Qaıraty men aqyly – júreginde

Osy kúnge jetkenshe bılik tizginin ustap, el yqylasyna bólengen talaı azamatpen qyzmettes, syılas, dámdes boldyq. Solardyń ishinde ultjandyǵymen, iskerligimen, kisiligimen janyma jaqyn, kózime ystyq kórinetin qaıratkerlerdiń biri – Eleýsin Naýryzbaıuly Saǵyndyqov.

Eleýsin ákeden erte aıyryldy. Arqa súıer panasyn el-jurttyń aýyl ir­ge­sin­degi qorymǵa qalaı qoıǵandyǵy esinde. Bala Eleýsin anasy Baqyt jáne apasy Aqpatsha úsheýi bir-birine súıenisip qala berdi. Uly Otan soǵysynan keıin ha­lyq es jıyp jatqan kezeń. «Jut jeti aǵa-

ı­yn­dy» demekshi, kishkentaı ulyn janyna ertken qamkóńil Baqyt bir kúni keshkisin saýynnan oralsa, úıleri órtenip ketken. Qaıtsin, tórt-bes jyl jankeshtene júrip, qaıtadan qorjyn úı salyp aldy.

Anasy Baqyt aýyz ádebıetine júırik edi. Balasyn ańyz-ertegimen sýsyndatyp ósirdi. Quddy Shoqannyń ájesi Aıǵanym, Abaıdyń ájesi Zere sekildi dersiń. Eleý­sin de zerek bolyp jetildi. Aýzyna perishte salǵan bolar, qyryqqa kelmegen anasyn «áje» dep atady.

Eleýsinniń arǵy tegi – tarıh kóshinde súrleý-soqpaǵy bar tulǵalar. Han tóńi­re­gin­de júrip, «jasaýyl» atanǵan Alybaı Qosakózuly, eline bedeldi Saǵyndyq bı, 1916 jylǵy ult-azattyq kóteriliste qol bastaǵan Taýasar batyr, músápirge pana bolǵan ákesi, saıat Naýryzbaı – olardyń árbiriniń ónegesi jastaıynan sanasyna sińgen.

Eleýsin erte eseıdi. Tańerteńgi beste fermaǵa bara jatqan anasy: «Qulynym, tura ǵoı, jumystan qalyp qoıamyz», dep ulyn jetektep ózimen birge ala ketetin. Erte turý sodan daǵdysyna aınalǵan. Ár saýynshy 10-15 sıyrdy saýyp qana qoı­maı, olarǵa kútim de jasaıtyn. Jem-shóbin berý, sýarý, astyn tazartý – bári moınynda. Anasy Eleýsindi to­ńyp qalmasyn dep naýaǵa jatqyzady. Shóp­ke bas salǵan sıyrdyń demi jyly lep beredi. Eleýsin de anasyna qolǵanat bol­dy.

Ol jazǵy kanıkýlda kolhozdyń pi­shen­shiler brıgadasymen birge shóp sha­bý­ǵa aralasty. Beli úzilerdeı bolyp, tań qa­rańǵysynan tún ortasyna deıin tynym joq. Qurdastary kóndige almaı, bir aptadan soń úılerine zytty. Bul bolsa oqý jyly bastalǵansha taban aýdarmady. Oǵan eńbekkún jazylyp, jataǵan úıdiń esi­giniń aldyna eki qap bıdaı, bir qap ta­ry jáne eki arba shóp túskende anasy Baqyt tebirenip ketti. «Qulynym-aý, ákeń saǵan kishkentaıyńnan úmit artýshy edi. Bil­gen ǵoı, jaryqtyq», – dep Eleýsindi ar­qa tutty. Ol sonda 11 jasta eken.

Al 14 jasynda Eleýsinge kolhoz bas­­qarmasy shynjyr tabandy traktor­dy senip tapsyrdy. Kelesi jyly «Sta­lı­nes-6» kombaınynyń shtýrvalyna otyr­dy. Eńbekaqysyn alyp, qolyna bir býma aqsha ustatqanda anasynyń qýan­ǵa­nyn aıtsańshy. Odan keıingi jyly egin ora­ǵy naýqanynda tehnıkany mápelep kú­te­tin Eleýsin kolhozdyń sý jańa kom­baı­nynyń tizginin ustady.

Ol óziniń baıandy baqytyn tek taban aqy, mańdaı terinen izdedi.

Aqtóbe oblysy Qobda aýdanynyń tý­masy Eleýsin Saǵyndyqov óziniń resmı eńbek jolyn 1965 jyly shalǵaı jat­qan Oıyldaǵy selolyq kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshede dene shynyqtyrý páni muǵalimi bolyp bastady. KSRO boks sheberi atanǵan Eleýsin batyl, ózine se­nim­di, ary taza, dosqa adal, kópshil tulǵa bolyp qalyptasty.

Temir ındýstrııalyq-pedagogıkalyq te­hnıkýmynda oqyp júrgende-aq us­taz­dar qatarynda dene tárbıesiniń jete­k-

­shisi bolyp jumys istedi. Al Keńes ás­keri qatarynda polktyń komsomol ko­mıtetiniń hatshysy bolǵan Eleýsin elge oralǵan soń kásiptik-tehnıkalyq bilim berý salasyna biryńǵaı den qoıdy. Ol kezde KTÝ-ǵa orta mekteptiń segizinshi kla­synan keıin «qıyn balalar» jınala­tyn oqý orny degen jabaıy túsinik ábden qalyptasqan. О́ndiristik oqý sheberi bolǵan jas jigit qatyp qalǵan qaǵıdany batyl buzýǵa kiristi. Aqtóbedegi kásiptik-tehnıkalyq oqý oryndaryndaǵy dı­rektordyń orynbasarlyǵynan ob­lystyń osy saladaǵy basqarma bas­tyǵynyń oryn­basary qyzmetine deıin ósti. Ja­lyndy, jigerli jas jigit oblystyq par­­tııa komıtetiniń nusqaýshysy qyz­me­tinde de kózge túsip, bes jyldan soń ob­lys­tyq kásiptik-tehnıkalyq bilim berý bas­qar­masyna basshy boldy.

Jańa qyzmetine qyzyǵa kirisken ol orta býyn mamandaryn daıyndaýda bilim berý­diń dýaldy júıesin engizdi. Burynǵy odaqtas respýblıkalardyń tájirıbelerin zer­de­ledi. Reseıdiń ǵylymı-zertteý ı­n­stı­týttarymen baılanys ornatty. Fın­lıan­dııa, Germanııa, Vengrııa sııa­qt­y ká­siptik-tehnıkalyq bilim be­rý men óndiristi ózara ushtastyrǵan mem­le­ket­terdiń ozyq úlgilerin paıdalandy.

Sonyń nátıjesinde respýblıkada alǵashqylardyń biri bolyp, oblys ortalyǵynda kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe-lıseı, mektep-gımnazııa ashyldy. Olardyń oqý-tárbıe berý sapasy da, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy da joǵary deńgeıge kóterildi. Túlek­ter­ge suranystyń artqany sonsha, orta mek­tept­i úzdik bitirgenderdiń ózderi kóptep ke­le bastady. Talapkerler konkýrspen qa­byl­danatyn boldy.

Sol ýaqytta Bilim mınıstrligin pa­rasa­ty mol azamat Shaısultan Shaıa­hmetov bas­­qaratyn. Ol Aqtóbe tájirıbesin res­pýb­lıka kóleminde taratý jóninde má­sele qoıdy. E.Saǵyndyqovty ózine oryn­­basarlyqqa qyzmetke shaqyrdy. Onyń orynbasarlary – B.Ábdikárimov, B.Saparbaev, Sh.Berkimbaeva, V.Korol­kov, E.Medeýov, J.Ázizhanov sııaqty elge tanymal tulǵalar bolatyn. Eleýsin Naý­ryzbaıuly solardyń sapyn laıyqty tolyqtyrdy.

E.Saǵyndyqov Aqtóbe qalasyna ákim bolǵanda abyroıy tóske órledi. Bul toq­sanynshy jyldardyń orta kezi edi. Zaýyt, fabrıka, kombınat ataýlynyń jumysy toqtap, bıýdjettik sala mamandary kúnkóris úshin jabaıy bazar jaǵalap ketken ýaqytta qalany basqarý óte kúrdeli kórindi. Eski ádispen is bitirý múmkin emes. Eń aldymen qalany damytýdyń eki jyldyq jospary jasaldy. Iri kásiporyn basshylaryna talap qoıylyp, bıýdjet aldyndaǵy qaryzdy óteý merzimi belgilendi. Boıkúıez, monopolıst atqaminerler qarsylyq tanytyp, selkildedi, silkindi. Biraq, amal joq, mindettemege kóndi. Jaǵdaı túzele bas­tady.

E.Saǵyndyqov jerlesterin bıznes álemine ıkemdeý úshin qalada kásip­ker­likke oqytatyn ortalyq ashqyzdy.

Aqtóbe – qala tazalyǵyn jeke ká­siporynnyń qolyna bergen tuńǵysh qa­la. Qaı jerde aýla sypyrýshy adam jer­gilikti atqarýshy organ esebinen shet­elge týrıstik saıahatqa baryp edi?! E.Saǵyndyqov eńbegi eren «kóshe sanıtarlaryna» qymbat sanatorıılerge joldama berdi. 30 joldama Birikken Arab Ámirligine bólinse, 150 kóshe tazalaýshy Qazaqstan aýmaǵyndaǵy sanatorıılerde demalyp qaıtty.

Qala ákimdigi shaǵyn bıznesti damytý, halyqty jumyspen qamtý, jeke sektordan kiris kózin tabý máselelerin durys jol­ǵa qoıdy.

Men sol jyldary Prezıdent Ákim­shi­liginiń Basshysy bolatynmyn. 1997 jyly shilde aıynda Elbasy Aqtóbege jumys saparymen baryp, úlken jıynda qalanyń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn ba­s­qarý júıesine joǵary baǵa berdi. Qala ákimi E.Saǵyndyqovtyń tájirıbesin zer­de­leýdi usyndy. Sonyń nátıjesi boıyn­sha eki aıdan soń Aqtóbede barlyq oblys orta­lyqtary ákimderiniń semınar-ke­ńesi ót­kizilip, oǵan qatysýshylar tyń tá­ji­rı­belerdi úırendi.

E.Saǵyndyqov 2002 jyly Parlament Senatynyń depýtaty bolyp saılandy. Zań shyǵarýshylyq qyzmetpen tereń aınalysqan ony áriptesteri «Bas sarapshy-senator» atap ketti.

Memleket basshysy E.Saǵyndyqovqa zor senim artyp, 2004 jylǵy shilde aıyn­da Aqtóbe oblysynyń ákimi etip ta­ǵa-

ı­yn­dady.

Ol Aqtóbe oblysyna ákim bolǵan 7 jyl ishinde 150-den astam mańyzdy nysan (zaýyt, fabrıka, kombınat jáne t.b.) iske qosylyp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń elimiz bo-

ıynsha kósh basynan kórindi. Qurylys ındýstrııa­sy men qurylys uıymdarynyń 600-den astam kásiporyndary ashyldy. 1200 sha­qyrymnan astam avtojol saly­nyp, kúr­­deli jóndeldi. Jańadan salyn­ǵan jalpy uzyndyǵy 402 shaqyrym Hrom­taý – Altynsarın temir jolynyń 180 shaqyrymy osy óńirdi kókteı óte­di. Embi – Jańajol temir joly iske qo­syldy. Keńqııaq – Qumkól munaı quby­ry, Jańajol-13 KS magıstraldy gaz qubyry tóseldi. О́ńiraralyq «Soltústik Qazaqstan – Aqtóbe oblysy» 770 shaqyrym elektr jelisi tartyldy. Jalpy qýaty 272,8 MVT úsh gaztýrbınalyq elektr stansasy salyndy. 1990-jyldardyń ekinshi jartysynda elektr qýatynsyz qalǵan 40 eldi mekenge elektr jelisi qaı­ta tartyldy. 80 eldi meken aýyz sýmen qamt­a­mas­yz etildi. Mártók, Qobda, Yrǵyz, Oıyl aýdandaryna, basqa da birneshe eldi me­ken­ge gaz qubyry júrgizildi. Aqtóbe qalasy mańynda senimdi azyq-túlik beldeýi jasaldy. Kóptegen bazarlar, gıper jáne sýpermarketter salyndy. Mal basy jáne qus sany kóbeıdi. Jeti jyl ishinde ónim óndirý 200 mlrd teńgeden 1 trıllıon 200 mlrd teńgege ósti.

Oblysta 350-den astam bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet jáne sport nysandary salyndy. 150-den astam mektepke deıingi balalar mekemeleri iske qosyldy. 2 mıllıonǵa jýyq sharshy metr turǵyn úı salynyp, paıdalanýǵa berildi. Aqtóbe qalasynda arnaıy joba boıynsha múgedekterge arnalǵan eki úı sa­lyndy. Aqtóbe oblysynyń halqy 100 myń­nan astam adamǵa kóbeıse, qala­nyń ózin­de halyq sany 160 myńǵa artyp, Aqtóbe jarty mıllıonnan astam tur­ǵy­ny bar úlken shaharǵa aınaldy.

Jańa áýejaı, «Nur Ǵasyr» meshiti, pravoslavıelik Qasıetti Nıkolsk kafedraldy shirkeýi, Tuńǵysh Prezıdent atyn­daǵy saıabaq, Birlik jáne kelisim sýly-gúlzarly býlvar, «Mega-Aqtóbe» oıyn-saý­da kesheni jáne basqa da kóptegen ásem ǵı­marattar boı kóterdi.

Oqýshylar, stýdentter, zeınetkerler qoǵamdyq kólikte tegin júrdi. Soǵys ardagerleri, maıdangerlerdiń jesirleri, qaza bolǵan áskerı qyzmetshilerdiń otbasylary jáne ınternasıonalıst-jaýyngerler kommýnaldyq tólemderden bosatyldy.

«Aqtóbe» fýtbol komandasy tórt márte Qazaqstan chempıony, eki ret kúmis júldeger atandy. Birneshe ret Qazaqstan­nyń kýbok, sýperkýbok jeńimpazy boldy. Eýroodaq saıystaryna turaqty qaty­sa­tyn fýtbol klýbtarynyń qataryna endi.

Qobylandy batyrǵa, Abat-Baıtaqqa, Ahmet jáne Ǵazıza Jubanovtarǵa, Astana men Aqtóbe qalasynda Álııa Mol­­­da­ǵu­lo­vaǵa memorıaldyq keshender sa­lyndy. Uly Otan soǵysyndaǵy aqtó­belik batyrlardyń erlikterin máńgi este qal­dyrý úshin 101-shi atqyshtar brı­ga­da­synyń jaýyngerlerine memorıaldyq ke­shen salynyp, Máskeýde Álııa Mol­daǵulovaǵa eskertkish ornatyldy. Uly Otan soǵysy batyrlarynyń, Aýǵan so­ǵy­syna qatysýshylardyń alleıalary ashyl­dy. Áıteke bıge, Á.Nurpeıisovtiń «Qan men ter» romanynyń keıipkerlerine mo­ný­mentaldy eskertkishter qoıyldy.

E.Saǵyndyqov qyzmetten qol úzbeı júrip, Voznesenskıı atyndaǵy Sankt-Peterbýrg memlekettik ekonomıka jáne qarjy ýnıversıtetiniń aspırantýrasy men doktorantýrasyn támamdady. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor atandy. L.I.Abalkın, A.G.Grıaznova, D.S.Lvov sekildi áıgili aka­­demıkterge shákirt boldy.

Ol – elimizdiń jáne shet elderdiń kóp­tegen joǵary marapattarynyń ıesi.

Qazir E.Saǵyndyqov – Qazaqstan Res­­pýblıkasy Parlamenti Senatynyń de­­pýtaty, Ekonomıkalyq saıasat, ınno­va­sııalyq damý jáne kásipkerlik ko­mı­tetiniń múshesi.

Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev:

«Elbasynyń seriktesi retinde Eleýsin Naýryzbaıuly – táý­el­sizdik tu­ǵyryn bekitýge ólsheýsiz úles qosyp, teń­dessiz eńbek etip kele jat­qan kór­nek­ti memlekettik jáne qoǵam qaı­rat­keri, memleketshil tulǵa. Halyq isine meı­­linshe berilgen adam. Onyń tanymy men paıymy qandaı tereń bolsa, ja­saǵan isiniń nátıjesi de sonshalyqty bı­ik. Senat qyzmetine úlken úles qosyp ke­ledi. Ol óziniń qajyrly eńbegimen Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentinde úlken abyroıǵa bólengen, bedelge ıe bolǵan azamat», dep bıik baǵa berdi.

E.Saǵyndyqov ómirlik zaıyby Minaýra Ábıqyzymen elý jyl otasyp keledi. Jas Eleýsin qoldan quıyp taqqan qos júzik ekeýiniń saýsaǵynan bir sát túsken emes. Úsh perzenti ómirde óz oryndaryn taýyp, nemere-jıenniń qyzyǵy men qýanyshyna keneltip otyr. Kóńili taza júrip qyzmet qylǵan asyl jary Elekeńniń anasyn kóz jumǵansha mápelep baqty.

E.Saǵyndyqov qoǵamdyq qubylysty abaılap emes, Abaısha tarazylaýǵa tyrysady. Danyshpannyń: «Qaırat, Aqyl, Júrek... Osy úsheýiń basyńdy qos, bárin de júrekke bılet... Osy úsheýiń bir kiside meniń aıtqanymdaı tabylsańdar, tabanynyń topyraǵy kózge súrterlik qasıetti adam – sol», degeni bar. Sondaı údege umtylǵan jannyń biri – Eleýsin Naýryzbaıuly Saǵyndyqov.

Oralbaı ÁBDIKÁRIMOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri