О́zgerý – ómir talaby

Shyn máninde, kóz ilespes shapshańdyq­pen damyp, jedel ózgerip otyrǵan myna dúbirli dúnıede, Elbasy aıtqandaı, sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa áb­den sińisti bolyp qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylyp, rýhanı jaǵynan serpilýimiz, jańǵyrýymyz qajet. Bul arada rýhanı jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodymyzdy saqtaý ekenin árdaıym este ustap, álemdik ózgeristerge saı jańasha oılaý júıesin qalyptastyrǵanymyz abzal. Al ulttyq kodty saqtaý degenimiz – ulttyq bolmysymyzdy nyǵaıtyp, ony urpaqtan-urpaqqa mura etý. Ulttyq bolmystyń ózi bizdiń ejelden kele jatqan qazaqı salt-dástúrlerimizden, mádenıetimizden, barlyq rýhanı qundylyqtarymyzdan bastaý alady desek, myna ózgermeli dúnıede sol qundylyqtarymyzdy zamanǵa saı odan ári baıytyp, damytyp, ony búgingi urpaqtyń sanasy men turmysyna sińirý arqyly jańa ǵasyrdyń jańa urpaǵyn qalyptastyrý degen sóz.

Elbasy rýhanı jańǵyrýymyzdyń basty qundylyǵy retinde básekege qabilet­ti­likti usynady. Búgingi tańda jeke adam ǵana emes, tutas halyqtyń ózi básekelestik qabiletin arttyrsa ǵana tabysqa jetýge múm­kindik alatynyna el Prezıdentiniń erek­she nazar aýdaryp otyrǵany beker emes. О́ıtkeni, álem­dik básekege qabilettilik ulty­myzdyń eko­nomıkada ǵana emes, rýhanı álemde de ozyq bolýyn qajet eteri sózsiz.

Rýhanı jańǵyrý ulttyq kodty saqtaý­men birge ulttyq biregeılikti saqtaýdy da talap etedi. Elbasy aıtqandaı, ulttyq salt-dástúrimiz, tilimiz ben mýzykamyz, áde­­bıetimiz, joralǵylarymyz, jalpy, ult­tyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýy tıis. Árı­ne, ulttyq qundylyqtardyń bári jas ur­paqqa otbasynan, bala baqshadan, mek­tep­­ten berileri anyq. Joǵary oqý orynda­rynda ol odan ári tereńdetilýi tıis. Son­dyqtan, ata-ana da, orta mektep pen joǵary oqý oryndarynyń ustazdary da ulttyq tárbıeni birinshi kezekke qoıǵany abzal. My­saly, bizdiń Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde 2009 jyldan beri «Ulttyq tárbıe», «Abaı­taný» pánderi oqytylyp kele jatqany osy ultjandy azamattardy qalyptastyrý maqsatynan týyndaǵany sózsiz.

Jalpy, ulttyq tárbıe týraly ıdeıa búgin­gi kún talaby men ómirlik qajettilik­ten týyndap otyr. Qazaq eliniń álemdik keńis­tikte óz jolyn tańdaýy árbir qazaq­tyń emin-erkin ómir súrýiniń kepili. Ol, sózsiz, urpaqtar qamy degen uǵymmen ún­desedi. El bolý, memleket qurý sonaý túrki zamanynan jelisi úzilmeı kele jatqan ulttyq arman-ańsar. El bolý – bolashaqqa ashyl­ǵan dańǵyl jol. Sol bolashaqqa ashyl­ǵan dańǵyl joldy ulttyq tárbıe ar­qy­ly úırensek, eshkimnen kem bol­maıtynymyz anyq. Budan shyǵatyn qory­tyndy, ulttyq tárbıe ıdeıasy ata-baba­lar aldyndaǵy qaryz ben ókshebasar ur­paqtyń aldyndaǵy paryz dep túsinýimiz kerek. Iаǵnı, paryz ben qaryzdyń túıiser tusy osy ulttyq tárbıe dep bilemiz. Son­dyqtan, munda aldymen memleket qu­rýǵa uıytqy bolyp otyrǵan etnos pen memlekettiń múddesi qatar turýǵa tıis. О́ıtkeni, biz budan bylaıǵy kezeńde búkil adamzat balasy jasaǵan órkenıettermen qa­tar damýǵa tıis mádenıettiń (qazaq máde­nıetiniń) múshesi bolyp sanalamyz. En­deshe, adamzat balasynyń osy ýaqytqa deıin jasaǵan ozyq tájirıbeleri men jetis­tikterin qoldan kelgenshe túgel ıge­rip, qajetimizge paıdalanýymyz kerek. Son-

d­aı-aq, aǵymdaǵy ýaqyttyń talaby men suranysyn qanaǵattandyryp otyrý da ulttyq tárbıedegi negizgi qaǵıdanyń birine aınalýǵa tıis. Bul úshin qazaq ultyn qaı turǵydan da jańa dárejege, jańa ıntel­lek­týaldy sapaǵa kóterip alý tıimdi.

Búgingi qazaq ulty – burynǵy kóshpendi turmysqa beıimdelgen dala halqy emes. Búgingi qazaq ulty – burynǵy «qyzyl ıdeolo­gııanyń» qyspaǵyndaǵy bodan ha­lyq ta emes; búgingi qazaq ulty – órke­nıet ortalyǵy sanalatyn qala hal­qyna aınalyp, sapalyq jaǵynan kóp ilge­ri­ledi, bútindeı agrarlyq jaǵdaıdan ın­dýs­trıa­lyq-ınnovasııalyq memleket qurýǵa kóship otyr. Sonymen birge, «Máńgi el» ulttyq ıdeıasymen qarýlanǵan táýelsiz halyq.

Bizdiń oıymyzsha, ulttyq tárbıe ózara tyǵyz baılanysty eki bastaýdan nár alýy tıis. Onyń birinshisi – qazaq halqynyń tarıhı taǵdyry qalyptastyrǵan meıirim, jarasym, tózim, shapaǵat, parasat, izet, ba­qyt týraly arman-ańsar. Taratyp aıtsaq, osyndaı arman-ańsardyń mádenıet pen ónerde, salt-dástúrde, til men dilde, dinı senim-nanymda túrlishe kórinisteri bolýy kerek. Ekinshisi – búgingi tarıhı kezeń aıasyndaǵy naqty bastan keshirip otyrǵan qoǵamdyq-psıhologııalyq ahýal. Birinshi jaǵdaıǵa qatysty oıymyzdy odan ári ór­biter bolsaq, halyqtyń mádenıeti men áde­bıeti, óneri men salt-dástúri, tili men dili, senim-nanymy men dini degende ta­rıhtyń súzgisinen saralanyp ótken rýhanı qundylyqtarǵa basymdyq sıpat berilýi kerek. Munyń ózi qoǵamnyń tarıhı, psıhologııalyq damý baǵytynda ekinshi máseleniń de oń sheshim tabatyn jolymen ilgeri basýyna kepil bola alar edi.

Árıne, búgingi qoǵamdyq-psı­ho­lo­gııa­lyq ahýal degende osy baǵyttaǵy álem­dik tájirıbelerdiń ozyq úlgileri men jetistikteri de nazardan tys qalmaýy tıis. Túsingen kisige qazirgi zaman kózimen qa­ra­saq, qoǵam túbegeıli óz­gergen. Jas­tardyń psı­hologııasy, ta­nym-túı­sigi múldem bas­qa­sha. Búgingi qo­ǵam­dyq qatynastar keıingi urpaqty báribir óz degenine kóndirýde. Tipti, ulttyq quramy da ala-qula. Ult (otbasy) ala-qula bolǵan soń, tili de bir­kelki emes. Osyǵan baılanysty búgingi qazaq otbasynyń ulttyq tárbıesi kúrdeli óz­geristerdi bastan keshirýde. Mundaı óz­geristerge biz árqashan daıyn bolýymyz ke­rek. Ol úshin bilim arqyly tárbıeleýdiń álem­dik ozyq úlgilerine arqa súıegennen utpasaq, utylmaıtynymyz anyq. Sonda ǵana biz básekelestikke qabiletti jas urpaq tárbıeleýge qol jetkize alamyz.

Halyqaralyq deńgeıdegi bilimniń bas­ty ereksheligi – kúshti naryqtyq básekege qajet kadr daıarlaý bolsa, onyń alǵy sharty bilim arqyly tárbıe berýdiń ishki mehanızmin qalyptastyratyn júıe qurý degen sóz. Sondyqtan, dúnıejúzilik tálim-tárbıe berýdiń ozyq tájirıbelerin ıgermeı ulttyq tárbıe ıdeıasyn tolyqqandy júzege asyra almaımyz. Búgingi tarıhı-psıhologııalyq ahýal bizden osyny talap etip otyr. Onsyz bilim de, tárbıe de óz deńgeıinde bolmaıdy. Shyn máninde, táý­elsizdik degenimizdiń ózi ulttyq má­denıettiń saqtalýy jáne halyqqa rýha­nı qyzmet etý áleýeti emes pe?! Ol-ol ma, ulttyq bostandyq uǵymynyń túp­ki mazmun-maǵynasy da osyǵan saıady. Jast­ardy oıdaǵydaı tárbıeleýge bizdiń múm­kin­digimiz bar. О́ıtkeni, ol úshin batys má­de­nıetimen, bilimimen básekege túse alatyndaı HHI ǵasyrda rýhy bıik mádenıetimiz ben bilimı áleýetimizdi qalyptastyrýdy qolǵa alý óte-móte mańyzdy. Rýhy men mádenıeti bıik, bilimi tereń deńgeıdegi ult jahandaný degen alyp muhıttyń ústinde óziniń kelbetin joǵaltpaıdy. Ondaı ulttyń da, memlekettiń de bolashaǵy jarqyn. Prezıdenttiń «Intellektýaldy ult-2020» ulttyq baǵdarlamasyndaǵy ıdeıamen qarýlanǵan Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń ujymy Ulttyq tárbıe tujyrymdamasyn jasady. Búginde biz ýnıversıtette tárbıe máselesin, onyń ishinde ulttyq tárbıe prob-

lemasyna birinshi kezekte den qoıyp otyrmyz. О́ıtkeni, ulttyq tárbıe bastaýlarynan nár alǵan mádenıetti, parasatty jastar oqý-bilimdi óziniń ómirlik muratyna aınaldyryp, jan-jaqty izdenetini, ǵylymmen shuǵyldanatyny sózsiz. Bilim men ǵylym, shyndyǵynda, asa zor óndirgish kúsh, zor baı­lyq. Sondyqtan, da álemdik jańa ıdeo­logııa bilim kúshine súıenedi. Sondaı-aq, qa­zirgi zamandaǵy bilim berý júıesiniń min­deti – qazirgi jastarymyzdyń bilim alyp qana qoımaı, tárbıeli, ádepti, ultjandy, zııatker bolýyn qamtamasyz etý.

Bizdiń ýnıversıtetimizdiń bilim men tárbıeniń ajyramas birligin qamtamasyz ete alatyn ejelden qalyptasqan klassıkalyq dástúrleri, ulttyq erekshelikteri bar. Son­daı-aq, ol keń óristi bazalyq jáne kásibı mádenıetke negizdelgen. Ýnıversıtettiń pedagogıkalyq áleýeti bolashaq maman­dardyń kásibı biliktiligin jetildirý isin­de ǵana emes, olardyń azamattyq jaýap­ker­shiligin, otanshyldyq rýhyn, eldik, mem­leketshildik sana men ulttyq ar-oj­dan sııaqty qasıetterin tárbıeleýde jı­naq­taǵan is-tájirıbeleri asa mol. Bizdiń ýnı­ver­sıtettiń elimizdiń basqa joǵary oqý oryn­darynan basty ereksheligi de osynda.

«Ulttyq tárbıe» baǵdarlamasyn júzege asyrýdaǵy eń basty qajettilik – jastardyń rýhanı tárbıesin jetildirý deıtin bolsaq, bul búgingi kúndegi eń ózekti máseleniń biri sanalady. Sondyqtan, oqý úderisine «Ulttyq tárbıe» sabaǵy engizilip, ol jeke pán retinde barlyq mamandyqtar boıynsha oqytylýda. Baǵdarlamanyń tıisti jumys isteýi úshin oǵan 4 kredıt bólinip, tıisinshe oqý jos-

paryna engizildi. Sonymen birge, arnaıy «Ulttyq tárbıe» kafedrasy ashylyp, oǵan óz isiniń bilgirleri sanalatyn bilikti de tájirıbeli mamandar tartylyp otyr. Osy baǵyt boıynsha memlekettik tilde oqýlyqtar men oqý quraldary daıyndaldy. Keleshekte «Ulttyq tárbıe» páni ulttyq rýhtyń, til men dildiń altyn qazyǵy sanalatyn balabaqshadan bastap, joǵary oqý ornyna deıingi barlyq deńgeıdegi oqý oryndarynda kásibı-bazalyq deńgeıde oqytylatynyna senimimiz kámil.

Qazir bizdiń bul bastamamyz elimizde keńinen qoldaý taýyp, joǵary oqý oryndarynda ulttyq tárbıeni oqytýǵa erekshe den qoıylýda. Uly Abaı muralary da ulttyq qundylyqtarǵa toly. Sondaı-aq, halyqtyń sheshen-bıleriniń, aqyndarynyń, kúı­shileriniń muralary da rýhanı baı­ly­ǵy­myzdyń qaınar kózi. Biz olardy mektepte de, joǵary oqý oryndarynda da myna ózgermeli zamanǵa laıyqtap oqytyp, urpaq ıgi­li­gine aınaldyrýymyz kerek. Al bilim be­rý salasy da únemi ulttyq sıpatpen baı­y­ty­lyp otyrsa nur ústine – nur.

Mine, bul da bolsa Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rý­hanı jańǵyrý» eńbeginen týyndaıtyn ult­tyq sanany qalyptastyrý týraly min­detti júzege asyrýǵa bastaıtyn sara jol­dardyń biri.

Elbasy usynyp otyrǵan ekinshi joba – «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy. Osy joba bo­ıynsha tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa, psıhologııa, mádenıettaný sııaqty gýmanıtarlyq baǵyttar boıynsha álemdegi jaqsy 100 oqýlyq ártúrli tilderden qazaq tiline aýdarylyp, jastarǵa dúnıe júzin­de­gi tańdaýly úlgilerdiń negizinde bilim alý­ǵa múmkindik jasalady. Tipti, 2018-2019 oqý jylynyń ózinde stýdentter osy oqý­lyqtarmen oqytyla bastaıtyny bizdi qýantýda.

«100 oqýlyq» baǵdarlamasy boıyn­sha júz myńdaǵan stýdentke jańa sa­pa­lyq deńgeıde bilim beretin bolsaq, munyń ózi bilim salasyndaǵy jahandyq báse­ke­ge neǵurlym beıimdelgen mamandar­dy daıarlaýǵa qol jetkiziledi. Jiktep aıtar bolsaq, álem elderiniń eń tańdaýly oqýlyǵyn oqytý arqyly stýdentterimizdiń dú­nıetanymy keńeıip, jahandyq ór­k­e­nıet­ten habary arta túsetini sózsiz.

Elbasy usynǵan úshinshi mindet: «Týǵan jer» baǵdarlamasyn júzege asyrý. Biz otbasynda, bala baqshada, mektep pen joǵa­ry oqý oryndarynda jastarymyzdyń boı­ynda týǵan jerge degen súıispenshilikti sińire otyryp tárbıelesek kúni erteń olar týǵan elin de, otanyn da qadirlep, qasterleıtin ja­nashyr urpaq bolyp qalyptasary sóz­siz. «Týǵan jer» baǵdarlamasy jas ur­paq­ty patrıotızmge tárbıeleýge ba­ǵyt­talǵan ómirsheń qujat bolyp tabylady. Son­dyqtan, mektep te, joǵary oqý oryndary da aldaǵy ýaqytta osy qujatty júzege asy­rýǵa jumylýy tıis.

Qysqasy, Elbasynyń usynystary men keńesteri Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy kezeńinde halqymyzdyń ulttyq sana-sezimin bıik deńgeıge kóterý arqyly Máńgilik Eldiń máńgilik urpaqtaryn tár­bıelep qalyptastyrý nıetinen týyndaǵan janashyrlyqtyń aıǵaǵy deýge bolady.

Búginde bizdiń ýnıversıtetimizde El­ba­synyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» taqyrybyndaǵy baǵdarlamalyq maqalasyn professor-oqytýshylar quramy men stýdentter arasynda talqylaý, túsin­di­rý jáne nasıhattaý baǵytynda aý­qymdy is-sharalar júrgizilýde. Alǵashqy kúnniń ózinde «Rýhanı jańǵyrý – Qazaqstan da­mýynyń negizi» taqyrybynda jalpy ýnı­ver­sıtettik dóńgelek ústel ótkizilip, belgili saıasattanýshy ǵalymdar óz oılaryn ortaǵa salsa, onan beri ýnıversıtet quramyndaǵy barlyq ınstıtýttar Elbasynyń bul eń­begi boıynsha ashyq dárister ótkizýde. Aı­talyq, «Fılologııa jáne kóptildi bilim berý» ınstıtýty ótkizgen «Rýhanı jańǵyrý: qoǵam, bilim jáne ǵylym» taqy­ry­byndaǵy sımpozıýmǵa óz elimizdiń bel­gili ǵalymdary men sheteldik ǵalymdar da bizdiń Elbasymyzdyń jańa eńbegin jan-jaqty talqylap, oǵan joǵary baǵa berdi. Mundaı ıgilikti is-sharalar únemi jalǵasyn tabatyn bolady.

Serik PIRÁLIEV,

Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, 

UǴA akademıgi, professor