Baǵdarlamalyq qujat deńgeıinde jaqynda jaryq kórgen «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda Memleket basshysy «jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý», degen salıqaly baılamyn bildiredi. Shyn máninde de, kez kelgen memlekettiń jarqyn keleshegi sol elmen óziniń ómiri men óskeleń urpaǵynyń erteńgi taǵdyryn baılanystyrǵan barsha qoǵamnyń tól tarıhyn, memlekettik tilin, dástúr-saltyn, máýeli mádenıetin boıyna sińirýi men sanasyna qalyptastyrý deńgeıimen ólshenetini aqıqat. Bul rýhanı faktorlar halyqtyń syrtqy ıdeologııaǵa, jat radıkaldy aǵymdarǵa qarsy tótep berýiniń ımmýnıtetin kúsheıtedi jáne jahandyq arenada básekege qabiletti qoǵamdy túpkilikti ornyqtyrady. Úndi halqynyń rýhanı kósemi Mahatma Gandıdiń: «Máńgilik aqıqattar, olardyń ataýy máńgi dep atalyp tursa da, ózderin udaıy eskerip turýǵa jáne sanaǵa sińirýge muqtaj» degen sózi bar. Ulttyń máńgilik rýhanı qundylyqtary da dál sol sııaqty, ol urpaq sanasynda udaıy jańǵyryp otyrmasa, zamana tabymen kómeski tartyp, ózine tán boıaýy qashyp, ózge órkenıetterdiń tolqynynda shaıylyp ketýi ábden yqtımal ekeni anyq. Bul taqyrypta basy ashyq aqıqattyń biri retinde Elbasynyń qoǵamdy rýhanı-mádenı jańǵyrtý máselesin udaıy nazarynda ustap, bul salada sabaqtastyqpen júrgizip kele jatqan saıasatynyń syndarlylyǵyn atap kórsetýimiz kerek.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Tarıh tolqynynda» atty kitabynda «eger biz memleket bolǵymyz kelse, ózimizdiń memlekettigimizdi uzaq ýaqytqa meńzep qurǵymyz kelse, onda halyq rýhanııatynyń bastaýlaryn túsingenimiz jón» degen parasatty paıymyn ortaǵa salady. Memleket basshysy «Qazaqstan-2050» strategııasynda mádenı kodty saqtaýdyń mańyzdylyǵyna erekshe toqtalsa, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıtynyn» basa aıtty.
Táýelsizdik jyldarynda Memleket basshysy osy mádenı kodty saqtaýdyń, qoǵamdy rýhanı jańǵyrtýdyń baǵyttaryn ret-retimen usynyp, nátıjeli joldaryn jalǵastyryp keledi. Jańa turpatty memleket qurýdyń shejireli jylnamasyn paraqtasaq, Prezıdent 1998 jyldy «Halyq birligi men ulttyq tarıh jyly» dep belgiledi. Tarıhı sanany silkintýge uıytqy bolǵan sol ataýly jyl qazaq halqynyń tarıhy men taǵdyryna qatysty «aqtańdaqtardy» ashýdyń alǵysharttyq kezeńine aınaldy. Keńestik solaqaı saıasattyń saldarynan zerttep, zerdeleýge tyıym salynyp, arhıvterde shań basyp jatqan qundy jádigerlerimiz jaryqqa shyqty. Sodan keıin Elbasy 2000 jyldy «Mádenıetti qoldaý jyly» retinde aıqyndap, eńsesi túsken el mádenıetin saqtap qalýǵa baǵyt siltedi. Qoldaý jyly ótpeli kezeń daýylynyń ótinde jabylyp qalǵan kitaphanalardyń jer-jerde qaıta jandanýyna, qıratylyp qalǵan mádenıet oshaqtarynyń qaıta boı kóterýine yqpal etti. 2003 jyly Prezıdent Qazaqstan halqyna Joldaýynda elimizdiń mádenı murasyn, gýmanıtarlyq bilim qoryn, tarıhı-mádenı jáne sáýlet eskertkishterin qalpyna keltirýdi, ulttyq ádebıet pen jazýdaǵy kópǵasyrlyq tájirıbeni biriktire zertteýdegi biryńǵaı júıe qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan baǵdarlama jasaýdy tapsyrdy. Rýhanı jańǵyrýlardyń bul kezeńi Memleket basshysynyń kópten kókeıinde júrgen «Mádenı mura» baǵdarlamasyn iske qosýdyń ádistemelik daıyndyǵy, aıtýly istiń baıypty kirispesi edi.
HH ǵasyrdyń basynda halqymyzdyń tarıhı tulǵalarynyń biri Mustafa Shoqaı aıtqan «ulttyq rýhsyz ult táýelsizdigi bolmaıdy» degen sózi jańa ǵasyrda óziniń ózektiligin san qyrynan tanytty. Elbasynyń tarıhı sheshimniń arqasynda ýaqyt kerýeni Uly Daladaǵy ulttyq órleýdiń, rýhanı jańǵyrýdyń jańa kezeńin bastady. Belesti kezeńde 136 tarıh jáne mádenıet eskertkishi qalpyna keltirildi, ǵylymdy jańa artefaktilermen baıytqan 26 ǵylymı-qoldanbaly, 40 arheologııalyq zertteý júrgizildi. Olardyń qatarynda Arystanbap, Esim han, Aısha Bıbi, Abat-Baıtaq, Qaraman Ata, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi bar. Tizimdi osylaı jalǵastyra berýge bolady. Bul az jumys emes edi.
Elbasy maqalada rýhanı jańǵyrýdyń baǵyttaryn belgilegende «HHI ǵasyrdyń jahandyq kartasynda eshkimge uqsamaıtyn, derbes orny bar ult bolamyz desek, «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn iske asyrýǵa tıispiz. Álem bizdi qara altynmen nemese syrtqy saıasattaǵy iri bastamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetistikterimizben de tanýy kerek», degen tujyrymymen bólisedi. Aqıqaty sol, ózge elder men halyqtar bizdi tek ekonomıkalyq, saıası tabystarymyzben ǵana emes, rýhanııattaǵy dáreje-deńgeıimizben de tanýǵa tıis. Kezeń-kezeńmen atqarylyp jatqan aýqymdy istiń nátıjesinde bizdiń ulttyq, kásibı, klassıkalyq ónerimizdi búginde álem tanı bastady. Biz bul turǵyda ulttyq portretimizdi qalyptastyrýdamyz. Qazaq mádenıetiniń qundylyqtaryn jalpyadamzattyq rýhanı jaýharlardyń qataryna qosýda «Naýryz», «Dombyramen dástúrli kúı tartý», «Aıtys», «Kıiz úı», «Saıat qustarmen ań aýlaý», «Juqa nandy daıyndaý dástúri», «Qazaq kúresi» IýNESKO-nyń adamzattyń materıaldyq emes mádenı murasynyń kórneki tizimine engizildi. Bıylǵy jyly «Asyq» oıynyn osy mártebeli tizimge qosý boıynsha da irgeli jumystar júrgizilýde. О́tken jyly uly Abaı Qunanbaıulynyń eskertkishi Mysyrda, jyr súleıi – Súıinbaı Aronulynyń tastuǵyry Túrkııada, dala daýylpazy Jambyl Jabaevtyń eskertkishi Serbııada boı kóterýi memleketti mádenı qazynalar arqyly tanytýdyń taǵylymdy sharalarynyń qataryna enedi. Taǵy bir aýqymdy halyqaralyq jobalardyń qataryna Túrkistan qalasynyń 2017 jyly túrki áleminiń mádenı astanasy bolyp belgilenýi der edik. Ádebı shyǵarmalarymyz óz shekaramyzda shektelip qalmaı, TMD elderi, kúlli álem moıyndaıtyn kezeńge qadam basýda.
HH ǵasyrdyń basynda qazaq dalasynda ulttyq án óneriniń baı qoryn tyńǵylyqty zerttep, notaǵa alǵash túsirgen polıak ǵalymy Aleksandr Zataevıchtiń «maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı kórinedi» degen sózi áli kúnge óziniń rýhanı máni men mazmunyn joıǵan joq. О́nerimiz, ásirese ulttyq ónerimiz qazaqty álemge tanytatyn brendke aınalyp, bolmys-bitimimizdi somdaýda. Bárin birdeı sanamalap jatpaı-aq, kúni keshe Qytaıdyń «Singer-2017» baıqaýynda júlde alyp, jahan jurtshylyǵyn moıyndatqan jas daryn Dımash Qudaıbergenniń jeńisi sózimizge dálel bolmaq.
Tarıhı maqalada Qazaqstan basshysynyń «jastarymyz basymdyq beretin mejelerdiń qatarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Keıingi jyldary «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda 165 stıpendıat mádenıet salasy boıynsha álemniń eń ozyq oqý ordalarynda bilim aldy. Mádenıet jáne óner salasy boıynsha jastar akterlik sheberlik, operalyq án salý, art-menedjment, balet, dırıjer, kınematograf, rejıssýra jáne basqa da ýaqyt suranysyndaǵy mamandyqtary boıynsha dúnıejúziniń jetekshi ýnıversıtetterin támamdady. Bul salada aldaǵy kúnder tabysy budan da zor bolatyndyǵyna kúmán joq.
Elbasy rýhanı jańǵyrýlar týraly jazbasynda «Qazaqstanyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» jobasyn ázirleýdi usynyp, ıdeıanyń túpki tórkini Ulytaý tórindegi jádigerler keshenin, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin, Tarazdyń ejelgi eskertkishterin, Beket ata kesenesin, Altaıdaǵy kóne qorymdar men Jetisýdyń kıeli mekenderin jáne basqa da jerlerdi ózara sabaqtastyra otyryp, ult jadynda birtutas keshen retinde ornyqtyrýdy mindetteıdi. Munyń bári tutasa kelgende halqymyzdyń ulttyq biregeıliginiń myzǵymas negizin quraıtynyn alǵa tartady. Bul oraıda, búgingi tańda Ult josparyn iske asyrý aıasynda Týrıstik salany damytýdyń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasy ázirlenip jatqanyn aıta ketýimiz kerek. Tujyrymdama boıynsha elimizdiń tarıhı-mádenı muralaryn, biregeı tabıǵı aımaqtaryn álem jurtshylyǵynyń nazaryna usyný úshin týrıstik marshrýttardyń syzbalary bekitilmek. Osy jumystyń barysynda Túrkistan, Taraz qalalaryndaǵy tarıhı jádigerler, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵyndaǵy «Berel» qoryǵy, Almaty oblysyndaǵy «Esik» tarıhı-mádenı mýzeı qoryǵynyń sheńberinde Talǵar qalasy jáne ózge de mańyzdy tarıhı nysandar marshrýtqa engizilýde.
«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyn tushyna oqı otyryp, «ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis, Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy ǵana», degen Prezıdent pikiriniń shynaıylyǵy men tereńdigin uǵynasyń. Búgingi jahandaný dáýirinde ulttyq rýhanı qundylyqtardy saqtaýda kitaphana qoryn elektrondyq formatqa kóshirýdiń mańyzy asa zor. Qazirgi ýaqytta Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphananyń aıasynda qurylǵan qazaqstandyq elektrondyq kitaphana qorynda rýhanı dúnıelerdiń 30 myńnan astam elektrondyq kóshirmeleri qalyptasqany kóńilge demeý bolady.
Túptep kelgende, bul baǵdarlamalyq qujat HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan azamatynyń syrtqy ıdeıalarǵa moıynsunbaıtyn, ulttyq oı-sana qaınarymen sýarylǵan, derbes rýhanı kelbetin qalyptastyryp qana qoımaı, halqymyzdyń rýhanı keńistigin, ulttyq biregeıligi men tarıhı sanasyn, zamanaýı pragmatızmin tutastaı qamtyp, rýhanı órleýdiń jańa dáýirine dańǵyl jol salady.
Qýat BORASh,
jýrnalıst-pýblısıst