Birlik qýaty

Qazirgi kúrdeli zamanda dúnıeniń ár buryshynda jantúrshigerlik oqıǵa­lar beleń alyp, jalpyadamzattyq qun­dylyqtardyń qadiri qashyp, gýmanızm kómeskilengen kezeńde, azamat­tary­myzdyń sanasyn jahandanýdyń jaǵym­syz úrdisterinen saqtaý − mańyzdy mindet. Osyndaı syn saǵatta Elbasy jamandyq ataýlydan saqtandyratyn eldik jáne ulttyq negizderdi usynyp, kóptiń kókeıindegisin dóp basty. 

Syn-qaterler kezeńinde tyǵyryqtan shyǵar oı-paıymdy estigen jurtshylyq eńsesin tiktep, ataly sózge uıyp, osyǵan baılanysty kózqaras-pikirlerin buqara­lyq aqparat quraldary júzinde jáne áleýmettik jelilerde shynaıy bildirip jatyr.

Talaı qıyndyqty eńserip, táýelsiz­diktiń shırek ǵasyryn taban aqy, mańdaı termen júrip ótken elimizdiń sana­sy ósti, sapasy artty. Eshkimge esesin jibermeıtin orazdy memleketke aınal­dyq. «Esti kisige aqyl aıtpa, jónin aıt» danalyǵyn basshylyqqa alǵan Elbasy týǵan halqyna taǵy da jónin aıtty, óz jolymyzdy – rýhanı jańarýdaǵy Qazaqstan jolyn kórsetip berdi.

Tarıhtan sabaq almasa, ótkenge baǵa bere otyryp, ózgermese sana sapalanbaıdy. Elbasy áz-Táýelsizdikke qol jet­kizgen araıly kúnderden beri osyny aıtyp keledi. Sonyń ishinde «Daýyl­darmen alysyp, taǵdyrymen qarysyp, ósip-órkendep kele jatqan baıyrǵy halyq­pyz» degen bir ǵana tezısinen na­mys­­ty da, sherdi de, tolǵamdy da, toq­tam­dy da ań­ǵarýǵa bolady.

Rýhanı betburys jyldyń sáýirin táýir etken tujyrymdamaly eńbektegi Elbasynyń HH ǵasyrdaǵy tóńkeristerge toqtalyp, saldaryn jiliktep bergeni de ár azamatqa oı salǵany sózsiz. Máselen, qoǵamdyq formasııalardyń syrttan tańylýy, túrli úderisterdiń damýdy shiderleýi qoǵamnyń oı-órisin toqyratty, halyqtyń ósimin toqtatty, ulttyq kod – tilinen, dástúrinen, mádenıetinen aıy­ra jazdady. О́mir súrý daǵdysynan jańyl­dyrdy. Ekologııalyq qasiretterdiń tep­kinimen ǵasyrlar boıy mekendegen ata qonysynan bezdirildi. Osynyń bári ult sanasyna salmaq saldy.

Dúnıeni astan-kesten etip, bárin áp-sátte ózgerte salamyz deýshiler áli de bar. Prezıdent maqalasynda popýlızm­niń de túrlerin tarqatyp aıtyp berdi. Bóten pıǵyldyń salqynynan saq bolý úshin ultymyzdyń ustamdylyǵy men sabyrlylyǵyn eske saldy.

Estııar adam «ózgeni emes, ózińdi túze» degen sózdi áýeli ata-anasynan, óse kele ustazdarynan estigen bolar. Ony aıtýdyń da san túri bar. Aıalap, ish tarta, abaılap, eskertip nemese qorqytyp-úrki­tip, zekip, qorlap jetkizý degen sııaq­ty. Álemdik deńgeıdegi qalamger A.P.Chehovtyń jazýyna qaraǵanda, «ıá», ıakı «joq» degen sózdiń ózin elý túrli etip aıtýǵa bolady eken.

Qoǵamǵa oı salǵan maqalany oqyǵan árbir azamat «eldiń erteńi úshin ǵana emes, jeke basyń men urpaǵyń úshin ózińdi túze!» degen Elbasy danalyǵyn uǵady. Elbasymyz osy janashyr paıymyn halyqqa, árbir azamatqa zor senim artyp, jaýapkershilikpen jetkizip otyr.

Jalpy, Elbasy maqalasynda sanany ózgertý – saıası reforma men ekono­mıkalyq jańǵyrtýdan da aýqymdy, irgeli is ekendigi baıyptalǵan. Bul jerde dáıek te, derek te, dálel de jetkilik­ti. «Ýájge túıe de shógedi» demekshi, aı­tyl­ǵan oılardyń mańyzyna «qıt etse qısaıa ketetinderdiń» de, usaq-túıekke úıir­lerdiń de kózi jetkendeı.

Shyndyǵynda, sanany jańartý – ulttyń sapasyn kóterý degen sóz. Onyń negizgi qaǵıdaty – ózgeni emes, ózińdi túzeý. Ádepsizdikten, kózboıaýshylyqtan, quldyq psıhologııadan qutylý. Adamgershilik qasıetterdi, ımanı qundylyqtardy qasterleý, úlkendi syılaý, kishige izet kórsetý. Ultyna, dinine qaramaı, qaýym ishindegi otandastarymyzdyń mádenıetin, salt-dástúrin qurmetteý.

Boıǵa sińgen taptaýryn ádetten arylý jaıy. «Jaqsydan úıren, jaman­nan jıren» degen naqyldy bala kúnnen aıtýdaıyn aıtyp kelemiz, is júzine kelgende qandaımyz? «Ýaıymsyz salǵyrt­tyq degen nárse bar, ol Allanyń, halyq­tyń, dáýlettiń, ǵıbrattyń, aqyldyń, ardyń dushpany, biri bar jerde biri bolmaıdy», deıdi Abaı. Zamanynda bul sóz ata-babalarymyzdy serpiltý úshin aıtylǵany daýsyz.

Tarıhı tájirıbe men ulttyq dás­túr­ge atústi qaramaý týraly. «Ýyq­ty basqur ustaıdy, eldi dástúr ustaıdy» degen maqal beker aıtylmasa kerek. Qoǵamdaǵy keleńsizdikterge jalpyǵa birdeı zańnan ózge neni qarsy qoıýǵa bolar edi? Árıne, ǵasyrlar synynan ótken, ýaqyt tezinde suryptalǵan ádet-ǵuryp, dástúrlerdi saqtaı otyryp, kóp máseleni sheshýge bolatyny – atqan tańdaı aqıqat.

Tal besikten jer besikke deıin salt-dástúrin saqtap, osyny urpaǵyna júıeli amanattaǵan jurttyń adaspaıtyny anyq.

Búginde halqymyzǵa aýadaı qajet pragmatızmdi, ulttyq biregeılikti, báse­kege qabiletti bilimdi, sergek sanany, zerek zerdeni jańa zamannyń jasampaz dástúrine balar edik.

Máselen, maqalada sóz etilgen ekolo­gııalyq ómir saltyn alaıyq. «Jaı jatqan jer jaý shaqyrady» degen sóz bar. Jerdi utymdy paıdalaný degenimiz − ony jetimsiretip, qunaryn taýysý degen sóz emes, qaıta onyń tıimdiligin arttyryp, ońtaıly ıgerý. Qoldan kelgenshe sýlandyryp-nýlandyrý, kógertý, qurylys salǵanda árbir sharshy metrine únemmen, janashyrlyqpen qaraý, ǵylymı jetistikterdi qoldaný. Kútimmen qarap, qadirlegen adam ǵana Jer-Ananyń meıi­rimine bólenip, berekege keneledi.

Jerdiń qasıetin ketirý, taý-tasty qoparý, ózen-sýlardy lastaý, orta men aınalany qoqysqa toltyrý kóz úırengen, qalypty jaǵdaıǵa aınalǵandaı. Túptep kelgende, bul adamzatqa, ǵalamǵa or qazýmen bir esep emes pe?

Qorshaǵan orta tazalyǵyn saqtaýǵa kelgende, ata-babamyzdyń ónegesi taǵy­lymdy-aq. Shybyn-shirkeı iles­peýi úshin mingen atyn úı janyna baılamaıtyny, ottyń kúlin sońynan jerge kómip kete­tini, qora-qopsyny árqashan taza ustaı­tyny – salamattylyqtyń álippesi edi.

Dúnıede barlyq jan-janýardyń, mal-múkammaldyń ıesi de bar, kıesi de bar. «Sýdyń da suraýy bar». Endeshe, Jarat­qan úılesimindegi qubylys arqaýyn buzý men búldirý – aınalyp kelgende, eń birinshi, adam balasynyń ózine qaýipti. Ult dástúrinde bul jaǵy da shegelenip paryqtalǵan.

Elbasy kórsetken taǵy bir anyq – «bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qa­bi­letimen aıqyndalatyny» týraly.

«Qubylǵan álem jarysy –

Aqyldy jannyń tabysy», −

dep Shákárim aqyn jyrlaǵandaı, báseke – búgingi zamannyń ári tynysy, ári jumysy. Zamana kóshiniń aldyńǵy legindegi ozyq tehnologııany úırený, naryqtyń suranysyna saı bilim alý – jastardyń jasampazdyq múmkindigi.

Shyn ilim, naǵyz bilim adamdardy bıik iz­gilikke úıretedi. Izgilik – baqýatty ómir­diń bastaýy, ulttyq sananyń kemeldenýi.

Tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa, psıhologııa, t.b. pánder bo­ıynsha zamanaýı bilimge mol múmkindik týǵyzý maqsatynda joǵary oqý oryndaryna qajetti «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy qolǵa alynatyn boldy.

Elbasy munyń maqsatyn da taratyp aıtty: «Eń aldymen, júz myńdaǵan stýdentke jańa sapalyq deńgeıde bilim bere bastaımyz. Sodan soń, bul – bilim salasyndaǵy jahandyq básekege ne­ǵurlym beıimdelgen mamandardy daıarlaý degen sóz. Oǵan qosa, bular – ashyq-jarqyndyq, pragmatızm men básekege qabilettilik sııaqty sanany jańǵyrtýdyń negizgi qaǵıdattaryn qo­ǵam­da or­nyqtyratyn bas­ty kúshke aınalady».

Istiń kózin tabý – máseleni sheshýdiń alǵysharty. Ult danalyǵy «Kún ortaq, aı ortaq, jaqsy ortaq» deıdi. Eger ǵylym men bilim kilti – oqýlyq bolsa, nege álem moıyn­daǵan klassıkalyq oqýlyqtardy aýdarmasqa? Elbasy máselege osy turǵy­dan qarap, múmkindikterdi eseleı túsetin Ulttyq aýdarma bıýrosyn qurý jóninde tapsyrma berdi. Bul – oraıly bastama jáne qaıtarymy mol izashar is.

Osy oraıda shet elde «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyp kelgen mamandar men bilikti aýdarmashylar kúsh biriktirip jatsa, nur ústine nur.

Reti kelgende aıtaıyq, elimizde ǵyly­mı jáne praktıkalyq aýdarma isi sala­syna keshendi kózqaras qajet. Táýel­siz­dik jyldary joǵary oqý oryndaryn bitirgen aýdarmashy mamandar sapasy qandaı deńgeıde? Jalpy, bizde qansha kásibı aýdarmashy bar? Qazaq klassıkalyq dúnıelerin qansha eldiń tiline aýdara aldyq? Aýdarma qalamaqysy men yntalandyrýy syn kótere me? Bul suraqtarǵa jaýap izdeıtin mezgil áldeqashan jetti.

Memleket basshysy latyn álipbıine kezeń-kezeńmen kóshýdiń, ony júzege asyrýdyń algorıtmin naqty baıandaǵan. Bul basqa memleketter tájirıbesinen sabaq alýǵa múmkindik beredi. Shyntýaı­tynda, bul shara − elimizde 1929-1940 jyldary resmı qoldanysta bolǵan latyn álipbıine qaıta oralý.

Latyn álipbıi – qazirgi tehnologııanyń álipbıi. Dál búgingi kúnde ol qaripter osy zamannyń quraly – smartfondar men gadjetter arqyly úlkenge de, kishige de etene tanys.

Nursultan Ábishulynyń otanshyldyq baǵytta «Týǵan jer» baǵdarlamasyn usynýyn – «Máńgilik El» muratynyń quramdas bóligi dep qabyldaımyz. Bul baǵdarlama týǵan jerine qolushyn berýge beıil, jomart azamattardy yntalandyrýy tıis. Kezinde bilim izdep nemese basqa da sebeppen qalaǵa ketken nemese shet elge qonys aýdarǵan jerlesterin meıirimdi aýyl saǵyna kútedi. Týǵan jer árkimge de ystyq. Bul jerde másele tek materıaldyq ıgilikte desek, qatelesemiz. Ǵalym dárisi, maman keńesi, tájirıbe joly aýyl men qala arasyn jaqyndatyp, týǵan jerdiń qadirin arttyrady. Munyń da arǵy jaǵynda ulttyq kod – dástúr taǵylymy tur.

Aýyldy aıtqanda, etekti jasqa toltyrmaı, naqty ispen aınalysý, qarly­ǵash­tyń qanatymen sý sepkendeı kómek kórsetý – azamattyq borysh.

Qasıetti jerler men kıeli mekenderdi saqtaýǵa jáne týrızm ınfraqurylymyn damytýǵa múmkindik beretin «Qazaqstan­nyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasynyń bereri mol. Túptep kelgende, bul joba ulttyq tutastyqqa, el birligin arttyrýǵa qyzmet etedi.

Birinshiden, tarıhı, tanymdyq oryndarmen tanysý – Otan tanymaldyǵyn arttyrady. Bul rette zııarat etýshilerge qolaıly jaǵdaı týǵyzý, jol-kólik baǵyt­taryn jetildirý – naryq jaǵdaıynda qaıtarymy mol jumys.

Ekinshiden, osy oraıdaǵy sharalar kesheni elimiz ben eldigimizge jat ıdeo­logııa elementterin tyıady. Memleket basshysynyń sózimen aıtqanda, olar − «sımvoldyq qalqanymyz ári ulttyq maqtanyshymyzdyń qaınar bulaǵy».

Álem kartasynda eshkimge uqsamaıtyn derbes ulttyq bolmysymyzdy kórsetetin «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn iske asyrý mindeti qoıyldy. Bıyl qandaı jetistikterdi kórsetetinimiz aıqyndalatyn bolady.

Osy tizimge Elbasy negizin qalaǵan birlik pen tatýlyqtyń qazaqstandyq úlgisin aıshyqtaǵan óner týyndylary álemdik órkenıetke, úılesimge qosylǵan úles retinde enetinine senimdimiz.

Qazaqstan halqy Assambleıasy sol baǵyttaǵy týyndylardy irikteýge, avtorlaryn zamana maqtanyshy retinde nasıhattaýǵa atsalysady. Túptep kelgende, rýhanı jańǵyrýdy júzege asyratyn «Máńgilik El» ıdeıasy tóńiregine aırandaı uıyǵan san alýan etnos ókili ekeni sózsiz. «Qazaqstandaǵy 100 jańa esimdi» anyqtaý men ulyqtaý – barsha otandastarymyzdyń asyl boryshy.

Rýhanı jańǵyrý negizderin baıandaǵan baǵdarlamalyq maqalasynda Prezıdent – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Tóraǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev el aldyna, sondaı-aq, Assambleıa aldyna da, aýqymdy jáne ózekti mindetter qoıyp otyr.

Biz barsha azamattarymyzdy osyny jaýapkershilikpen iske asyrýǵa shaqyramyz. Birlik qýaty – eldik qýaty, eldiń qýaty. Elbasynyń «Údeýdiń syry – birlikte, júdeýdiń syry – alaýyzdyqta» dep táýelsizdiktiń eleń-alańynda aıtqan temirqazyq sózin umytpalyq.

Assambleıanyń myńdaǵan belsendi múshesi qoǵamda jasampazdyq rýhtyń ornyǵýyna aıanbaı úles qosyp keledi. Túrli deńgeıdegi assambleıalar­da, etno­mádenı birlestikterde, qoǵam­dyq kelisim keńesteri men analar keńesterinde, medıa­sııa ortalyqtary men QHA-men yqpaldas qurylymdarda jumys isteı­tin memleketshil, otanshyl azamattar «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» eń­be­gin tereń túsinistikpen, adamı qasıet­pen, kásibı baǵdarmen qabyldady dep sanaımyz.

Assambleıa jáne etnomádenı birles­tikter músheleri Memleket basshysy baǵdarlamalyq maqalasynyń túıinimen úılesetin halqymyzdyń «Birlik bar jerde tirilik bar» danalyǵyna ıek arta otyryp, búgingi kún mindetteri men jańa dáýir talaptaryn júzege asyrýǵa jumylary sózsiz.

Darhan MYŃBAI,

Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ákimshiligi QHA Hatshylyǵynyń meńgerýshisi