginde oblys aımaǵynda 10 081 ýkraın turady, onyń 3 654-i Oral qalasyn meken etken. Oraldaǵy ýkraın etnomádenı birlestigi 1994 jyly 24 naýryzda tirkelgen eken.
«Vaınah» cheshen-ıngýsh mádenı-aǵartý qoǵamy 1991 jyly qurylǵan. Bul uıymnyń qurylýyna cheshen ultynyń asyl azamaty Muhtar Boqaev aǵamyz uıytqy bolǵan eken. Qazaq tiline sýdaı, óte bilimdi, zııaly aǵamyz cheshen halqynyń ertegilerin qazaq tiline aýdaryp, kitap etip shyǵarǵanymen de kópshilik jadynda qaldy. Búginde oblys aýmaǵynda 600-ge jeter-jetpes cheshen ókili bolsa da, «Vaınah» kópultty keńistigimizdiń palıtrasyn tolyqtyryp turatyn irgeli ujymǵa aınalǵan.
Mine, júzi basqa – júregi bir, tili basqa – tilegi bir san túrli uıymnyń basyn qosyp otyrǵan, baq pen berekeniń besigi, yrys pen yntymaqtyń uıasy – «Dostyq úıiniń» «turǵyndary» osyndaı.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
ORAL