«Novator»

Ǵalymnyń osy eńbekteriniń arqasynda HH ǵa­syrdyń ortasynan bastap or­kestrler men folklorlyq an­sam­­blderiniń únderi túbegeıli qa­zaqtyń ózine tán qońyr únge óz­gerdi. B.Sarybaev ashqan jańalyq mýzyka mádenıetiniń qubylysyna aınaldy.

Jalpy, qaı ǵalymnyń bolsyn at­qarǵan eńbekteri eki turǵydan kórineri haq. Máselen, bir ǵalym zer­tteý nysanasyn teorııalyq tur­ǵyda ǵana zerttep, dáleldeıdi. Dá­leldegenderi qaǵaz betine jazy­lyp, elge taraıdy. Ekinshi bir ǵalym teorııa túrinde dáleldep qa­na qoımaı, ony tájirıbe júzinde is­ke asyryp, halqynyń kóz aldyn­da jarqyratyp kórsete alady. Qa­zaqtyń kóne mýzykalyq as­pap­tar­yn zertteý ǵylymynyń ata­sy – Bolat Shamǵalıuly osy ekin­shi ba­ǵytta tanylǵan adam edi. Ba­syn­da atap ótkenimizdeı, ol el ja­­dynan umyt qalǵan qazaqtyń mý­zykalyq aspaptary bolǵanyn ǵylymı-teorııalyq turǵydan dá­lel­dedi. Dáleldep qana qoımaı, jań­ǵyrta otyryp, sol aspaptardy sahnaǵa shyǵaryp, konsertter qoı­yp, halqyn súısintti.

B.Sarybaev eńbeginiń negizgi tu­ǵyry qazaqtyń mýzykalyq as­pap­­taryn jikteý kestesi edi.

HH ǵasyrdyń 60-jyldarynyń or­ta tusynan bastap respýblıkalyq ga­zet-jýrnal betterinde professor B.Sarybaev taýyp, ǵylymı dá­leldegen qazaqtyń mýzykalyq as­pap­tarynyń ataýlary atalyp, tú­ri men túsi kórsetilgen sý­ret­te­ri jarııalana bastady. Bul – eli­mizdi eleń etkizgen tosyn ári tań­danarlyq jańalyqtar edi. Ne­ge deseńiz, ol kezderi qazaqta dom­byra, qobyz, sybyzǵy jáne dabyl mýzykalyq aspaptarynan basqa aspaptar bolmaıtyn. Ju­rt­shylyqtyń qolynda osy atal­ǵan mýzykalyq aspaptar ǵana bol­dy. Sondaǵy B.Sarybaev ataý­laryn ataǵan kóne mýzykalyq as­paptar túgelimen qazaqtyń kó­ne mýzykalyq aspaptary bolyp shy­qty. Aspaptaryn oryndalý ere­k­she­likterine baılanysty bir­n­e­she top­qa bólip, kestelep, jiktedi. Olar: jetigen, sherter, asataıaq, dý­dyǵa, qońyraý, úskirik, sazsyrnaı, qos syrnaı, tastaýyq, qýraı-ys­qyrǵysh, úshpildek, ysqyraýyq, qaý­yrsyn syrnaı, múıiz syrnaı, uran, buǵyshaq, kerneı, dań­ǵyra, syl­dyrmaqty qamshy, qo­ńyraý tárizdi ti­zile beredi. Bul sózimiz dá­­leldi bolýy úshin sol jylda­ry jaryqqa shyq­qan «So­sıa­lıs­­­tik Qa­zaqstan» gazetiniń 1976 jyl­dyń 18 jeltoqsan kúngi sa­nyn­­da jarııalanǵan S. Ar­ma­nov­tyń ma­qalasynan úzindi keltire ke­teıik. On­da: «Osy salada kóp jyl­dan be­ri zertteý, izdestirý ju­mys­ta­ryn jemisti júrgizip kele ja­t­qan et­nograf-ǵalym Bolat Sary­baev qaz­aq dalasynda 24 túr­li aspaptyń qol­danylǵandyǵyn to­lyq dáleldep, olardyń barlyǵyn da ómirge qaıta oraltyp otyr» dep, B.Sa­rybaev zerttegen aspaptardy shy­naıy túrde atap ótti.

Sonymen HH ǵasyrdyń orta tusynda qazaq mýzyka mádenı­etin­de B.Sarybaev eki ǵylymı ja­­ń­a­lyq ashty. Birinshisi: Qazaq ha­l­­­­qy men túrki halyqtary mý­zy­ka­lyq aspaptarynyń sanyn já­ne bitimin tanytatyn, oryndalý e­rek­­­­­shelikterin aıqyndaıtyn jik­teý (klassıfıkasııalyq tablısa) – «Bo­lat Sarybaev kestesi» eń­be­gin jaryqqa shyǵardy. Ekinshisi: B.Sa­rybaev kóne mýzykalyq as­pap­­­tar tabylǵan óńirdiń kartasyn ja­sady. Ǵalymnyń ǵylymı jo­basyna negizdelgen ol eńbegi, qa­jy­maı-talmaı saparlap júrip, zert­­tegendegi kóne aspaptar saq­­tal­­ǵan aımaq kórsetilgen – «Bolat Sa­rybaevtyń mýzykalyq as­paptar kar­tasy» dep ataldy. Ǵalym ash­qan osy eki jańalyq qazaq mýzykalyq as­pap­taný ǵy­ly­­mynyń baǵdarshamy bo­lyp qa­lyptasty.

Birinshiden, endigi jerde qandaı da bir kóne mýzykalyq aspap tabylyp, jańadan jańǵyryp jatsa, «Bo­lat Sarybaev kestesine» tir­ke­letin boldy.

Ekinshiden, endigi jerde mý­zy­ka­lyq aspaptardyń ta­byl­ǵa­ny jaı­ly anyqtama «Sa­ry­baev­tyń mý­zykalyq aspaptar kartasynda» belgilenetin boldy.

B.Sarybaevtyń qazaqtyń kó­ne mýzykalyq aspaptary únde­rin ja­ńǵyrtyp jetkizýdegi jańa­lyq­ta­ryn Álkeı Marǵulan, Ilııas Omarov, Rahmanqul Berdibaev, Er­keǵalı Rahmadıev, Nurǵısa Tilen­dı­ev, О́zbekáli Jánibekov tárizdi sol kezdegi el qaıratkerleri «nova­tor» ǵalym retinde asa joǵary ba­ǵa­lady.

Tap sol kezde óneri órge doma­lap, halqymyzǵa aty tanylǵan B.Sa­rybaevtyń basynan nebir qı­yn­­shylyqtar da ótpeı qalǵan joq. Bú­gingi oqyrmandarymyzdyń biri bil­se, biri bilmes degen maqsatpen, osy jaıynda da aıta ketýdi oryndy sanaımyn.

Aýyzeki áńgimelerde «ǵalymnyń keıbir tujyrymdary qoǵam múd­desine saı kelmeıdi», degen pikirler aıtyla bastady. Mun­daı jańsaq pikirler, ásirese B.Sa­rybaevtyń túrkilik mýzyka já­di­gerlerin qazaq áýletine jıi nası­hat­taýyna baılanysty týyndaldy. Máselen, ol qazaqtyń kóne mý­zykalyq aspaptary derlik, bári de túrki dúnıesinen jetken mura eken­digin ashyp jazdy jáne nasıhat quraldary arqyly el-jurtqa jıi-jıi kórine berdi. Al, «túrik», «túr­ki» degen sóz tirkesteri keńes má­­denıetiniń kórinisinde ashyq aı­tyla bermeıtin, sol kezeńniń ıdeo­logııasyna qarsy, kereǵar qa­lyp­tasqan uǵym bolatyn.

«Kásibı mýzykamyz damyp, óner ujymdary men oryndaýshy­larymyz aıdaı álemge tanylyp, eýropalyq mýzykalyq janrlar­men uıysyp, shat-shadyman qýa­nysh­qa kenelip, kommýnızmge bet alǵan sátimizde, bul kisiniń túr­ki dúnıesinde, túrki tektes ha­lyqtarda nesi bar, qazaq mý­zy­ka­synyń ulttyq reńin túrki dú­nı­esi arqyly sheshpek pe?»  degen pikirler aıtyla bastady. Sol bir kezeńde, «Sarybaev feodaldyq zamandy ańsaǵan, eskilikti kóksegen adam», degen árkimderdiń kóre al­maý­shylyq sózderin myna qu­l­a­ǵy­myz estidi.

Ol kezde «domalaq aryz» de­gen «qaǵaz qarý» boldy. Kádimgi bir bet qa­ǵazǵa jazylatyn hat. Aı­yr­ma­shy­lyǵy hatty jaz­ǵan adam, óziniń aty-jónin kór­set­peı­di. Bylaısha aıtqanda, ózi ta­sada tu­rady da, jasyryn oq atqan­daı lyp etkizip, hatty joldap ji­be­redi. Domalaq aryzda synalatyn adamnyń aınalany búldirgeni, júr­gen ortany shýlatyp, talan-ta­rajǵa túsirgeni jaıly jazylady. Jáne ol qaǵazǵa synalýshy adamnyń bar «jamanshylyq qyry» kórsetiledi, «qoǵamǵa jat adam» retinde sýretteledi. Sóıtip, tas­ada turyp-aq bılik aldynda kózdegen adamynyń bar abyroıyn, «uıatsyzdyǵyn» jermen-jeksen etip tógedi. B.Sarybaevtyń es­i-

mi kórsetilgen domalaq aryzdar Almatydan asyp, Máskeýge de je­tip jatty. Osyndaı sebepterge baı­lanysty keıbir jaǵdaıda onyń eń­bekteri kezinde laıyqty baǵasyn ala almady.

Máselen, ónertaný ǵylym­da­ry­­nyń kandıdaty, belgili mý­zy­ka­ta­nýshy ǵalym Tamara Ju­ma­lı­eva ǵalym eńbeginiń dok­tor­lyq dıssertasııaǵa laıyq eke­nin, alaıda der kezinde laıyqty baǵasyn alm­aǵanyn qynjyla jazǵan bolatyn.

Osyǵan qosyp aıtarymyz B.Sarybaevtyń joǵaryda atal­ǵan ki­taptary áli kúnge deı­in qaı­ta­la­nyp jaryq kórmeı otyr­ǵa­ny jáne de shyndyq. Áıgili ǵalym Rah­manqul Berdibaevtyń «basqany by­laı qoıǵanda, san­da­ǵan ǵasyrlar bo­ıy joǵalyp ket­ken sherter men jetigendi taýyp halqymyzǵa qaı­tarǵany úshin ǵana Sarybaevqa es­ker­tkish ornatý kerek» dep aıtqany áli kúnge qulaǵymyzda saırap tur.

Iá, onyń esimi umytylyp qal­ta­rys­ta qalyp keledi. Ústi­miz­d­e­gi 2017 jyly Bolat Sarybaev­tyń dúnıege kelgenine 90 jyl tol­maq. Osyǵan oraı elimizdiń jo­ǵary-tómendi mýzykalyq oqý oryn­dary, jurtshylyq bolyp, ǵalymnyń elimiz úshin jasaǵan orasan eńbegin eskerer, laıyqty túrde atalynyp óter, degen senimdemin.

Mine, bizdiń búgingi áńgimemizge ar­qaý bolǵan, feodaldyq zaman má­denıetiniń jarshysy atanyp, qazaqtyń kóne mýzykalyq as­pap­ta­rynyń tuńǵıyq syryn ashyp, tórtkúl dúnıege tanytqan, us­tazymyz Bolat Shamǵalıuly Sarybaev osyndaı adam edi.

Jarqyn ShÁKÁRIM,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri