Tólem balansynyń negizgi táýekelderi iske asyryldy. Qazaqstannyń ekonomıkasy munaıdyń tómen baǵalaryna beıimdeldi, munaıǵa jatpaıtyn eksporttyń naqty kórsetkishteri oń serpin tanytyp otyr, al tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń aǵyny 2016 jyly barlyq tarıhı jetistikten asyp ketti. Búkil osy kórsetkishter Qazaqstannyń tólem balansynda – elge jáne elden aqsha qarajatynyń qozǵalysy tirkeletin arnaıy shotta kórsetiledi. Eldiń tólem balansynan taǵy qandaı derekterdi alýǵa bolatyny týraly Qazaqstan Ulttyq Bankiniń Tólem balansy jáne valıýtalyq retteý departamentiniń dırektory Aqyljan BAIMAǴAMBETOV aıtyp berdi.
− Aqyljan Málikuly, eń aldymen, tólem balansy degenimiz ne jáne ol ne úshin qajet?
− Tólem balansy – halyqaralyq makroekonomıkanyń asa mańyzdy tepe-teńdigi, ol ulttyq ekonomıkada oryn alǵan jáne onyń qalǵan álemmen ózara qarym-qatynasyndaǵy barlyq teńgerimsizdikterdi kórsetedi. Tólem balansy boıynsha statıstıkalyq esep shoǵyrlandyrylǵan jáne jiktelgen túrinde belgili bir ýaqyt kezeńindegi rezıdentter men beırezıdentter arasyndaǵy ekonomıkalyq operasııalar týraly derekterdi qamtıdy. Tólem balansynyń derekterin zerdeleý valıýtalyq baǵamnyń onyń irgeli mánderge sáıkestigi, tutastaı alǵanda ekonomıkadaǵy ınvestısııalar men jınaqtar teńgerimsizdiginiń bolýy, qarjylandyrý kózderi nemese kapıtaldyń áketilý sebepteri sııaqty mańyzdy suraqtarǵa jaýap beredi. Tólem balansy makroekonomıkalyq mindetter týraly túsinik beredi, olardy memleket ishki ekonomıka aıasynda ǵana emes, sol sııaqty, tutastaı alǵanda eldiń álemdik ekonomıkadaǵy ustanymyn jáne onyń halyqaralyq mindettemelerin nazarǵa ala otyryp sheshýi qajet.
− Basqa sózben aıtqanda, bul býhgalterlik balans, tek tutas eldiń aýqymynda ǵoı?
− Iá, belgili bir maǵynasynda solaı. Basqa býhgalterlik eseppen – aqsha qozǵalysy týraly eseppen salystyrý naqtyraq bolady. Tólem balansyna naqty resýrstardyń aǵyndary (taýarlar men qyzmetterdiń eksporty men ımporty) jáne qarjy resýrstarynyń aǵyndary kiredi, olar naqty resýrstardy, ne olardan táýelsiz qarjylyq resýrstardy satyp alýǵa nemese satýǵa tólem bolyp tabylady. Praktıkalyq jáne taldamalyq maqsatta aǵymdaǵy operasııalar shoty nemese taýarlarmen, kórsetiletin qyzmettermen jáne kiristermen operasııalardy kórsetetin aǵymdaǵy shot tólem balansynyń neǵurlym mańyzdy bóligi bolyp tabylady. Bul – negizgi makroekonomıkalyq uǵym, ol, bir jaǵynan, ishki jalpy ónimniń quraýshylary bolyp tabylatyn syrtqy ekonomıkalyq operasııalar boıynsha aǵyndardy, al ekinshi jaǵynan, ishki ınvestısııalar men jınaqtardyń teńgerimin aıqyndaıdy. Basqasha aıtqanda, aǵymdaǵy operasııalar balansy eldiń «óziniń valıýtalyq kiristeri boıynsha» ómir súrý, ne ómir súrmeýin kórsetedi.
− Qazaqstannyń valıýtalyq kiristeriniń ahýaly qandaı?
− Munaıdyń baǵasy joǵary bolǵan kezeńde, ıaǵnı 2010 – 2014 jyldar aralyǵynda Qazaqstan tólem balansynyń aǵymdaǵy shoty profısıtpen qalyptasty. Máselen, 2014 jyly aǵymdaǵy shottyń oń saldosy 6,1 mlrd AQSh dollaryn qurady. Qazaqstannyń eksporttyq taýarlaryna baǵanyń quldyraýyna negiz bolǵan syrtqy faktorlar tólem balansynyń kórsetkishterine teris áser etti, máselen, 2016 jyly munaıdyń ortasha quny 2015 jylǵy kórsetkishten edáýir tómen boldy. Brent surypty munaıdyń álemdik baǵasy 2016 jyly ortasha alǵanda bir barrel úshin 44 dollardy qurady, bul 2015 jylmen salystyrǵanda 16%-ǵa tómen. О́tken jyldyń ekinshi jartysyndaǵy álemdik baǵalardyń oń serpinine qaramastan, tólem balansyn 2015 – 2015 jyldardyń saldarynan qalpyna keltirý úshin kóp ýaqyt talap etiledi.
Energııa tasymaldaýyshtarǵa baǵanyń quldyraýyna, jáne tıisinshe, eksporttan kiristerdiń kúrt qysqarýyna oraı, aǵymdaǵy operasııalar shotynyń tapshylyǵy paıda boldy. 2015 jyly aǵymdaǵy shot tapshylyǵy 5,1 mlrd dollar boldy, al 2016 jyly ol 8,5 mlrd dollarǵa jetti. 2016 jyly munaıdy, gaz kondensatyn, munaı ónimderin jáne gazdy qamtıtyn munaı eksportynyń quny 28,2%-ǵa (nemese 8,6 mlrd dollarǵa) qysqardy. Bul rette Qazaqstannyń munaıǵa jatpaıtyn eksporty nebári 568 mln dollarǵa (nemese 3,7%-ǵa) tómendep, 14,8 mlrd dollardy qurady. Onyń jalpy eksporttaǵy úlesi 6,8%-ǵa ósip, 40,4% boldy. Munaıǵa jatpaıtyn eksport úlesiniń ulǵaıýy munaı eksportynyń quldyraýy esebinen ǵana bolmaǵanyn atap ótken jón. Munaıǵa jatpaıtyn eksport taýarlarynyń úshten ekisi derlik jetkizilimderdiń naqty kóleminiń ósýin kórsetti. Teńgeniń álsireýi otandyq taýarlardyń syrtqy básekege qabilettiligine qoldaý kórsetip, eksporttyq jetkizilimderdiń naqty kólemin qalpyna keltirýge, sondaı-aq, olardy ulǵaıtýǵa múmkindik berdi.
− Teńgeniń dollarǵa qatysty qunsyzdanýy ımportty barynsha qymbat etti. Onyń kólemi qalaı tómendedi?
− Taýarlar ımporty baıaý bolsa da qysqartyldy, bul aǵymdaǵy shotqa aıtarlyqtaı qysym kórsetti. Importty tutynýdy qysqartýǵa jáne aǵymdaǵy shotty turaqtandyrýǵa teńgeniń erkin ózgermeli baǵamǵa ótýi aıtarlyqtaı áser etti. Taýarlar ımportynyń tómendeýi negizgi saýda áriptester boıynsha baıqalyp otyr – 2016 jyly Reseıden ımport 13%-ǵa − 9,1 mlrd dollarǵa deıin, al Qytaıdan kelgen ımport 28%-ǵa − 3,7 mlrd dollarǵa deıin tómendedi. Reseıden ımporttyń qysqarýy negizinen kelisimsharttyq baǵalardyń tómendeýine baılanysty, al Qytaıdan ımport kóleminiń tómendeýi baǵanyń, sol sııaqty, taýarlardyń sandyq ákelinýiniń qysqarýy esebinen oryn aldy.
2016 jyldyń qorytyndylary boıynsha taýarlar eksporty ótken jylmen salystyrǵanda 19,8%-ǵa tómendegen kezde taýarlar ımporty 17,7%-ǵa tómendedi. Eksport pen ımporttyń tómendeý qarqyndary arasyndaǵy alshaqtyqtyń qysqarýy tólem balansynyń jaı-kúıin turaqtandyrýǵa jaǵdaı jasady jáne búgingi kúni tólem balansynyń jaǵdaıy ekonomıkanyń munaıdyń tómen baǵasyna beıimdelýiniń kúrdeli prosesiniń negizinen aıaqtalǵanyn kórsetip otyr. Máselen, 2016 jylǵy 4-toqsanda 3-toqsanmen salystyrǵanda taýarlar eksporty 7,5%-ǵa ósti.
Investısııalyq taýarlar ımportynyń jáne ınvestısııalarmen baılanysty qyzmetterdiń edáýir kólemi munaı-gaz salasyndaǵy iri ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa negizdelgen. Sonymen birge, ádette, mundaı jobalar sheteldik ınvestorlardyń qatysýymen iske asyrylady, sondyqtan olarmen baılanysty aǵymdaǵy shyǵystar tartylǵan sheteldik tikeleı ınvestısııalar esebinen qarjylandyrylady.
− Respýblıkaǵa ınvestısııalardyń kelý jaǵdaıy qalaı?
– Máselen, 2016 jyly sheteldik tikeleı ınvestısııalar aǵynynyń 14,4 mlrd dollar mólsherindegi rekordtyq kórsetkishi tirkeldi, al 2015 jyly bul kórsetkish 3,1 mlrd dollaryn quraǵan bolatyn. Mundaı ınvestısııalar salymynyń negizgi baǵyty iri munaı-gaz jobalaryn qarjylandyrý bolyp tabylady. Sheteldik tikeleı ınvestısııalardyń aǵynynyń kóbeıýine tikeleı beırezıdent ınvestorlardyń ınvestısııalyq kiristeriniń 24,6%-ǵa 10,9 mlrd dollarǵa deıin ósýi sebepshi boldy. Sheteldik ınvestorlarǵa tólenýge tıis kiristerdiń 60%-dan astamy elde qalǵanyna jáne ózderiniń Qazaqstandaǵy kásiporyndaryn, birinshi kezekte munaı-gaz salasyndaǵy kásiporyndaryn qarjylandyrýǵa baǵyttalǵanyna qaramastan, sheteldik tikeleı ınvestorlarǵa tólenetin kirister statıstıkalyq turǵydan tólem balansynyń aǵymdaǵy shotynyń nasharlaýyna ákep soǵady. Tutastaı alǵanda 2016 jyly qarjy shoty (Ulttyq Banktiń rezervtik aktıvterimen operasııalardy eseptemegende) boıynsha kapıtaldyń taza aǵyny ótken jyldaǵydan sál azyraq – shamamen 8,7 mlrd dollardy qurady.
Qarjy shoty boıynsha aǵyndar is júzinde Ulttyq Banktiń halyqaralyq rezervterin jumsamastan, aǵymdaǵy shottyń qalyptasqan tapshylyǵyn tolyq ótedi. 2016 jyldyń sońynda altyn-valıýta rezervteri jyldyń basyndaǵy 27,9 mlrd dollar bolǵan kórsetkishpen salystyrǵanda 29,5 mlrd dollaryn qurady. О́teýdiń eń az merzimin 3 aı dep esepteý qajettiligine qaramastan, Ulttyq Banktiń halyqaralyq rezervteri Qazaqstannyń taýarlar men kórsetiletin qyzmetter ımportyn 9 aı boıy qarjylandyrýdy qamtamasyz etedi.
– Tólem balansy úshin eń qıyn kezeń artta qaldy dep sanaýǵa bola ma?
−Iá, tólem balansynyń munaı baǵasynyń tómendeýimen jáne negizgi saýda-áriptes elder valıýtalarynyń devalvasııasymen baılanysty negizgi táýekelderi munaı baǵasynyń eń tómengi baǵasyna jetken kezde (2016 jylǵy 20 qańtar) iske asyrylǵan bolatyn. Teńgeniń erkin ózgermeli baǵamy jáne teńgeniń kórshiles – saýda áriptesteriniń valıýtalaryna qatysty tepe-teńdigi qazaqstandyq óndirýshilerdiń básekege qabilettiligine aıyrbastaý baǵamynyń qysymyn azaıtty, shıkizatqa jatpaıtyn eksporttyń quldyraýyn toqtatýǵa negiz jasady jáne eksport pen ımporttyń qysqarý qarqynynyń teńesýin qamtamasyz etti.
Ulttyq Banktiń boljaýynsha, álemdik taýar naryqtaryndaǵy baǵa konıýnktýrasynyń jaǵymdy bolýyna jáne ekonomıkanyń jańa aqsha-kredıt saıasatyna beıimdelýine baılanysty aǵymdaǵy shottyń tapshylyǵy turaqty túrde tómendeıtin bolady. Sheteldik qarjylandyrý aǵynynyń aıtarlyqtaı bolýy syrttan alynǵan qaryz esebinen de qamtamasyz etiledi, ony ekonomıkany jańǵyrtý, ınfraqurylymdy damytý jáne bızneske qoldaý kórsetý úshin memleket pen memleket qatysatyn kásiporyndar tartady.
− Shet elden qaryz alý Qazaqstannyń syrtqy boryshynyń ulǵaıýyna ákeledi. Bul jerde ekonomıkanyń bolashaqta turaqty damýy úshin táýekelder joq pa?
− Qazaqstan Respýblıkasynyń syrtqy boryshy 2016 jylǵy 4-toqsanda 1,4 mlrd AQSh dollaryna qysqaryp, 2016 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy jaǵdaı boıynsha 163,8 mlrd AQSh dollaryn qurady. Qazaqstan syrtqy boryshy kóleminiń aıtarlyqtaı bolýy, negizinen, elimizde ózin-ózi óteý merzimi uzaq, otandyq ınvestorlardyń qarjylandyrýǵa qaýqary jetpeıtin tehnıkalyq turǵydan kúrdeli iri jobalardy iske asyrýmen baılanysty. Máselen, syrtqy boryshtyń 40%-y 2016 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy jaǵdaı boıynsha munaı men gazdy shyǵarýmen jáne óndirýmen, onyń ishinde Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq ken oryndaryn óndirý sııaqty jobalarda jumys isteıtin sheteldik kompanııalardyń fılıaldaryna tıesili. Elimizdiń syrtqy boryshynyń qurylymynda úlestes kredıtorlar – tikeleı ınvestorlar, enshiles jáne tel kásiporyndar aldyndaǵy mindettemelerdi bildiretin fırmaaralyq bereshek úlesiniń aıtarlyqtaı bolýy osymen túsindiriledi. Bul rette fırmaaralyq bereshek boryshtyq ornyqtylyq turǵysynan táýekeli eń az bereshek bolyp tabylady, al úlestes taraptar qaryz alýshynyń defolt bolýy emes, qyzmetiniń jalǵasýyna múddeli.
Syrtqy boryshpen baılanysty táýekelder týraly aıtatyn bolsaq, oryndalýy eldiń salyq-bıýdjet saıasatyna, sonyń saldarynan azamattardyń ál-aýqatyna áser etetin memlekettiń tikeleı jáne janama mindettemeleri mańyzdyraq bolady. 2016 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstannyń tikeleı memlekettik syrtqy boryshy jáne memleket baqylaıtyn (shartty) uıymdardyń syrtqy boryshy 35,8 mlrd AQSh dollaryn nemese IJО́-niń 26,8%-n qurady. Qazaqstandy EAEO boıynsha áriptes eldermen salystyrsaq, Qazaqstannyń syrtqy boryshynyń IJО́-ge qatynasy Reseıge, Belorýssııaǵa jáne Armenııaǵa qaraǵanda joǵary bolǵanymen, ol elderdiń syrtqy boryshynyń qurylymynda boryshtyń jartysynan kóbin memlekettiń tikeleı jáne shartty boryshy quraıtynyn atap ótýge bolady. Boryshtyq mindettemelerdiń el resýrstaryna qatysty qatynasyn kórsete otyryp, syrtqy boryshtyń IJО́-ge qatysty kórsetkishi syrtqy boryshpen baılanysty táýekelder týraly jan-jaqty málimet bemeıdi. Bul oraıda birinshi kezekte tartylǵan qarajat esebinen iske asyrylatyn jobalardyń tıimdiligi jáne olardyń elimizdiń ekonomıkalyq ósý qarqynynyń jyldamdaýyna qosatyn úlesi mańyzdy.