Ońtústik qaqpa elimiz týraly oń pikir qalyptastyra ala ma?

Bul oraıda, Elbasy N.Nazarbaevtyń: «Qazaqstannyń 14 myń shaqyrym shekarasyn shegendeý úshin men 8 jyl ár jerde, ár adamdarmen, ár basshylarmen kelissózder júrgizdim, qıyn-qıyn jerlerden óttik. Kelistik. Tuńǵysh ret Qazaqstannyń óz terrıtorııasy bar. Shekarany shegendedik. Ne úshin? Jerdiń tutastyǵy úshin jasap otyrmyz ony», degen sózderi eske túsedi.

О́lsheýsiz eńbek jumsalǵan sol 14 myń shaqyrym shekaranyń 206,7 sha­qy­rymy Saryaǵash aýdanynyń boıynda. Iаǵnı, Saryaǵash aýdany О́zbekstan Res­pýb­lı­ka­synyń Qybyraı, Tashkent, Zangı-ata, Ja­ńa jol jáne Shynaz sekildi 5 aýdanymen shekaralas.

Shekara boıyndaǵy aýmaqta aýdan halqynyń 80 paıyzy shoǵyrlanǵan. Eki el arasynda jumys istep jatqan 4 keden beketiniń ekeýi táýlik boıy qyzmet kór­setedi. Jalpy aýdan boıynsha tórt ke­den beketinen kúnine 36500 adam jáne 350-ge jýyq kólik ótedi eken. Beket­terdi ja­ńartý, jańǵyrtý, eldi mekenderdi abattan­dyrý, kór­keıtý baǵytynda atqarylǵan ju­mystar az emes. Degenmen, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Janseıit Túımebaev ótken jyldyń sońynda Saryaǵash aýda-

nynda bolǵan kezinde bir­qatar syn aıtqan edi. «Eń uıat nárse, she­ka­ranyń arǵy jaǵy tap-tuınaqtaı da, be­rgi jaǵy las. Sharbaqtar qırap qalǵan. О́z­derińiz turatyn jerge qurmetpen qa­ra­maısyzdar ma? Bizge sheteldikter kóp keledi. Eki el arasyndaǵy tazalyq, kó­gal­dandyrý jumystaryn kórip olar «nege bulaı?» dep suraıdy...», degen bola­tyn ákim turǵyndarmen kezdesýinde. Syn­nan qandaı qorytyndy shyǵaryldy? Jal­py elimiz týraly alǵashqy pikirdi qa­lyptastyratyn shekara boıyndaǵy eldi meken tur­ǵyndarynyń áleýmettik máseleleri tolyq sheshimin tapty ma? Jaýap izdep kórelik.

Shekara boıyndaǵy aýyldardyń ahýaly neshik?

Táýlik boıy jumys isteıtin «Jibek joly» keden beketiniń búgingi kelbetinde oń ózgeris kóp. «Buryndary osy bekettiń kórshi el jaǵy jarqyrap tursa, bergi jaqta qyzyl syzyqqa shyǵyp ketken dúńgirshekter, valıýta aıyrbastaý pýnkt­teri, avtoturaqtar beket kelbetine nuq­san keltirýshi edi. О́tken jyly kúz­den bastap abattandyrý, talapqa saı tár­tip­ke keltirý jumystary qolǵa alyndy. Osy oraıda 6 jer telimi memleket men­shigine qaıtaryldy. Qazirgi tańda kóshe keńeıtilip, arnaıy avtoturaqtar salyndy. Kireberiste bekettiń mán-mańyzyn aıshyqtaı túsetin kerýen músinderi men Uly Jibek jolynyń kar­tasy beınelengen qabyrǵa ornatyldy. Oń ózgeristerden keıin beket arǵy bet­tegi kórshilermen salystyrǵanda jaq­sara tústi», deıdi Saryaǵash aýda­ny­nyń ákimi Qaırat Abdýalıev. Sondaı-aq, «Qablanbek», «Qonysbaev» keden be­ket­terinde kógaldandyrý jumystary aıaq­tal­ǵan, kóshelerdi keńeıtý maqsatynda 6 jer telimi memleket muqtajyna sa­typ alynbaq. Al jumys istemeı tur­ǵan «Darhan», «Navoı», «Sanatorııa», «Bes­qor­ǵan», «Yntymaq» keden beketterin qaı­ta qalpyna keltirý, jerdi memleket­ke qaıtaryp alý, abattandyrý, jol jón­deýge jobalyq-smetalyq qujatyn ázir­leý jáne qurylystaryn júrgizý úshin 2 260 mln teńge qajet. Dál osy qarjy máselesine kelgende qolbaılaý bo­larlyq máseleler de joq emes. Aýdan ákiminiń málimdeýinshe, qarjynyń bar­lyǵy derlik shekara boıyndaǵy eldi mekenderdiń ınfraqurylymdyq, áleý­met­tik máselelerin sheshýge baǵyt­ta­la­dy da basqa aýyldar keıingi kezekke qal­dy­rylady. Mysaly, eki bekettiń ózine aý­dan bıýdjetinen 170 mln teńgeden as­tam qarjy jumsalǵan. Jer telimin qaı­tarýǵa taǵy 80 mln teńge qajet. «Biz eldi mekenderdi bóle jarmaımyz, de­gen­men jasyratyny joq, shekaralyq aýyl­dardyń máselesi birinshi kezekte sheshiledi. О́ıtkeni, ol elimizdiń bet­per­desi, alys-jaqyn shet elderden ke­lip-ketetin týrısterdiń, tranzıttik jo­laýshylardyń kózi túsetin, pikiri qa­lyp­tasatyn aýyldar. Ol aýyldardyń kó­sheleri keńdeý, jaryqtary bıikteý, jalpy kelbeti kóz súısinerlikteı bolýy tıis. Iаǵnı, «Segiz ulym bir tóbe, Er­tós­tigim bir tóbe» demekshi, basqa aýyldar­dan erekshe kózqarasqa ıe. Osy oraıda, usynysymyzdy da aıtyp kelemiz. My­saly, shekaraly aımaqqa arnaıy shtat ashyp, memlekettik-kommýnaldyq ká­sip­o­ryn qurylsa. Tártipti qadaǵalaý, ja­sal­ǵan jumystardy qorǵaý úshin polısııa qyz­metkerleriniń sany da kóbeıtilse du­rys bolar edi. Qarjy oblystan, respýb­lı­ka­dan bolsyn shekaraǵa tikeleı kelse, aý­dan ákimdiginen arnaıy bólim ashylsa de­gen sekildi birqatar usynystarymyzdy ber­dik. Atqarylǵan jumysty kútimde durys us­tap turýdyń ózi de bizge úlken jumys. Usy­nystarymyzdy oblys ákimdigi qoldap otyr. Jan-jaqty qaralyp, oń sheshimin ta­bady degen úmittemiz»,  deıdi aýdan ákimi.

Shekara boıyndaǵy 20 shaqty eldi meken ilgeride jaryqty, «kógildir otyn» men aǵyn sýdy kórshi elden alyp kelgen bolatyn. Shekara aıqyndalǵannan keıin barlyq ınfraqurylymdardy retteý­ge, qaıta ornatýǵa týra keldi. Qo­sym­sha jobalar jasalyp, aýyldarǵa gaz, elektr qýaty tartylǵan. Keıbiri ýaqyt­sha jasalynǵan. Aýdan ákiminiń aı­tý­yn­­­sha, ınfraqurylymdyq júıeniń 60 paı­yzy jańartýdy talap etedi. Halyq kóp shoǵyrlanǵan shekaralyq aımaqtyń áleý­mettik máselelerine oblystan, res­pýb­lıkadan kómek kórsetilýde, alaıda kóp jumystardy oryndaý úshin qar­jy kólemi kóbeıtilýi tıis. Sondaı-aq, aǵyn sý máselesi de sheshimin tappaı keledi. Shekara boıyndaǵy aýdan halqy aǵyn sýdyń 70-80 paıyzyn О́zbekstan­nan alady eken. Sýdyń basynda otyr­ǵan kórshilerimiz kanaldaryna kútim ja­sa­maǵan soń, aýdan qarjy jumsap, ruq­sat alyp, dıqandar tazalaýǵa májbúr. «О́zbekstan jaǵynan josparlanǵan lımıt sheginde bizdiń jaqqa jylyna 574 mln tekshe metr kóleminde aǵyn sý qajet bolsa, vegetasııa kezinde 40 paıyzǵa kem bo­satylady. Erte egiletin kókónisterge aǵyn sý 1 aı kesh jiberiledi jáne shilde-tamyz aılarynda sý mólsheri eskertýsiz azaı­tylady. Bul qıyndyqtardan shyǵý jol­daryn qarastyrýdamyz. Qazir О́gem ózeni aımaǵyndaǵy 27 aýyldy aǵyn sýmen qamtamasyz etý maqsatynda, onyń ishinde Qazyǵurt aýdanynyń 13 eldi mekeni bar, joba jasalýda. Jekeshelendirilgen 5 kanaldy qaıtarý úshin sotqa júginýdemiz»,  deıdi Q.Abdýalıev.

De fakto – qazaqstandyq, de ıýre – eshkim emes…

Búgingi tańda shekaralyq aýdandaǵy Baǵys, Hıeban, Dostyq eldi mekenderinde eń ózekti de, jyldar boıy sheshimin tappaı kele jatqan másele bar. Sonyń biri – Baǵystaǵy jaǵdaı búkil elge jaqsy má­lim. 1285 turǵyny, 210 otbasy bar Ba­ǵys eldi mekenindegi jer máselesi 2001 jyl­ǵy 16 qarashada jasalǵan Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy memlekettik shekara týraly shart kúshine enbeýine baılanysty sheshimin tappaı otyr. Sondyqtan, О́zbekstannan ótken jerlerge kadastrlyq nómir berilmeýde. Qazaq aýyly áli kúnge Qazaqstan kartasyna enbegen. Saldarynan shekaraly aýmaqtaǵy turǵyn úılerge berilgen memlekettik aktiler zańsyz dep ta­ny­lyp, jergilikti jurt áleýmettik qujattardy da ala almaı qalǵan. Eldi me­­kendegi 210 úı­diń 17-si ǵana Qazyǵurt aý­danyna tir­kelgen. Osy sekildi jaǵdaı Qur­ke­les aýyldyq okrýginiń Hıeban eldi meke­nin­de de oryn alyp otyr. Ondaǵy 18 úı­diń 116 turǵyny «aýada ilinip» tur. Iаǵ­nı, qoldarynda Qazaqstannyń jeke kýá­li­gi bar bolǵanymen, meken-jaıy joq. Saryaǵash aýdanynda bolǵanymyzda Hıebanǵa baryp, osy másele boıynsha turǵyndardyń pikirin tyńdadyq. «Qujat, jeńildikter qajet bolǵanda «moı adres ne ýlısa, ne dom...» degen óleńdi eske alamyz. Túsinistikpen qaraıtyn ákimderdiń, aýyldastardyń baryna shúkir», deıdi turǵyndar. «Men 1999-2004 jyldary delımıtasııalaý jáne demarkasııalaý jó­nindegi úkimettik komıssııanyń jumys to­byna múshe bolǵanmyn. Ol kezde aýdan ákimi­niń birinshi orynbasary edim. Mynaý tur­ǵan shekara, kók baǵana ortada tur, – dedi búginde zeınetker Isaq Ospanov shekaralyq beldeýdi nusqap. – Sodan beri qaraı 30 metr shekara qorshalǵan. Búkil shekara boıyndaǵy 30 metr qashyqtyqqa 2007 jyly memlekettik akti berilgen. Shekaradan beri 32 gektar sýarmaly jer bar. Qazaqstan jaǵynda. Sol 32 gektardan berirekte 18 úı ornalasqan, úıirgelik jerlerimen. 2008 jyldan bastap myna 32 gektar jerdiń barlyǵyna azamattarǵa  memlekettik akti berildi. Alaıda 18 úı ony ala almaıdy. Qazir qoldarynda Qazaqstan Res­pýblıkasynyń jeke kýáligi bar. Bas­­qa eshqandaı qujaty joq. Tipti, mekenjaı anyqtamasyn ala almaıdy. Mysaly, úıinde bes balasy bolsa, bes jerden anyqtama alyp kelgen. Buryn. 2007 jyly men qala ákimi boldym. Sol kezde kelgenderine qalanyń esebinen anyqtama bergenmin. Buryn keńes kezinde bul úıler ornalasqan jerdi Ahmetov kóshesiniń ketigi deıtin. Sonda osy 17-18 úı Ahmetov kóshesi delinetin. Shekara anyqtalǵan kezde myna jer alǵashynda О́zbekstannyń jeri bolyp shyqty. Keıin kelisimder nátıjesinde qaıtyp alyndy ǵoı О́zbekstannan. Qazir turǵyndar anyqtama ala almaıdy. Al mekenjaı týraly anyqtama baqshaǵa da, mektepke de kerek. Odan basqa jerine, úıine memlekettik aktisi bolmaǵan soń, sýbsı­dııa nemese járdemaqy ala almaıdy. О́zi­niń turǵan úıine memlekettik akti ala almaı otyr. Eshqandaı jeńildik joq. «Kósheniń arǵy betindegi abysynym 4 balasyna járd­em­aqy alady. Al 8 bala týǵan men kók tı­yn almaımyn. Kóshege shyǵamyz ba, ál­de narazylyq bildirip temir jolǵa baryp otyryp alamyn ba, qaıtemin», degen áıel­derdi sabyrǵa shaqyrdyq. 2009 jyly ha­lyq sanaǵynan tys qaldy. Bul másele barlyq tıisti mekemelerge aıtylǵan. Bári biledi. Sheshýdiń qandaı joly bar deısiz, aıtaıyn. Aýdan máslıhatynyń ákimdikpen birlese jasaǵan 2009 jy­ly shyqqan qaýlysy bar. Ol kúshin joı­ǵan joq. Sony oblystyq máslıhat bekit­peı otyr. Oblystyq máslıhat be­kitip, qaýly shyǵaryp berse boldy, bar má­sele sheshimin tabady». Al aýyl ákimi Ábdijappar Rahymberdıevtiń aıtýynsha, turǵyndardyń barlyq áleýmettik máseleleri sheshilgen. «Bári óz elimizdiń azamattary, osynda qyzmet istegen. Tek adresi joq. Bizde tirkeýde joq, tipti aýrýhanaǵa emdelýge jatý úshin portalǵa tura almaıdy. Eki jaqta da esepke kir­meıdi», deıdi aýyl ákimi. Baǵys pen Hıebandaǵy jaǵdaı uqsas. Al Dostyq eldi mekenindegi 13 turǵyn úı men 1 kommersııalyq nysan memlekettik shekara beldeýinde qalyp otyr. Úkimettiń 2014 jylǵy №356 qaýlysyna sáıkes memlekettik shekara beldeýi 100 metr qashyqtyq dep belgilenýine baılanysty.

Joǵaryda aıtylǵan ózekti másele­ler­ge baılanysty atalmysh eldi meken­der­de­gi halyqtyń áleýmettik máselelerin toly­ǵymen sheshý, aýyldy damytý da keshe­ýildeýde. Turǵyndar taıaýda ǵana senator, Halyqaralyq qatynastar, qor­ǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tór­aǵasy Darıǵa Nazarbaeva bastaǵan komıtet músheleriniń aýdandaǵy keden beketterinde bolǵanyn jaqsylyqqa joryp otyr. О́zekti máselelerdi sheshý máselesinde seń qozǵalatynynan úmit­ti. Sondaı-aq, shekara aýmaǵyndaǵy máse­le­ler eki el qarym-qatynasyndaǵy sońǵy óz­ge­ris­terge baılanysty jýyq arada she­shi­min tabady degen senimde. Elbasy N. Nazarbaev pen О́zbekstan prezıdenti Sh. Mır­zıeevtiń eldiń yntymaǵyn, birligin dáripteıtin dál Ulystyń uly kúni – Naýryz merekesin bıyl birge qarsy alyp, ekijaqty birqatar mańyzdy qujattarǵa qol qoıylýy osynyń aıǵaǵy.

Ǵalymjan ELShIBAI,

«Egemen Qazaqstan»